Bókastaðir

Miraculum. Eptir annlát Moyses tók Josue fóstri hans hǫfðingja nafn yfir Gyðingum. hann gerðisk inn dýrligsti maðr ok gerði margar jartegnir í guðs nafni.

Af hans jartegnum gengu synir Israel yfir Jórdán þurrum fótum. Lǫgmálsǫrk var borin út á ána miðja. Þá rann áin til sjávar ofan þaðan frá en fyrir ofan óx áin svá sem hátt fjall en allir hermenn gengu fyrir neðan. Síðan er þeir kómu yfir ána þá fell hon at venju til sævar.

Þat varð enn at féllu borgarveggir allir þeir er váru um Jerico af hornblæstri ok herǫpi. Síðan áttu þeir margar orrustur við þær þjóðir er fyrir váru landinu ok eignuðusk þeir Josue allar þær jarðir er guð hafði heitit Abraham.

Einu sinni var þat at Josue dvaldi sólina mjǫk langa stund svá at hon gekk eigi fram at venju, því at honum var áðr dagfátt til sóknar þeirar er þá átti hann.

Josue skipti ǫllu landinu með ættum Gyðinga, hverjar borgir eða héruð hafa skyldi hver ættin. Þat landaskipti helzk alla æfi síðan meðan Gyðingafólk byggði þat land.

Frá dómendum. Eptir Josue tóku at stýra Gyðingafólki tólf menn er dómendr váru kallaðir hverir eptir aðra ok stóð þat þrjú hundruð ára ok fimm ár. Í þeiri sveit váru þeir Samson inn sterki, Gedeon ok Samuel spámaðr. Margir váru þeir helgir menn ok leystu opt guðs fólk undan hernaði heiðinna konunga með guðs trausti.

Gedeon vitraðisk guðs engill at hann mundi leysa Gyðingalýð ór heiðinna manna hǫndum. Hann bað guð at þat væri sannat með því at hann mundi leggja ullarreyfi í laukagarð ok félli dǫgg á reyfið en garðrinn væri þurr, ef guðs vili væri til at fólkit væri leyst; ok þat veitti guð honum. Þá bað hann aðra nótt at dǫgg félli á garðinn allan en reyfið væri þurt, ok svá varð. En þá er þessi merki urðu hvártveggi þá fór hann með lítið lið at guðs boðorði til sóknar í móti miklum her. Þeir hǫfðu í hægri hendi blástrhorn en í vinstri hendi leirkrukkur ok ljósker í, ok síðan er liðit sótti í nánd herinum blésu þeir í hornin en brutu leirkrukkurnar ok skinu þá við ljósin ok lǫgðu fjandr þeira á flótta þegar allir.

Samson dómandi var svá sterkr at hann braut borgarhliðs umbúning af handmagni sínu einu ok bar á fjall upp.

Á dǫgum Samuel spámanns tóku Gyðingar sér konung er Saul hét. hann var inn fyrsti konungr Gyðinga. Cis hét faðir hans. hann var góðr ǫndurða æfi sína en illr ofanverða. hann var konungr tuttugu vetr.

Enn fjórði aldr heims hófsk þá er David tók konungdóm ok er taldr til herleiðingar Babilonis, þat eru fjǫgur hundruð vetra ok sextigi ok fimm vetr. David var konungr fjǫgurra tigi ára. hann var vígðr til konungs í æsku sinni af þeim guðs vin er Samuel hét.

David var smalamaðr áðr fyrir búi fǫður síns í Beðleem ok svá mjǫk lengi síðan ok eflði guð hann til margra þrekvirkja: hann reif í sundr kjapta ins óarga dýrs ok hann braut bjarnar ramma af handmagni sínu þá er hann gætti sauða fǫður síns ok hann felldi Goliat risa með slǫngusteini ok tók svá af guðs fólki skemmd ok ótta.

En þá er Saul konungr sá at David fekk tíðleik ok metnað af verkum sínum þá lagði hann ǫfund ok fjándskap á hann ok leitaði opt við at drepa hann ok David varð lengi landflótti af heiptúð konungsins ok bar hann vel ok þolinmóðliga ok lítillátliga. Þat var tysvar at David lét Saul ór færi ganga þá er hann átti kost at drepa hann. en er hann frá Saul konung fallinn í orrustu þá grét David dauða hans sem ins bezta vinar síns.

