Bókastaðir

Haraldr hinn hárfagri son Hálfdanar svarta var þá einvaldskonungr yfir Noregi, er saga þessi gerðisk, hann tók ungr konungdóm. Haraldr var allra manna vitrastr ok vel búinn at íþróttum ǫllum þeim er konungligri tign byrjaði. Konungr hafði marga hirð um sik, ok valdi þar til ágæta menn þá sem reyndir vóru at harðfengi, ok mǫrgum frægðarverkum. Ok sem konungr girntisk at hafa með sér hit bezta mannval, svá vóru þeir ok betr haldnir en nokkurir menn aðrir í því landi, því at konungr sparði hvárki við þá fé né fullting, ef þeir kynni til at gæta, en eigi var hitt þó með minna móti, at þrifusk engir (er) í móti gerðu hans vilja, sumir urðu landflótta en sumir drepnir; kastaði konungr þá sinni eign á allt þat, er þeir áttu eptir, en margir mikils háttar menn flýðu úr Noregi, ok þoldu eigi álǫgur konungs, þeir sem vóru af stórum ættum, ok vildu heldr fyrirláta óðul sín ok frændr ok vini en liggja undir þrælkan ok ánauðaroki konungs, ok leituðu mjǫk til ýmissa landa.

Um hans daga bygðisk mjǫk Ísland, því at þangat leituðu margir þeir sem eigi þoldu ríki Haralds konungs.

Þórir hét hersir, er ríki átti at ráða í Noregi, hann var ágætr maðr ok kvæntr; hann hafði fengit ágætrar konu. Jarl ól við konu sinni eina dóttur barna, er Ólǫf hét, hon var þegar á unga aldri furðukurteis, hon var allra kvenna fríðust skǫpuð þeirra er þá vóru í Noregi, ok því var lengt nafn hennar, ok var hon kǫlluð Ólǫf geisli. Jarl unni mikit dóttur sinni, ok var svá vandlátr um hana, at enginn karlmaðr mátti tala við hana.

Jarl lét gera henni eina skemmu; þat hús lét hann vanda með allri smíð. Skemman var víða grafin ok gagnskorin, ok rent gulli í skurðina. Þetta herbergi var þakit með blýi ok steint allt innan. Skíðgarðr hár var um skemmuna ok læst grindhlið með sterkum járnhurðum. Eigi var þetta hús miðr vandat utan en innan. Þessa skemmu bygði jarlsdóttir ok hennar þjónustukonur.

Jarl sendir ok eptir þeim konum sem hann vissi kurteisastar, ok lætr kenna dóttur sinni allar þær kvennlistir, er burðugum konum byrjaði at kunna. Þat hugsaði jarl sér sem honum gafsk, at svá skyldi hans dóttir bera af ǫllum konum hannyrðir, sem hon var hverri þeirra fríðari. En þegar hon hafði aldr til, þá vǫldusk til margir ágætir menn at biðja hennar. Jarl var mjǫk kostvandr fyrir hennar hǫnd, ok kom sá engi, at hann vildi hana gipta, vísaði hann þeim frá með hæverskligum orðum, en øngan smáði hon með sínum orðum eða gerðum, ok leið svá fram um hríð at hon hafði almanna lof.

Nú skal nefna fleiri menn til sǫgunnar. Ketill er maðr nefndr, hann átti at ráða fyrir Raumaríki; hann var mikilhæfr maðr ok ríkr at auðæfum, vitr ok vinsæll. Ketill var kvángaðr ok hét Ingibjǫrg kona hans, ok var hon af dýrum ættum. Þau áttu tvá sonu, hét annarr Gunnlaugr en annarr Sigurðr. Þeir brœðr áttu kenningarnafn, var Gunnlaugr kallaðr ofláti en Sigurðr spaki. Ketill lét kenna sonum sínum allar þær íþróttir sem þá var siðr at nema, því at Ketill var betr búinn at íþróttum en flestir menn aðrir. Þeir heldu sér leiksveina ok gáfu þeim gull ok aðra góða gripi; riðu þeir brœðr jafnan út með sína menn at skjóta dýr ok fugla, því at þeir vóru hinir mestu atgerfismenn.

