Bókastaðir

Frá skurgoðum. Belus hét konungr í útlǫndum. af honum hafa blót hafizk því at hann var dauðr blótaðr. eptir honum skurgoð gert þat er sumar þjóðir kalla Baal en Gyðingar nefna Belzebub ok létu þeir at í byggi hǫfðingi allra djǫfla.

Ninus hét sonr Beli. hann lét gera Níníve borg þá er mest hefir verit ger í heiminum. Ninus átti þá konu er Semiramis hét. Hon lét gera Babilon ena gǫmlu í þeim stað sem Babel hafði staðit. Svá hét stǫpull sá er risarnir gerðu ok hugðusk þaðan mundu ganga upp í himin, hugðusk þeir ok haldnir mundu vera þó at flóð yrði slíkt sem Nóaflóð hafði verið.

Fjǫgur hafa konungríki máttkust verit í verǫldu áðr Rúmverjaríki hófsk. eitt var ríki Assiriorum í Ninive. annat var ríki Kaldeorum í Babilon frá dǫgum Nabogodonosor konungs. þriðja var Persarum ríki þaðan frá er Cirus var konungr. Grikkja ríki var et fjórða síðan Alexander inn víðfǫrli var konungr.

Frá mathie et filij eius. Síðan sonarsynir Mathathie ǫnduðusk þá hǫfðu Gyðingar þá eina hǫfðingja er fátt er í bókum frá sagt. Aristobulus hét yfirmaðr Gyðinga ok kallaðisk hann bæði konungr ok byskup ok svá váru kallaðir allir þeir hǫfðingjar er frá Aristobulo váru komnir ok svá allt þar til er Herodes konungr heiðinn hafði ríki yfir Gyðingum at ráði Rúmverja í þann tíma er Kristr var borinn ok var hann illr konungr ok grimmr.

Sú hefir orrosta verit mest ok ágæzt í heiðnum bókum er Grikir unnu borg þá er Trója heitir. Sú orrosta hófsk litlu eptir daga Moyses eða Josue. Priamus hét konungr í Tróju. synir hans váru þeir Ektor ok Alexander ok Elenus, Deiphobus ok Troilus. Alexander tók konu af Grikklandi þá er Elena hét. hon var ákafa fǫgr. hana átti Menelaus bróðir Agamemnonis Grikkjakonungs. þeir bræðr efldusk at liði ok fóru til Tróju með sautján skipum miðr en tólf hundruðum tíræðum.

Priamus hafði ok ógrynni liðs, sótti til hans fjǫldi kappa ok hǫfðingja. Í liði Trójumanna váru mestir kappar Ector ok Troilus synir Priami ok Eneas mágr hans. En í Grikkja liði váru þeir mestir kappar Acilles ok Aiax ok Diomedæs. Spekingar þeira váru þeir Nestor ok Ulixes. Grikir sátu tíu vetr um Tróju áðr borgin yrði unnin. Í bardǫgum þeim er þeir áttu fell mikill hluti liðs hvárratveggju ok féllu þar flestir allir hǫfðingjar. þar féllu synir Priami allir nema Helenus. ór Grikkja liði fell Akilles ok Palamedes.

Þá er farnir váru mjǫk forstǫðumenn Tróju nema Priamus, en hann vildi aldrigi upp gefask, þá sviku þeir Antenor ok Eneas Priamum ok luku upp borgina of nótt fyrir Grikkjum. Þá var Priamus konungr felldr ok mikill hluti borgarliðs, en Antenor ok Eneas ok Elenus kómusk undan. Grikir brutu Tróju alla en brendu síðan. Menelaus hafði Elenu konu sína með sér ok þeir Agamemnon konungr bróðir hans.

Eptir orrostuna réð Antenor ok synir hans ríki því er Frigia heitir ok Trója hafði í verit. Helenus sonr Priami eignaðisk litlu síðarr ríki þat er Epirus heitir. Með honum fór frá Tróju Hecuba móðir hans ok Andromaca er átt hafði Ector bróðir hans. Stundu síðarr eignuðusk synir Ectoris Trójuríki með fulltingi Helenus fǫðurbróður síns.

