Bókastaðir

Þorsteinn frá Hofi var stórlátr af búi sínu við heraðsmenn; þar var ǫllum mǫnnum matr heimill ok hestaskipti ok allr annarr farargreiði, ok skylt þótti þat ǫllum útanheraðsmǫnnum at hitta Þorstein fyrstan ok segja honum tíðindi ór sveitum ok þat, er til nýlundu varð.

Eyjarengi heitir, þat er bezt er með Hofslandi; þar áttu verkmenn Þorsteins tjald á sumrum. Þau sá einn dag, at tíu menn áðu í enginu, ok var kona eitt; þeir váru allir í litklæðum. Vesl hafði einn yfir sér ok slœður af góðu klæði. Þau sá, hvat þessi maðr gerði: hann brá sverði ok sneið af neðan, þat er saurugt hafði orðit í reiðinni, ok kastaði á brott — þat var spannarbreitt — ok mælti, svá at þau heyrðu, at hann kvaz eigi vilja reiða eptir sér saur. Eigi hittu þau mennina, en illa þótti þeim gǫrt at æja í engjum manna. Griðkona tók, þat er hann hafði af skorit, ok kvað þenna mann mega heita enn mesta ofláta.

Þorsteinn spurði þau tíðinda um kveldit, en þau kváðuz engin segja kunna, ok þó nýlundu litla. Síðan sǫgðu þau, þat sem þau hǫfðu sét ok heyrt til manna þessa, ok sýndu, þat sem hann hafði skorit af slœðunum. Þorsteinn kvað þetta bragð tveggja hvárt at spilla gripum sínum, þótt stykki á, ok síðan at æja í engjum manna: nǫkkurs heimsks manns ok óráðvands ella mikils manns ok ofláta.

"Þessir menn hafa ok eigi mik hitt, sem siðr er til langferðamanna. Nú mun ek geta til, at þar mun hafa verit Bergr enn rakki, er út hefir komit í sumar, systurson Finnboga ens ramma frá Borg, ór Víðidal; hann er rammr at afli ok hinn mesti ofrkappsmaðr." Var þetta sem annat, þat er Þorsteinn leiddi getum um, at hann varð nærgætr.

Bergr kom til Borgar, ok tók Finnbogi við honum allvel ok spurði hann tíðinda, en hann sagði slík, er hann vissi. Finnbogi spurði, hvárt hann hefði nǫkkut hitt Þorstein Ingimundarson. Bergr kvaz eigi hann hitt hafa ok riðit fyrir neðan garð. Finnbogi lét hitt þó venjuligra at hitta hann fyrst ok segja honum tíðindi. Bergr kvaz eigi vilja lægja sik svá at finna hann, — "þvíat erindi mitt var eigi til hans."

Þorgrímr hét maðr, er bjó at Borg enni minni í Víðidal; hann festi sér konu, þá er Þorbjǫrg hét, ok var Skíðadóttir. Þorgrímr bauð þeim Finnboga ok Bergi til boðsins; þeir hétu ferðinni. Brúðhlaupit skyldi vera at vetrnóttum at Skíða. Hann hitti þá Ingimundarsonu ok bauð þeim til boðsins, — "þvíat mér þykkir þetta eigi með fullum sóma, nema þér komið." Þeir hétu at fara.

Veðrátta var eigi allgóð, ok illt yfir Vatnsdalsá, ok fórz þeim Víðdœlum heldr ógreitt; létu þeir Finnbogi eptir hestana at bónda, þess er bjó við ána. Áin var opin um mitt, en lágu at fram hǫfuðísar.

Bergr mælti: "Ek mun bera yfir fólk," — ok svá gerði hann, sótti knáliga; frost var á mikit, ok fraus um hann klæðin.

Skíði gekk í mót boðsmǫnnum ok fyrirboðsmenn hans, Þorsteinn ok þeir brœðr. Síðan váru eldar gǫrvir ok þídd klæði manna. Þorsteinn bóndi gekk mjǫk at vinna mǫnnum beinleika ok taka við klæðum manna, þvíat hann var hverjum manni lítillátari.