Ketill bóndi var hinn mesti bardagamaðr, hann hafði áttar fjórar ok tuttugu hólmgǫngur, ok hafði í ǫllum sigr. Vingott var með þeim Haraldi konungi ok Katli. Ketill var málamaðr svá mikill, at aldri átti hann því máli at skipta, at hann eyddi eigi, við hvern sem hann átti at skipta, því at þegar hann tók at tala, þá þótti svá (vera) sem hann talaði. Konungr bauð Katli at taka hærri nafnbót, ok segir honum þat vel sœma, bæði sakir ríkdóms ok margra hluta annarra, en Ketill vildi þat eigi, segisk heldr vildu vera einfaldr bóndi ok halda sik til jafns við þá sem meiri nafnbœtr hefði. Ketill unni svá mikit konu sinni, at hann mátti hennar ekki mein vita, leið svá fram um tíma.

Svá bar til einn tíma, at Haraldr konungr bauð út leiðangr ok ætlaði suðr með landi, vandaði hann þá ferð, bæði at skipum ok mǫnnum. Ketill fekk til sonu sína, at fylgja konungi ok margt frítt lið, en sjálfr hann sat heima, því hann var þá hniginn at aldri.

Þegar konungr var búinn siglir hann suðr með landi, en er hann kom suðr á Rogaland, réð þar fyrir jarl sá, er Eirekr hét, hann var mikill hǫfðingi, ok vinsæll af sínum mǫnnum. En er hann fréttir hans tilkvómu, þá lét hann búa fagra veizlu; ok til þeirrar veizlu býðr hann konungi með ǫllu liði sínu, ok þat þá konungr, ok gekk á land með lið sitt, en jarl leiddi konung heim með allri hirð sinni til hallar með allrahanda hljóðfærum með sǫngum ok strengleikum ok allskonar skemtan, er til kunni at fá; með þessum fagnaði leiddi jarl konung til hallar, ok setti hann í hásæti, ok var þar en fegrsta veizla, ok var konungr hinn kátasti ok allir hans menn, því at jarl sparði ekki af at veita konungi með blíðu, ok var hinn bezti drykkr fram borinn, ok urðu menn skjótt drukknir. Konungr setti sonu Ketils jafnan nær sér, ok hǫfðu mikil metorð af konungi. Jarl stóð frammi fyrir konungi sjálfr ok þjónaði at konungs borði, ok efldisk þá mikil gleði í hǫllunni; skipaði konungr þeim brœðrum at skenkja, en hann setr jarl í hásæti hjá sér, en þeir brœðr gerðu þegar sem konungr bauð ok fengu þar mikla virðing fyrir sína hœversku.

En er borð vóru upp tekin, lætr jarl fram bera góða gripi, er hann valdi konungi, ok ǫllum hans mǫnnum gaf hann nokkura góða gripi, ok at enduðum gjǫfunum lætr jarl fram bera eina hǫrpu; annarhverr hennar strengr var með gull en annarr með silfr; var þetta smíði hit virðuligasta; seildisk konungr í móti ok tók at slá; en þessi harpa bar svá mikit hljóð, ok fagrt at allir undruðusk, ok þóttusk eigi fyrr slíkt heyrt hafa. (Þá mælti) jarl: "þat vilda ek, herra, at þér gengit með mér, at skemta yðr, vil ek sýna yðr alla eigu mína úti ok inni, akra ok aldingarða." Konungr gerði sem jarl beiddi, ok gekk til ok sá, ok leizk vel upp á.

Þeir gengu þá at einum eplagarði, þar stóð einn fagr lundr, en undir þeim lundi léku þrír piltar; þeir vóru allir vænir ok bar þó einn af ǫllum; þeir sátu at tafli ok léku tveir til jafns við einn; þá þóttusk þeir verða varhluta fyrir honum ok rótuðu fyrir honum taflinu. Þá þyktisk sá við er betr gekk, ok sló sinn pústr hvárn þeirra. Síðan reiddusk þeir ok glímdu, ok vóru tveir í móti einum ok skakkaði eigi minna um glímuna en um taflbrǫgðin. Þá bað jarl þá hætta ok vera sátta, ok svá gerðu þeir, ok tefldu síðan sem áðr.