Eneas fór á brott af Trójulandi ok með honum faðir hans gamall er Anchises hét ok sonr hans er Askanius hét eða Iulus. Eneas fór víða ok fekk hvergi staðfestu áðr hann kom á þat land er Italia heitir. Þar felldi hann kappa þann er Turnus hét. Hann var sonr Daunus er ríki hafði í þeim stað er nú er Rúmaborg. Eneas gekk at eiga Lavinia dóttur Latinus konungs er látínutunga er við kend því at Nicosta kona hans fann látínustafrof. Eneas var konungr á Italialandi þrjá vetr.

Eptir hann var konungr Ascanius sonr hans þrír tigir ára ok sjau ár. hann gerði borg þá er Alba heitir ok stendr skammt út frá Rúmaborg. Í þeirri borg heldu þeir langfeðgar fimmtán konungdóma allt til þess er þeir Romulus ok Remus bræðr gerðu Rúmaborg. Þá réð Romulus Remum bróður sínum bana en gaf borginni nafn af sínu nafni ok kallaði Roma. Romulus hafði þar ríki þrír tigir ára ok átta ár. Þaðan frá hǫfðu Rúmverjar konunga yfir sér til þess er Tarquinius inn mikilláti var konungr. hann rak Brutus rúmverskr hǫfðingi ór konungdómi fyrir sakir illsku hans ok ofmetnaðar.

Eptir þat váru tveir hǫfðingjar yfir Rúmverjum á hverju ári, þeir váru consules kallaðir. Svá leið fram fjǫgur hundrað ok fjóra tigu ok fjǫgur ár ok réðu þá stund alla consules Rúmverjum. Á ofanverðri þeiri tíð váru þrír hǫfðingjar settir yfir Rúmverja her. einn var Pompejus inn mikli, annarr Marcus Crassus, þriði var Julius Cesar.

Pompejus Magnus fór í austrveg ok barðisk þar við marga konunga ok hafði jafnan sigr. hann skattgildi Gyðinga undir Rúmverja, ok margar aðrar þjóðir. Markus Crassus fór á Serkland með sinn her ok háði þar margar orrostur. Hann var þar handtekinn af Babilonis mǫnnum. Þeir drápu hann með því at þeir steyptu vellanda gulli í munn honum ok báðu hann þat hafa ærit er hann þyrsti ey ok ey til. Julius Cesar fór norðr um fjall ok háði margar orrostur við Saxa ok fór hann norðr á England. Tíu vetr var Julius Cesar fyrir norðan fjall ok skattgildi ǫll þau ríki undir Rúmverja er þar eru.

Eptir þat gerðisk missætti með þeim Pompejo ok Julio. þeir efldusk at liði mjǫk svá of allan heim ok áttu orrostur stórar. Sú var mest ok ǫfst er þeir bǫrðusk í [tesla] Thessalia. þat er á Bolgaralandi. þar varð allmikit mannfall, ok hafði Julius sigr, en Pompejus flýði á Egiptaland ok vænti sér þar trausts af Tholomeus konungi en hann sveik Pompejum í tryggð ok drap hann. Síðan fór Julius til Egiptalands ok vildi Tolomeus ok svíkja hann. Tholomeus drukknaði í á þeiri er Níl heitir ok var þá áðr yfirkominn í orrostu af Julius. Þá gaf Julius Egiptaland Cleopatre drottningu systur Tolomei ok frillu sinni ok réð hon því lengi síðan.

Julius Cesar var fyrstr Rúmverja yfirkonungr alls heims. Af hans nafni var hverr konungr Cesar kallaðr sá er þat ríki hefir haft. Julius setti misseristal ok taldi til hlaupárs svá sem látínumenn telja nú. Af hans nafni tók mánuðr sá nafn er heitir Julius en áðr hét Quintilis. Julius hafði ríki fimm ár ok hann var veginn í hǫfuðhofi í Rúmaborg. hann var særðr fimm sárum ok tuttugu.