Finnbogi gekk fyrstr ok skyldi sitja í ǫndvegi gegnt Þorsteini, þá Bergr; hann var í slœðum ok skinnólpu; stóð þetta út af honum, er hann var allfrosinn, ok þurfti hann rúm mikit ok fœrðiz at eldinum ok vildi þíða sik. Hann gekk þar hjá, sem Þorsteinn var ok mælti: "Gef mér rúm, maðr!" Hann gekk svá snúðigt, at Þorsteinn hrataði fyrir, ok við því búit, at hann mundi falla á eldinn. Jǫkull sá þetta ok varð reiðr mjǫk; hann helt á Ættartanga, spratt upp ok hljóp at honum, laust milli herðanna Bergi með hjǫltunum, svá at hann fell við áfram, ok mælti: "Hvat vill skelmir þinn? viltu eigi hlífa goða várum, Vatnsdœla?"

Bergr spratt upp ok varð ákafliga reiðr ok tók til vápna; stóðu þá menn í milli þeira, ok helt þó við, at þeir mundi á berjaz, þvíat Bergi eirði et versta; urðu þeir þó skildir.

Þorsteinn mælti: "Illa hefir nú enn tekiz fyrir bráðræði Jǫkuls bróður míns; vil ek bjóða fébœtr, svá at Bergr sé vel sœmðr af."

Bergr kvað sik eigi fé skorta ok kvaz sjálfr hefna skyldu. Jǫkull kvað hann æ því vesalla verða skyldu, sem þeir ættiz fleira við. Skíði bað, at þeir Finnbogi fœri á brott, ok ættiz menn eigi við. Þorsteinn kvað þat eigi hœfa, at ráðahag þessum væri brugðit, — "ok skulum vér ríða brœðr með várum mǫnnum á Másstaði," ok svá var.

Bergr lýsti hǫgginu til Húnavatnsþings ok bjó þangat til málit. Síðan kómu menn til þings ok leituðu um sættir. Bergr kvaz eigi mundu fébœtr taka ok því at eins sættaz, at Jǫkull gangi undir þrjá jarðarmen, sem þar var siðr eptir stórar afgerðir, — "ok sýna svá lítillæti við mik."

Jǫkull kvað fyrr mundu hann trǫll taka, en hann lyti honum svá. Þorsteinn kvað þetta vera álita mál, — "ok mun ek ganga undir jarðarmenit." Bergr kvað þá goldit.

Et fyrsta jarðarmen tók í ǫxl, annat í bróklinda, þriðja í mitt lær. Þá gekk Þorsteinn undir et fyrsta.

Bergr mælti þá: "Svínbeygða ek nú þann, sem œztr var af Vatnsdœlum."

Þorsteinn svarar: "Þetta þurftir þú eigi at mæla, en þat mun fyrst í mót koma þessum orðum, at ek mun eigi ganga undir fleiri."

Finnbogi mælti: "Þetta er víst eigi vel mælt; en þó kemr eigi mikit fyrir vansa Bergs, er hann fekk af Jǫkli, ef hér skal staðar nema, ok þykkir yðr allt lágt hjá yðr Vatnsdœlum, ok vil ek skora á þik, Þorsteinn! til hólmgǫngu á vikufresti við stakkgarð, þann er stendr í eyjunni fyrir neðan bœ minn at Borg."

Bergr mælti þá: "Slíkt et sama vil ek mæla við þik, Jǫkull! at ek býð þér hólmgǫngu at ákveðnum tíma Finnboga, ok skulu þér þá lútir fara, Hofverjar!"

Jǫkull svarar: "Heyr, hvat mannfýlan mælir, at þú dirfir þik at því at jafnaz við oss eðr bjóða mér hólmgǫngu, þvíat mér þykkir mér eigi ofætlat, þótt ek berimz við ykkr Finnboga báða; skal ok þat vera, ok vil ek leysa undan Þorstein bróður minn, þvíat þat er skaði, at honum verði nǫkkut til meins, en þat er þó eigi ørvænt, ef þeir Finnbogi berjaz, þvíat hann er enn mesti ofrhugi; en hér er hváriga at spara, sem vér erum. Fór Bergr þá lútari en bikkjan, er ek sló hann, svá at hann fell við! Enda kom þú nú til hólmstefnunnar, ef þú hefir heldr manns hug en merar! En ef nǫkkurir koma eigi, þá skal þeim reisa níð með þeim formála, at hann skal vera hvers manns níðingr ok vera hvergi í samlagi góðra manna, hafa goða gremi ok griðníðings nafn."