Konungr ok hans fylgd fór heim til hallar ok settusk í sín sæti. Þat var auðfundit á konungi, at honum fansk mikit um hinn unga mann, ok fréttir jarl eptir hvat sveinum þeir væri.

"Þeir eru synir mínir," segir jarl.

"Eiga þeir eina móður?" segir konungr.

"Eigi er þat," segir jarl.

Þá fréttir konungr at hvat þeir heita.

Jarl segir: "Sigmundr ok Helgi, Þorgrímr hinn þriði, ok er frilluborinn."

En litlu síðarr kvómu þeir í hǫllina brœðr allir; gekk Þorgrímr síðast þeirra brœðra. Svá var um ǫnnur metorð þeirra, at hann var minst metinn. Jarl kallar þá sveinana til sín ok bað þá ganga fyrir konung; þeir gerðu svá, ok kvǫddu þeir konung. En er þeir kvómu fyrir konung, þá tók Þorgrímr sinni hendi hvárn þeirra brœðra, ok veik þeim frá sér, ok gekk fram á millum þeirra, ok sté upp á fótborðit ok kvaddi konung ok hvarf til hans, en konungr tók sveininn brosandi ok setti hann niðr hjá sér, ok frétti hann at móður sinni, en hann kveðsk vera systurson Þóris hersis úr Sogni. Konungr rendi gullhringi af hendi sér ok gaf Þorgrími. Síðan gekk Þorgrímr aptr til brœðra sinna, en veizlan stóð með hinni mestu sœmd, allt þar til er konungr sagðisk vilja í brott.

"En sakir stórmensku þeirrar, er þú hefir mér veitt, þá skaltú kjósa þér sjálfr laun fyrir."

Jarl varð glaðr við þetta, ok kvað, at konungr mundi taka at sér Þorgrím son sinn, ok segir sér þat þykkja peningum betra, "því at ǫll sú gerð, er þér gerit mér, þá þykki mér sú miklu betri, er þér gerit honum. Vilda ek ok þat, at hann fœri til yðvar, at ek ann honum mest allra sona minna."

En konungr játar því. Síðan ferr konungr í brott ok Þorgrímr með honum; var hann þegar hinn auðmjúkasti í allri þjónustu við konung, ok ǫfunduðu hann þegar margir menn konungs.

Einn tíma er þess getit, at konungr fór at veizlum til þess manns er Sigurðr hét; þessi veizla var vǫnduð mjǫk at ǫllum fǫngum. Konungr skipar Þorgrími at standa frammi um daginn at skenkja sér ok sínum vildarmǫnnum. Þótti hans mǫnnum mǫrgum þat við of hversu konungr lagði mikit til Þorgríms í allri virðingu.

Sigurðr átti frænda einn er Grímr hét, hann var ríkr maðr at peningum; hann var metnaðarmaðr svá mikill, at honum þótti flest allt lágt hjá sér. Hann var í veizlu þessi ok skipaði ǫndugi á hinn æðra bekk. Þorgrímr þjónaði um daginn, ok þá er Þorgrímr bar eitt stórt drykkjuker fyrir Grím, þá stǫplaðisk út af kerinu því at Þorgrímr drap við fœti, ok kom á klæði Gríms. Hann varð illa við, ok hljóp upp með stóryrðum, ok kvað þat auðséð, at pútuson væri vanari at geyma svína ok gefa þeim soð at drekka, en þjóna nokkrum dugandi mǫnnum. Þorgrímr reiddisk orðum hans, ok brá sverði ok lagði í gegnum hann; drógu menn hann undan borðum dauðan. Sigurðr kallaði á sína menn, ok bað þá standa upp, ok hafa hendr á Þorgrími.

Konungr mælti: "ger eigi svá, Sigurðr; Grímr mælti til óhelgis sér, en ek vil bœta manninn fullum bótum, ef þú vilt at ek skipti sem ek vil, því at svá mun bezt haldask okkar vinfengi."