Brutus hét maðr en annarr Cassius er upphafsmenn váru at drápi Julii. Eptir dauða Julii váru þeir hǫfðingjar heimsins Augustus Octavianus ok annarr Antonius. hann hafði ríki fyrir utan haf, en Augustus fyrir norðan. Antonius lét eina systur Augusti ok gekk at eiga Cleopatra drottning á Egiptalandi. þaðan af urðu þeir ósáttir Antonius ok Augustus. þeir áttu þrjár orrostur miklar.

Antonius var yfirstiginn ok banaði sér sjálfr með eitri ok svá Cleopatra kona hans. þaðan frá varð Augustus einn keisari yfir ǫllu veraldar ríki. Hann setti frið um allan heim ok lét rita allra manna nǫfn. Af hans nafni heitir mánuðr Augustus sá er áðr hét Sextilis. Augustus hafði ríki sex ár ins sétta tigar.

Sexta etas. Hinn sétti aldr heims er frá því taldr er Kristr var borinn ok til enda veraldar. Þá hafði Augustus verið keisari tvá vetr ins fimta tigar er Jesús Kristr var borinn.

Í þann tíð var Herodes konungr yfir Gyðingum heiðinn at burðum. hann lét drepa bǫrn í Bedleem ok vall litlu síðarr mǫðkum í hel. Eptir hann var Archelaus sonr hans konungr yfir Gyðingalandi, en hann rœgðu Gyðingar við Augustum ok rak Augustus hann af konungdómi ok í útlegð ok dó hann þar. Síðan setti Augustus fjóra hǫfðingja yfir Gyðingafólk.

Þá réð Pilatus jarl fyrir Jórsǫlum; en Herodes konungr er tetrarcha var kallaðr. Hann réð fyrir Galíleahéraði. Hann var son ins illa Herodis. Hans kona var Herodias er Philippus bróðir hans hafði áðr átta. Þau hjú ollu lífláti Jóans baptista. Sá inn sami Herodes samþýddisk við Pilatum um písl drottins várs. Herodem færði Gajus keisari í útlegð ok dó hann þar.

Eptir Herodem tetrarka var Herodes Agrippa sonr Archelaus konungr yfir Gyðingum. hann lét hǫggva Jacobum postula bróður Johannis postula ok hann hafði í bǫndum Pétr postula þá er guðs engill leysti hann ór myrkvastofu. Litlu síðarr drap guðs engill Herodem ok dó hann svá.

De Tiberio. Eptir Augustum var Tiberius keisari stjúpsonr hans tuttugu ok tvau ár. hann var undirhyggjumaðr mikill ok drakk mjǫk. Á hans dǫgum var Jesús Kristr krossfestr. þat mislíkaði mjǫk Tiberi keisara ok vildi hann láta Jesús hafa í goðatǫlu, en ǫldungar Rúmverja vildu því eigi trúa.

Eptir þat er Tiberius var andaðr þá var Gajus keisari fjǫgur ár. Hann var maðr vándr ok grimmr. Hann vildi sik láta gǫfga sem guð. Við allar þjóðir var hann illr ok allra verstr við Gyðinga, hann lét setja upp skurðgoð í Jórsalaborg ok bauð at alþýða skyldi þau dýrka. Af hans ráðum var svá mjǫk þrǫngt Pilato jarli at hann banaði sér sjálfr sinni hendi. Gajus framdi náliga allt munuðlífi ok hann fór mjǫk með gǫrningar heiðni menn hans vágu hann.

Claudius var keisari því næst þrettán ár ok sjau mánuðr. hann var góðr ok sigrsæll. á hans dǫgum gerði Matheus guðspjall sitt á ebreska tungu ok á dǫgum Claudii settisk Pétr postuli í páfastól í Rúmaborg. Nero var keisari eptir Claudium. hann var síðarsti keisari ór kyni Julius Cesar.