Skilja þeir síðan við svá búit, ok fór hverr heim til síns heimilis. Var þetta nú gǫrt at tíðindasǫgn um sveitir. Þat bar saman, hólmstefnur þessar, ok Þorsteinn hafði vinaboð at Hofi, þvíat svá gerði hann hvert haust.

Helga hét kona, hon kom út með Bergi ok var frilla hans; hon var mikil kona ok skǫrulig, framsýn ok forspá ok margkunnig um flesta hluti; hon mælti til Bergs:

"Óvitrliga hefir ykkr frændum orðit, at þit ætlið at þreyta hamingju við sonu Ingimundar. Þat ferr eigi svá, þvíat Þorsteinn er reyndr bæði at viti ok gæfu; en þat er sannmælt til Jǫkuls, at engi berserkr er slíkr í ǫllum Norðlendingafjórðungi sem hann, ok ertú eigi hans jafningi, þóttu sér mikill fyrir þér; ok svá mikla sneypu, sem þú hefir áðr farit fyrir honum, þá ferr þú nú aðra hálfu meiri, ef þit eigiz nǫkkut við."

Bergr svarar: "Mikit hefir Jǫkull um mælt, svá at mér er þat eigi þolanda."

Helga svarar: "Þóttu sér svá heimskr, at þú kunnir eigi fyrir þér at sjá, þá skal ek þat at gera, at sjá hólmganga skal engi verða."

"Muntu eigi ráða?" sagði Bergr.

Eigi vissi Finnbogi þessi ráð.

Svá er sagt, at þann sama morgin, at fara skyldi til hólmgǫngu þessarar, var komit á svá mikit kafafjúk með frosti, at eingu vætta var út komanda. Þann sama morgin snemma var barit á dyrr at Hofi. Þorsteinn gekk til dyra ok heilsaði Jǫkli, bróður sínum.

Hann mælti: "Ertu búinn, Þorsteinn! til hólmstefnunnar?"

Hann svarar: "Þykki þér einsætt at fara? þvíat þetta er illviðri."

Jǫkull mælti: "Þat þykki mér víst."

Þorsteinn svarar: "Gakk inn fyrst, bróðir! ok bíðum, ef veðr batnar."

Jǫkull kvaz eigi inn vilja ok þíða á sér snjó, — "ok þóttu vilir hvergi fara, þá skal ek þó fara."

Þorsteinn mælti: "Aldri skal sá munr hreysti okkarrar, at ek sitja eptir, en þú fœrir; ok bíð mín."

Þorsteinn gekk inn ok bjóz ok mælti við boðsmenn sína, at þeir skyldu þar sitja ok eigi þaðan fara, fyrr en algott væri; bað húsfreyju ok sonu sína vinna mǫnnum beinleika. Þeir fóru báðir brœðr saman.

Þá mælti Þorsteinn: "Hver er nú ráðagerð þín?"

Jǫkull svarar: "Þetta veit ek þik eigi fyrr gǫrt kafa at leita ráða undir mik; mun hér ok til lítils at sjá, ef þeira þarf við; en þó verðr mér eigi til þessa ráðfátt; við skulum fara til Undunfells, ok skal Þórir fara með okkr, bróðir okkarr."

Þeir gerðu svá, fóru þaðan ok kómu at kveldi til Faxa-Brands — hann var vinr Jǫkuls — váru þar um nóttina. Brandr átti hest fǫxóttan, er kallaðr var Freysfaxi; hann var virkr at hestinum ok þótti góðr, var hann ok ǫruggr til alls, bæði vígs ok annars; hǫfðu flestir þat fyrir satt, at Brandr hefði átrúnað á Faxa.

Um morgininn eptir var en sama hríð, nema meiri væri. Þeir vildu fara brœðr, þótt eigi batnaði. Brandr hafði tjaldat sleða með húðum ok beitt fyrir Faxa ok kvað þá mundu hitta leið báða saman.

Jǫkull mælti: "Þorsteinn ok Þórir skulu setjaz í sleða, en vit Faxa-Brandr skulum ganga fyrir." Þeir koma snemma dags undir stakkgarðinn, ok var ekki komit.