Varð svá at vera sem konungr vildi, ok galt konungr þar allt fét svá Sigurði líkaði allt vel. Leið nú af veizlan, ok varð ekki til tíðinda fleira. Fór konungr heimleiðis.

Konungr bauð til sín stórmenni mǫrgu, fyrstum bauð hann Þóri jarli ok Katli bónda af Raumaríki, var hann orðinn konulaus, því at (Ingibjǫrg) kona hans var þá ǫnduð af sængrfǫr ok fœddi dóttur áðr, ok hét Ingibjǫrg eptir móður sinni, ok síðan býðr konungr múg ok marg-menni, því at eigi skorti þat er hafa þurfti. Kvómu menn eptir því sem boðit var til veizlunnar; fór Ólǫf geisli til veizlunnar með fǫður sínum. Var nú skipat mǫnnum í sæti ok borinn drykkr ágætr. Þorgrímr gekk um beina, ok fansk mǫnnum mikit um hversu gildr maðr ok sœmiligr hann var. Hann var sœmiliga klæddr, því at konungr lagði mikla virðing á hann, ok þótti þat mǫrgum hans mǫnnum við of, ok lǫgðu mikla þykkju á Þorgrím þar fyrir. Lengt var nafn hans, ok var kallaðr Þorgrímr prúði.

En er Þorgrímr sá Ólǫfu, lagði hann þegar ástarhug til hennar, ok svá fór henni til hans, at hon unni honum, ok fundu þat þó ekki aðrir menn, en þegar þau gátu fengit sér stund til, þá bar saman fundi þeirra, ok fell þar hvárutveggja vel í skap; spurði Þorgrímr hversu hon mundi svara, ef hann bæði hennar, en hon kvað engi mótmæli af sinni hendi, ef faðir hennar vildi. Ok at liðinni veizlunni, hóf Þorgrímr upp bónorð sitt ok bað Ólǫfar geisla. Tók Þórir jarl því ekki fljótt, ok skildu við svá búit.

Nokkru síðar kom Þorgrímr at máli við konung, ok bað hann gefa sér orlof at finna Þóri jarl, en konungr veitti honum þat. En er Þorgrímr kom til Þóris jarls, var honum þar vel fagnat. Hóf Þorgrímr þá enn upp bónorðit, ok vildi nú til staðins vita hver svǫr jarl mundi veita, en jarl segisk eigi mundu gipta honum dóttur sína; var Þorgrímr þar þrjár nætr, ok fell vel á með þeim Ólǫfu, ok segja þat nokkrir menn, at þá hafi þau bundit sitt eiginorð. Fór Þorgrímr þá aptr til konungs at sinni. Fór hann nú í hernað, ok var þá fulltíða at aldri; lá hann í hernaði um sumarit, ok þótti allra manna rǫskvastr í ǫllum mannraunum, bæði aflaði hann í þessari ferð fjár ok frama.

Þat var nú þessu næst, at Ketill af Raumaríki var riðinn til Þóris jarls við þrjá tigu manna. Þar var þá ok Haraldr konungr at veizlu. Ketill hóf þá upp bónorð sitt, ok biðr Ólafar geisla sér til handa, ok með fulltingi konungs þá giptir Þórir jarl Ólǫfu dóttur sína Katli; lagði Ólǫf þar ekki jáyrði til né samþykki, ok er kaupit skyldi fram fara, þá kvað Ólǫf vísu þessa:

Flestir hǫfðu þat fyrir satt, at Ólǫf mundi heldr viljat átt hafa Þorgrím, en þó varð svá at vera. Var nú ákveðit brúðhlaupit nær þat skyldi vera; átti þat at vera at vetrnóttum heima hjá Þóri jarli. Líðr nú af sumarit.

Um haustit kom Þorgrímr úr hernaði; fréttir hann, at Ólǫf var gipt; fór hann þegar á konungs fund, at biðja hann liðveizlu at ná konunni, hvárt Þóri jarli líkaði betr eða verr ok þeim Katli, en konungr skarsk undan allri liðveizlu við Þorgrím, sagði Ketil vera sinn hinn bezta vin. "Ráð vil ek leggja til með þér," segir konungr, "at þú deilir eigi kappi við Ketil; vil ek biðja Ingibjargar dóttur hans þér til handa, ok sættisk svá heilum sáttum."