Nero banaði móður sinni ok bróður sínum ok fóstra sínum er Seneca hét ok honum hafði baztr manna verit. Nero lét ekki ógert í hórdómi þat er mǫnnum hefir heimsligast í hug komit at drýgja sín í milli. hann var keisari þrettán ár ok sjau mánuðr. Nero bauð fyrstr ófrið kristnum mǫnnum. hann lét krossfesta Pétr postula ok hálshǫggva Paulum. litlu síðar ærðisk Nero ok varð at gjalti. ætla menn at dýr hafi rifit hann í sundr úti á skógum.

Vespasianus var því næst keisari tíu ár, ríkr maðr ok harðráðr. þá var Titus sonr hans tvau ár varla full — honum unni hvert barn — ok lézk týna hverjum degi þeira er hann gerði eigi nǫkkvat ágætligt verk ok gott. Titus var ok miskunnsamr um fram aðra heiðna konunga. þeir Vespasianus feðgar fóru með her sinn á Gyðingaland ok settusk um Jórsalaborg á páskatíð.

Jerusalem urðu hvers kyns býsnir áðr Rúmverja herr kom þangat ok fleira illt gekk yfir Gyðingalýð en yfir neina þjóð aðra áðr borgin yrði unnin ok upp gefin: þar átu menn bǫrn sín ok hvers kyns óæti annur fyr sultar sakir, þar drápusk sjálfir borgarmenn til lítils matar. Í umsátu Jórsalaborgar laust Titus tólf kappa með tólf ǫrum. Eptir þat brutu Rúmverjar Jerusalem alla til jarðar ok hvert hús er í henni var svá at engi steinn lá þar sem áðr. Kom þat fram þá sem Kristr drottinn várr sagði um auðn Jerusalem litlu áðr en hann væri píndr. Þá váru allir Gyðingar reknir á brott af Jórsalalandi ok margir í ánauð seldir nær of allan heim. Þat var tveim vetrum [síðar] minnr en fjórum tigum vetra eptir píning Krists.

Eptir Titum var Domicianus, inn yngri bróðir hans, keisari fimtán ár. Hann bauð ófrið kristnum mǫnnum næst eptir Neronem. Hann setti Jóan postula í vellanda viðsmjǫr, ok er honum varð ekki mein at því þá lét keisari færa postula guðs í útlegð í ey þá er Padmos heitir. Þar sá Jóan postuli himna sýn, ok hét sú bók Apokalipsis er hann gerði þar. Á því ári var Domicianus veginn at ráði ǫldunga í Rúmaborg.

Nerva var keisari fimtán mánuðr eða sextán. at hans lofi fór Jóan postuli ór útlegð ok til Effesuborgar ok gerði þar guðspjall sitt. Trajanus var keisari tuttugu ár ok sex mánuðr. Rúmverjaríki hafði heldr minnkask síðan Augustus var keisari, en Trajanus œxti þat mjǫk á marga vega á sínum dǫgum. Í þann tíð var ófriðr kristnum mǫnnum ok lét Clemens páfi líf sitt fyrir guðs sakir at boði Trajanus. Þó var honum mart vel gefit, ok um hann er þat ritat at Gregorius páfi hafi þegit ǫnd hans ór helvítis kvǫlum.

Helius Adrianus var keisari tuttugu ok eitt ár. Hann lét upp gera Jórsalaborg ok bauð at hon skyldi Elia heita af hans nafni. Hann kúgaði Gyðinga er þeir váru áðr ólýðnir ok bannaði þeim vist í Jórsalaborg. Þaðan frá váru keisarar þeir er fátt er frá sagt.