Um morgininn mælti Finnbogi til Bergs: "Ætlar þú eigi Jǫkul kominn vera til hólmstefnunnar?"

"Eigi ætla ek," segir hann, "þvíat þat er einkis manns at fara í þvílíku veðri."

"Annarr maðr er Jǫkull þá, en ek ætla," segir Finnbogi, "ef hann er eigi kominn, ok hefði betr verit at ganga eigi jafnlangt fram við hann ok þola nú eigi hverja skǫmm á aðra ofan."

"Þat hafi þit ofsíð sét," segir Helga, "ok svá illt, sem nú er frá at taka, þá mun þó síðarr verra."

"Ætlar þú Jǫkul kominn?" segir Bergr.

"Eigi mun ek um ætla," segir hon, "en hitt ætla ek, sem gangaz mun, at hann er eigi yðvarr maðr."

Fellr þetta þar niðr, en þeir fara hvergi.

Þeir brœðr biðu til nóns, ok er svá var komit, þá fóru þeir Jǫkull ok Faxa-Brandr til sauðahúss Finnboga, er þar var hjá garðinum, ok tóku súlu eina ok báru undir garðinn; þar váru ok hross, er þangat hǫfðu farit til skjóls í hríðinni. Jǫkull skar karlshǫfuð á súluendanum ok reist á rúnar með ǫllum þeim formála, sem fyrr var sagðr. Síðan drap Jǫkull meri eina, ok opnuðu hana hjá brjóstinu ok fœrðu á súluna ok létu horfa heim á Borg; fóru síðan heimleiðis ok váru at Faxa-Brands um nóttina; váru nú kátir mjǫk um kveldit.

Jǫkull mælti: "Þannig er nú, Þorsteinn frændi! at þú ert maðr miklu vinsælli en ek ok átt vini fleiri, en þó er nú svá komit, at vinir mínir duga nú eigi verr en þínir; þykki mér, sem Faxa-Brandr hafi vel dugat."

"Vel hefir Brandr gefiz," segir Þorsteinn.

Brandr mælti: "Gott er, slíkum manni at duga við, sem Jǫkull er, þvíat hann er fárra líki."

Þeir Faxa-Brandr ok Jǫkull kváðu þetta gerningaveðr verit hafa ok kendu þat Helgu frá Borg. Þeir kómu heim brœðr, ok urðu allir menn þeim fegnir; spurðiz þetta nú um allar sveitir, hversu mikla sneypu Borgarmenn hǫfðu enn farit fyrir þeim brœðrum.

Einhvern tíma skamt frá þessu heimti Finnbogi ok þeir Bergr menn saman um Víðidal ok urðu saman þrjá tigu.

Helga spurði, hvat þeir ætlaði. Finnbogi kvaz eiga ferð til Vatnsdals.

"Já," sagði Helga, "nú munu þit ætla ykkar at hefna á þeim brœðrum, en ek ætla, at þit farið því fleiri ófarar, sem þér eigiz fleira við."

"Á þat skal nú hætta," segir Finnbogi.

Helga svarar: "Fari þér; eigi mun yðr óannara heim en heiman."

Þetta spurðiz nú brátt víða ok kom til Hofs til Þorsteins; hann sendi orð brœðrum sínum ok kómu þeir til hans, segir hann þeim slíkt, er hann hafði spurt; gera nú þat ráð, at þeir safna mǫnnum, ok þann dag, er þeira Finnboga var útan ván, kómu saman at Hofi sex tigu manna. Þar var Már af Másstǫðum, frændi þeira, ok Eyjólfr ór Karnsnesi ok aðrir vinir þeira; var þá ok sén reið þeira Finnboga.

Þorsteinn mælti: "Nú skulu vér stíga á hesta vára ok ríða í mót þeim, þvíat ek vil eigi spark þeira á bœ mínum." — Þeir gera svá.

Jǫkull mælti: "Ríðum at vel ok hlaupum á þá, svá at þeir verði eigi viðbúnir."

Þorsteinn svarar: "Eigi skulum vér óðliga láta, ok skal ek hafa orð fyrir oss ok vita, hvat þeir vilja, ok má vera, at lítils þurfi við; en veit ek, frændi! at þú ert búinn til allra atgerða."