David tók konungdóm eptir Saul ok var sjau vetr konungr í Ebron yfir kyni Juda at eins, en þrjá vetr ok þrjá tigi í Jerusalem yfir ǫllu kyni Israel. Guð gaf honum sigr hvar sem hann átti sóknir við óvini sína. hann var vegsamaðr af mǫrgum manndýrðum ok mest af lítilæti. hann hafði spáleik af enum helga anda. David gerði bók þá er Saltari heitir er alls kyns lof er guði sungit.

Þann glæp hendi David at hann tók konu riddara síns ok átti lag við hana en réð honum banaráð. Þá sendi guð Nathan vin sinn at ávíta konunginn. Síðan fekk David mikla iðrun, en guð lagði refsing á hǫnd honum til yfirbótar þá at Afsalon sonr hans gerði uppreist í mót honum ok David varð landflótti fyrir honum: þeir áttu margar orrustur ok fell Afsalon í inni síðurstu. Við þeiri konu átti David son þann er Salomon heitir ok spakastr maðr hefir verit ok allir konungar Gyðinga eru frá komnir.

Salomon gerði guði til dýrðar þat hús er bazt hefir verit ok ítarligast. Þat var gǫrt utan hvítum steini en innan var þat þakit gullspǫngum svá at ekki var at sjá í ræfrið nema gull eitt. Ker váru þar mǫrg ok kertistikur ok margar aðrar gersimar af brenndu gulli gǫrvar. Hús þat var í smíð sjau vetr ok sjau mánuðr ok vígt á enum áttunda mánaði ins áttunda ársins þaðan frá er smíðin var byrjuð. Mustari þat er Salomon lét gera í Jórsalaborg er kallat Templum Domini eða Salómons mustari. Hann gerði þrjár helgar bœkr. þó hendi Salomon mikla óhamingju í elli sinni af eptirlætislífi við heiðnar konur þær er hann unni of mikit. þó vænta menn honum miskunnar af guði at því er helgir menn ræða um: Ambrosius ok Augustinus ok Jeronimus.

Eptir Salomon var konungr sonr hans Roboam. Undan honum hvarf mikill hluti Gyðingafólks ok tóku sér konung þann er Jeroboam hét. Hann gerðisk blótmaðr ok mjǫk svá allir þeir konungar er hans ríki hǫfðu hverr eptir annan. Eptir Roboam var Abia sonr hans konungr at Jórsǫlum, þá Asa hans sonr, þá Josaphat sonr hans. Þaðan frá váru konungar ór kyni David yfir Jórsalaríki hverr eptir annan, svá sem guð hafði heitið honum, til herleiðingar Babilonis: [síðan] tók ávallt konungdóm sonr eptir fǫður, meðan konungar héldusk í Gyðingafólki.

Sumir váru þeir guðs vinir en flestir váru syndgir ok villtusk frá guði til blóta ok annarra ósiða margra at því er helgar bœkr segja. Í þeiri tǫlu váru helgir konungar ok dýrligir: Ezechias ok Josias er bazt manna helt páska í þann tíð.

Á dǫgum inna efstu Jórsalakonunga kom Nabogodonosor Babilonis konungr með her sinn á Jórsalaland ok braut alla Jórsalaborg ok svá Salómons mustari. þaðan tók hann fjárhluti mikla ok fœrði í Babilon. hann hafði at herfangi Jeconias konung ok allan Jórsalalýð með honum. Í þeirri herleiðingu var Daniel spámaðr ok þeir Annanias ok Zakarias ok Missael er ortu Benedicite í ofni fullum af brennanda eldi.

Um konunga æfi váru flestir helgir spámenn uppi í Gyðingafólki þeir er jarteignir gerðu.