Antoninus inn mildi var keisari tuttugu ok þrjú ár. þá var Markus Antoninus — — — Verus nítján ár, of hans daga var ófriðr kristnum mǫnnum. Elius Aurelius Kommodus þrettán ár. Elvius inn gamli sjau mánuðr. Septimius átján ár. þá var ófriðr kristnum dómi. þá váru þær Perpetua ok Felicitas beittar dýrum til bana. Antoninus Bassianus Caracalla sex ár. Macrinus eitt ár. Marcus Aurelius fjǫgur ár. Aurelius Alexander þrettán. á hans dǫgum var ófriðr kristnum mǫnnum.

Mammea hét móðir hans. hon varð kristin af orðum Oregenis prests. Alexander var vel við móður sína ok af hennar sǫkum þvarr ófriðr við kristna menn. Maximinus þrjú ár.

— — — Philippus ok Philipicus sonr hans sjau ár. þeir feðgar váru báðir vel kristnir. Decius var keisari eigi alla tvá vetr. hann drap báða Philippum, ok af fjandskap við þá bauð Decius inn mesta ófrið kristnum mǫnnum. þá var Fabianus páfi líflátinn fyrir guðs sakir ok Ciprianus erkibyskup. Gallus var keisari tvau ár. honum gekk at óskum allt í upphafi síns ríkis, en því næst bauð hann ófrið kristnum mǫnnum ok týndi þaðan af bæði ríki sínu ok lífi.

Valerianus ok Gallienus sonr hans fimtán ár. þeir buðu ófrið kristninni. því næst varð Valerianus hertekinn af konungi þeim er Sapor hét ok var síðan blindaðr ok hafðr allan aldr í ánauð ok óvirðing. Sapor konungr sté á bak honum áðr hann stigi á hest sinn en Valerianus skyldi standa undir fótum honum á hǫndum ok knjám ok í þeiri ánauð dó hann. Af býsnum er Valerianum hendu varð Gallienus hræddr ok gaf frið kristnum mǫnnum. Á dǫgum þeira urðu miklir skaðar á Rúmverjaríki. Í þann tíð lét Stephanus páfi líf sitt fyrir guðs sakir ok því næst Sixtus páfi ok Laurencius erkidjákn at ráði konungs þess er Decius hét.

Claudius var keisari eitt ár ok níu mánuðr. hann vá sigr á þjóðu þeiri er Gothi heitir. Aurelianus var — — — ok sex mánuðr. hann bauð ófrið kristnum dómi. honum gekk elding svá nær at býsn eru at. litlu síðarr var hann á fǫrnum vegi veginn. Tacitus var keisari sex mánuðr ok var drepinn. Florianus þrír mánuðr varla fulla. Probus sex ár ok þrír mánuðr. hann gerði frið fyrir norðan fjall ok rak fyrir víkinga er þeir hǫfðu gert ófrið langa stund. Carus ok synir hans Carinus ok Numerianus tvau ár.

Numerianum drap mágr hans sá er Aper hét. honum banaði Dioclecianus sinni hendi í hefnd Numeriani. Dioclecianus ok Maximianus Herculius váru keisarar tuttugu ok eitt ár. Á þeira veldi var mjǫk blómi langa hríð. En á ofanverðum dǫgum sínum buðu þeir ófrið kristnum mǫnnum. Í þann tíma hófsk víða ófriðr í Rúmverjaríki ok þá var mestr ófriðr guðs kristni ok lengst samfast. Á einum mánaði váru í Rúmaborg ok í þorpum þeim er þar liggja til sautján þúsundir manna af lífi teknir fyr guðs sakir. Þá váru þessir menn píndir: Gajus páfi ok Sebastianus, Tíber ei ok Pantaleon, Vitus ok Vincencius, Cosmas ok Damianus ok Herasmus.

Dioclecianus kastaði niðr ríki sínu ok þótti eyvitar maðr. í þat mund dó Maximianus. Maximus systursonr Diocleciani ok Maxencius sonr Maximianus kǫlluðusk keisarar fimm ár. þá váru þeir píndir Marcellus páfi ok Ciriacus ok Timotheus.