Jǫkull svarar: "Ván var þess, at þú mundir eigi vilja, at lengi stœði mínar ráðagerðir yfir."

"Vel dugði þá, frændi!" sagði Þorsteinn, "er þín ráð váru hǫfð; en nú mun lítils við þurfa."

Finnbogi mælti til sinna manna: "Menn ríða frá Hofi eigi allfáir, ok er þat sannast at segja, at Þorsteini kemr fátt á óvart; eru nú tveir kostir fyrir hǫndum ok hvárrgi góðr: ríða undan ok heim við svá búit — ok er þat þó en mesta sneypa — eðr at hætta á fundi við þá, ok er þat þó nǫkkut hættu við liðsmun þann, sem mér sýniz, at sé."

"Mun nú eigi verða at hætta á eitthvat?" segir Bergr, "ok skulum vér víst finnaz."

Finnbogi mælti: "Stígum af baki ok bindum hesta vára ok hǫldum oss saman vel, hvat sem í geriz."

Þetta sjá þeir Þorsteinn ok stigu af baki ok bundu sína hesta. Þa mælti Þorsteinn: "Nú skulum vér ganga til móts við þá, en ek skal hafa orð fyrir oss."

Þá mælti Þorsteinn: "Hverr er foringi þessa manna, sem hér eru komnir?"

Finnbogi segir til sín.

Þorsteinn mælti: "Hver eru erindi higat í dalinn?"

"Opt eru smá erindi um sveitir," segir Finnbogi.

Þorsteinn mælti: "Þat get ek, at nú sé orðit þat erindi, sem ætlat var, þá er þér fóruð heiman, þótt annan veg hafi at borit, en hugsat var, at finna oss brœðr. Ef svá er, þá hefir nú vel til borit; skal nú gera þér tveir kosti, Finnbogi! eigi fyrir því tveir, at eigi væri hitt makligra, at þú hefðir einn: Far heim til Borgar við svá búit ok sit í búi þínu. Hinn er annarr kostr, at nú skulum vér þreyta hólmgǫngur várar, ok þó með því móti, at nú munu hvárir tveggju njóta síns brautargengis, ok muntu þá vita, hvat þú vinnr á, þótt þú sér bæði stórr ok sterkr. Þat skal þessu fylgja, at þú skalt fara brott ór Víðidal at vári ok vera eigi vistum milli Jǫkulsár í Skagafirði ok Hrútafjarðarár ok ætla þér aldri síðan at deila kappi við oss brœðr. En þú, Bergr! hefir mjǫk dregiz til óvissu við oss brœðr; þú gerðir mér ok lítit óspektarbragð: fyrst, er þú komt í herað, þá áðir þú hestum þínum í engjum mínum ok ætlaðir mik þat lítilmenni, at ek munda hirða, hvar hestar þínir bitu gras; en þar, er Jǫkull, bróðir minn, laust þik hǫgg, þat skaltu hafa bótalaust, þvíat þú af níttir, þá er þér váru boðnar; þú skalt ok eigi vera í þessu takmarki, er Finnboga er bannat, ok hafi þit þá nǫkkurar minjar várra viðskipta. Takið nú skjótt annan hvárn."

Jǫkull stóð hjá Þorsteini með Ættartanga ok var búinn at bregða.

Finnbogi ok þeir Bergr ganga til hesta sinna ok stíga á bák, ríða á brott ok létta eigi fyrr, en þeir koma heim til Borgar. Helga stóð úti ok spyrr tíðinda; þeir kváðuz engin segja kunna.

"Vera má, at ykkr þykki svá, en eigi mun þat ǫðrum þykkja, þar sem þit eruð gǫrvir heraðssekir sem illræðismenn, ok hefir nú yfir tekit um ykkrar ófarar."

Þorsteinn ok þeir brœðr riðu heim til Hofs ok hverr til síns heimilis; þakkaði Þorsteinn þeim vel fylgðina; sat hann nú enn í virðingu um þetta mál sem ǫll ǫnnur.

Um várit seldi Finnbogi landit at Borg ok réz norðr á Strandir í Trékyllisvík ok bjó þar. Bergr fór ok á burt, ok er þat eigi sagt í þessi sǫgu, hvat hann lagði helzt fyrir sik; ok lýkr þar skiptum þeira Ingimundarsona.