Helias var í fyrsta lagi. Hann gaf líf dauðum mǫnnum ok hann réð fyrir veðrum með guði bæði til árs ok óárans. Hann lét koma eld ór himni yfir blótmenn ok brunnu þeir í þeim eldi. Hann fastaði fjóra tigi daga svá sem Moyses hafði fastat. Eptir þat var hann hafiðr í lopt upp af englum í eldligri kerru ok er hann nú hirðr ǫðrum mǫnnum í hvíld mikilli. Hann mun koma í sýn við menn fyrir dómadag ok mun hann píndr vera til bana af Antichristo, ok þeir Enok báðir.

Þá er upp leið á æfi Gyðinga óxu blót ok aðrir ósiðir í Jerusalem af konungum ok ǫllum Gyðingalýð svá at þeir blótuðu bǫrnum sínum til djǫfla þakka. En guð sendi spámenn sína Ysaiam ok Jeremiam ok marga aðra at ávíta þjóðina um ósiðu ok segja þeim at hefnd hǫrð mundi yfir þá koma ef þeir hyrfi eigi af. Gyðingar ráku fjónum alla guðs vini þá er hans erendi boðuðu.

Eptir Helias var fóstri hans Heliseus spámaðr er mǫrg tákn gerði. Fjórir eru kallaðir enir meiri spámenn: Ysaias ok Jeremias, Ezechiel ok Daniel. þeira hverr hefir gǫrva mikla bók af tilvísun heilags anda. Aðrir tólf eru kallaðir enir minni ok eru þessi þeirra nǫfn: Osee, Amos, Jonas, Micheas, Johel, Naum, Sophonias, Abbakuk, Aggeus, Abdias, Malachias, Zacharias. þeir hafa allir haft heilags anda gipt — ok lýksk þar inn fjórði aldr heims.

Hinn fimmti aldr. Sá var inn fimmti aldr heims er hófsk í Babílonar herleiðingu en lauksk í hingatkvámu Jesu Christi dróttins várs. Í þeim aldri eru talit fimm hundruð vetra ok áttatigi ok níu vetr. Þau tíðendi gerðusk á enum fimmta aldri heims at allr Gyðingalýðr var hertekinn af Nabogodunusor konungi austan af Babilon en Jerusalem var brotin ǫll til jarðar ok Templum Domini brotin ok brennd en hertekit allt gull ok gersimar er váru saman komnar guði til dýrðar.

Konungrinn Sedecias ok allt stórmenni Jórsalaborgar var herleitt í Babilon ok þjáðir þar sjau tigi vetra. Í herfangi urðu teknir guðs vinir nǫkkurir þeir er í guðs trausti ok hans nafni gerðu margar jarteinir til þess at hugga þann enn auma lýð er þar þjónaði heiðnum konungum.

Þar var Daniel spámaðr einn af þeim er þat meinlæti lagði á hǫnd sér á unga aldri í konungs hǫll at hann hafði eigi aðra fæzlu enn ertr ok vatn. En guð gaf honum svá mikla spekt — ok mannvit meira ok getspeki enn ǫðrum mǫnnum — at hann sagði konunginum draum sinn þat er hann mundi eigi sjálfr at segja ok síðan réð hann til þeirra stórtíðenda er síðan gerðusk um alla verǫld. Konungr hóf hann til enna mestu metorða ok gerði hann sér kærastan allra manna eptir þessa jarteign.

Annan draum konungs réð hann til þess at konungrinn mundi verða at gjalti ok lifa sem dýr eða fénaðr úti á skógum sjau vetr fyrir sakir ofmetnaðar síns ok ofstopa, en eptir þat kvað hann konunginn vitkask mundu ok koma aptr í ríki sitt, ok gekk svá eptir.

Eptir Nabogodunosor helzk konungdómr í kyni hans um nǫkkurra konunga æfi unz Baltasar konungr var veginn. Eptir þat var Darius yfirkonungr.