Þorgrímr kveðsk þat eigi vilja gera; "vil ek halda orð mín ok eiða, er vit Ólǫf hǫfum bundit með okkr; ætla ek mér annathvort hana at eiga, ella øngva aðra. Vili þér ok ekki mik til styrkja, þá mun ek eigi lengr yðr þjóna."

Konungr segir hann því ráða mundu, "en er þat líkast at ekki sé þinn heiðr í ǫðrum stað (meiri) en með mér."

Síðan tók Þorgrímr orlof af konungi; gaf konungr Þorgrími gullhring at skilnaði, þann er stóð mǫrk; fór hann síðan til sinna manna.

Þá vóru þrjár nætr til þess er brúðhlaupit mundi verða. Gengr Þorgrímr þá á land einnsaman sinna manna, ok þar til er hann kemr í garðinn Þóris jarls. Þat var í þann tíma, er brúðrin var á bekk sett, ok ǫll drykkjustofan alskipuð af mǫnnum ok konungr í hásæti, ok var veizlan hin bezta. Þorgrímr gekk inn í drykkjustofuna, ok á mitt gólfit, ok stendr þar. Svá vóru mǫrg ljós í stofunni, at hvergi bar skugga á. Allir menn þektu Þorgrím, ok var hann þó mǫrgum enginn ǫfusugestr.

Þorgrímr mælti: "hefir þú, Ketill, keypt Ólǫfu?" Ketill kvað þat satt vera. "Var þat nokkut með hennar ráði gert?" segir Þorgrímr.

"Ek ætlaða, at Þórir jarl mundi sjálfr eiga at ráða dóttur sinni," segir Ketill, "ok mundi þat kaup lǫgligt vera sem hann gerði."

Þorgrímr segir: "þat segi ek, at vit Ólǫf hǫfum eiða bundit, at hon skyldi øngvan mann eiga nema mik, ok segi hon hvárt eigi er svá." En Ólǫf kvað þat satt. "Þá þykkjumsk ek eiga konuna," segir Þorgrímr.

"Hana skaltú aldri fá," segir Ketill, "ok hefi ek deilt kappi við þér meiri menn, ok haldit þó meira en þeir."

Þorgrímr mælti: "þá þykkjumsk ek sjá, at þú gerir þetta í konungs trausti, ok sakir þess þá býð ek þér á hólm, ok berjumsk vit, ok eigi sá konuna, er annan vinnr á hólmi."

"Þess ætla ek at njóta, at ek em mannfleiri en þú," segir Ketill.

Ok sem þeir hǫfðu þetta at tala, bar svá við, at ǫll ljósin sloknuðu í stofunni; var þá upphlaup mikil ok brundningar. En er ljósit kom var brúðrin horfin, ok svá Þorgrímr. Þóttusk nú allir vita, at hann mundi þessu valda; var þat ok satt, at Þorgrímr hafði tekit brúðina ok bar hana til skips. Menn hans hǫfðu um búizk eptir því sem hann hafði skipat fyrir, svá at þeir vóru búnir til hafs; vinda þeir nú upp segl sín þegar, at Þorgrímr var búinn, því at vindr stóð af landi.

Þá var landnáma tími sem mestr á Íslandi; þóttisk Þorgrímr vita, at hann mundi eigi geta haldit sik í Noregi eptir þetta verk. Fýstisk hann þá til Íslands. Létu þeir í haf, ok fengu byri góða, ok vóru skamma stund úti; kvómu við Snæfellsnes, ok tóku land í Hraunhǫfn: spurði konungr ok jarl til ferða Þorgríms, ok þóttisk Ketill hafa fengit hina mestu sneypu, mist konuna, en þótti óvist hvárt hann gæti þetta nokkut við Þorgrím rétt eða eigi. Konungr gerði Þorgrím útlægan fyrir þetta verk af atgangi Ketils. Hverfum hér frá at sinni.