Daniel varð fyrir ǫfund vándra manna af því at Darius hafði á honum elsku mikla ok virðing. en ǫfundarmenn beittu svá konunginn vélum at nær varð hann þeim Daniel nauðigr í hendr at selja. En þeir settu hann í grǫf með inum óǫrgum dýrum þeim er svelt váru til þess at þá væri þau ólmari en áðr. Guð sá til vinar síns at hann var heill ok ómeiddr nær viku með dýrunum en þau lágu hjá honum viku fastandi. Mat sendi guð honum þangat: þat færði honum Abbakuc spámaðr af Gyðingalandi svá, at engill guð bar hann á einu augabragði ok svá aptr.

Þeir Sidrac ok Misael ok Abdennago váru fóstbrœðr ok frændr Daniel er Baltasar hét ǫðru nafni. Þeim var skotit í eld brennanda at ráði Nabogodunosor konungs ok bundnir rammliga í eldinum, brunnu bǫnd af þeim en þeir gengu lausir í eldinum ok sungu guði lofsǫng þann er Benedicite er upphafit. Guðs engill kom í eldinn hjá þeim ok støkkði loganum frá þeim.

Eptir Darium var Cirus frændi hans yfirkonungr. Cirus var konunga baztr, þó var hann heiðinn. At hans lofi fóru Gyðingar aptr til Jórsalalands. Jesus hét kennimaðr gǫfugr er hǫfðingi var í fǫrinni. Þeir tóku síðan upp at bæta Salómons mustari er brennt hafði verit, gerðu þeir þat upp með sama vexti en skrauti minna en fyrr hafði verit. Þeir váru at kirkjugerð þeirri fjóra tigu ok sjau vetr af því at þeir urðu at verjask þjóðum þeim er tálma vildu verk þeira. Þá stýrðu byskupar Gyðingafólki langa æfi síðan þeir kómu aptr ór Babilon.

Eptir Cirum var Cambises sonr hans konungr í Babilon inni nýju á Egiptalandi ok er hann stundum kallaðr Nabogodunosor. Á hans dǫgum var Holofernus hertogi hans veginn, honum banaði Judid heilǫg ekkja. Eptir Cambises helzk Babilonis ríki til þess er Alexander inn mikli Grikkja konungr felldi Darium konung ok eignaðisk allt ríki hans.

Alexander kannaði alla syðrhálfu heims ok barðisk við marga konunga ok hafði jafnan sigr. hann lagði ok á háls konungum ok lét þá draga kerru undir sér um borgir. Alexander var yfirkonungr tólf vetr. hann drakk eitr til bana í Babilon. hann lét gera hǫfuðborg þá á Egiptalandi er Alexandria heitir. Alexander skipti ríki sínu með tólf mǫnnum ok váru þeir allir konungar eptir hann. þaðan hefsk Grikkjaríki þar til er Rúmverjaríki hófsk.

Eptir Alexander var Tholomeus konungr á Egiptalandi ok þaðan af hét hverr sem einn konungr Tholomeus ǫðru nafni á Egiptalandi svá sem fyrr meirr hét Pharao. Tholomeus inn fyrsti var konungr fjǫgurra tigi vetra.

Frá konungum. Antiokus hét konungr grimmr ok illr á Sýrlandi. Við hann er kend borg sú er Antiokia heitir er hann lét gera. Hann tók konungdóm þá er liðit var hundrað ok þrír tigir ok þrír vetr þaðan frá er Alexander eignaðisk Babilon.

Antiokus gekk hart á hǫnd Gyðingum ok saurgaði Jerusalem ok svá Templum Domini í blótum heiðinna goða. Marga Gyðinga píndi hann til bana þá er halda vildu guðs lǫg þar til er Mathatias ok synir hans gengu í móti honum. Fyrst drápu þeir sendimann Antiokus ok gerðisk Mathathias hǫfðingi Gyðinga.

En eptir hann var Judas Makabeus sonr hans hǫfðingi Gyðinga. Hann háði margar orrostur við heiðnar þjóðir ok hafði ávalt sigr ok vǫrðu þeir bræðr oddi ok eggju lǫg sín ok lǫnd. Þeir bræðr unnu stór verk svá at engir hafa verið meiri afreksmenn né sigrsæli í Gyðingafólki. Þeira frænda var síðarst Ravnan sonarsonr Mathathias hǫfðingi, en hans líf þraut litlu fyrir hingatburð Krists.