Bókastaðir

Eigi miklu síðar lét konungr afla at prýðilegri veizlu: hann sagði svá fyrir, at þar skyldi engi óboðit koma. En þá er at þeirri stundu kemr, at þau skulu ganga í eina sæng, Mórodd konungr ok Ísodd hin fagra, þá hyggr hon á væl við konung, því at hon vissi sik með litlum drengskap beðit hafa konungs; tekr hon þat ráð, at Bringven fóstra hennar skal rekkja hjá konungi þrjár nætr, en þau Tristram byggðu eina sæng: nú þótt konungr væri vitr, fekk hann ekki sét þessa væl.

En er lokit var veizlunni, gaf konungr hverjum manni stórmannligar gjafir; Tristram gaf ok stórmikit fé; síðan fara menn hverr til síns heima ok þǫkkuðu vel konungi skǫruliga veizlu ok sœmiligar gjafir.

En þegar eptir veizluna, þá mælti Ísodd við þræla tvá: þit skulut fœra Bringven til skógar, síðan skulu þit brenna hana á báli.

Þeir gerðu svá, fóru til skógar með Bringven, síðan kynda þeir bálit. En áðr þeir kastaði henni á bálit, þá fréttu þeir hana, hvat hon hefði til saka, at Ísodd stafaði henni svá harðan dauða.

Hon svarar: ekki léti hon þetta gera, nema ek hefða œrnar sakir til; en þó sé ek þat helzt til, þá er vit kómum hingat til lands, at ek hafða hreinan serk, en hennar var vergaðr.

Þrælarnir svara: þetta eru litlar sakir til svá þungrar hegndar; en ekki at síðr hlýtr þetta at gera, en þó er þat hit versta verk.

En þá er þeir ætluðu at kasta henni í eldinn, þá gekk Ísodd drótning af skóginum ok bað þá ekki vinna hit mesta óhapp. Þeir urðu því fegnir. Ísodd drótning gerði þetta til þess, at hon vildi vita, hvárt Bringven var henni trú, svá sem hon hugði, en ekki ætlaði hon at láta granda henni heldr enn sjálfri sér.

Þau lágu í einni skemmu Mórodd konungr ok Ísodd drótning ok Mórodd konungr ann Ísodd drótningu mikit, ok ekki máttu menn annat á finna, enn hon ynni honum mikit.

Þat var einhverju sinni, at Heri enn hyggni kom at máli við Mórodd konung ok segir honum at Tristram ferr til rekkju Ísoddar drótningar um nóttum; ok þér megit vita, herra! segir hann, at Ísodd stundar hann í hvern stað framar enn yðr.

Nei, sagði konungr, ekki mun þá raun gefa, ok gera þau þat allt ástar sakir við mik, en ekki mun þeim verri hlutr til ganga.

Heri svarar: herra! sagði hann, þér skulut gera til raun.

Hverja, sagði hann.

Heri svarar: ek skal sá hveiti um allt skemmu gólfit, ok mun þá sjá spor hans, ef hann ferr til rekkjunnar. Konungr bað hann svá gera.

Mórodd konungr var trúmaðr mikill, hann fór til kirkju hverja nótt ok baðsk fyrir til guðs. Nú gerði Heri þessa tilraun, at hann sáði hveitinu á gólfit milli rúmanna; en um morguninn bað Heri konung ganga ok sjá, hvárt hann hefði villt upp borit. Konungr gekk til ok sá spor Tristrams í hveitinu.

Þá mælti konungr: ekki ætla ek honum illt til ganga, þótt hann fari til rekkju hennar, heldr mun hann vilja skemta henni, sagði konungr, þá ek em á brottu; en þó lét konungr Tristram þaðan af sofa í annarri skemmu síðan.

Svá var farit skemmum at glergluggarnir horfðusk á; þá lét Tristram koma upp eitt snœri í milli skemmu sinnar ok þeirrar, er þau konungr lágu í; síðan las Tristram sik upp eptir strengnum um nóttum, ok svá fór hann til rekkju Ísoddar drótningar.

Nú ferr svá fram um hríð, þar til at Heri segir konungi, hver efni í eru. Konungr kveðr þat engu gegna.

Þat var eina nótt at konungr fór til kirkju, þá hljóp Tristram á rekkjustokkinn ok stakk niðr hendinni, ok blœddi. Ísodd drótning stakk saumskærum sínum í hǫnd sér, síðan blandaði hon saman blóðinu, til þess at konungr vissi ekki at karlmanns blóð væri.

En um morguninn frétti konungr, því þar væri blóð.

Því, herra! sagði hon, at ek skeinda mik í nótt með saumskærum mínum, þá er ek gekk af sæng.

Heri svarar: já, frú! þetta er víst yðvart blóð, þó er þar blandit við karlmanns blóði.

Konungr kvað þat ekki vera; en þó hann mælti mót, þá vissi hann þó hit sanna.

Svá bar til einhvern dag, at Ísodd drótning var farin til lundar með lérept sín; Tristram var ok farinn með henni; þar var einn fagr stǫðubrunnr, er hon skyldi léreptin þvá; þau sjá at skugga bar á brunninn, þau kenna at Mórodd konungr var uppi í limunum yfir þeim.

Þá mælti Tristram: ill eigu við þeim manni at vera, er okkr rœgir við Mórodd konung frænda minn.

Hon svarar: ek undrumsk at þú drepr ekki þat illmenni, at okkr vill rœgja við svá góðan mann.

Nei, sagði hann, þat veit guð, at ek skal honum þola fyrir sakir frænda míns.

Slíkar váru rœður þeirra ok þeim líkar. Nú lætr konungr enn dyljask við; ávallt var konungr af mikilli ást til Tristrams frænda síns.

Þat var einhverja nótt, þá er konungr kom frá kirkju, at hann fann Tristram í sæng hjá Ísodd drótningu. Nú þykkisk konungr varla mega við dyljask, at ekki muni góð efni í vera; síðan lætr Mórodd konungr þau flytja í einn helli.

Þá mælti Ísodd drótning: hvat skulu vit, nema hafa yndi af hellinum?

Nei, sagði Tristram, vit skulum fara sins vegar hvárt okkart út undir hellinn.

Þau gerðu svá. Mórodd konungr var úti á hellinum ok vildi vita, hvat þau talaði.

Þá mælti Tristram: vaki þér, frú! sagði hann.

Sofit hefi ek til þessa, sagði hon, en vaki ek nú.

Hann spyrr: hvern veg þykkir yðr nú komit kostinum?

Vel, sagði hon, því at mér þykkir gott at deyja fyrir ranga sǫk.

Tristram svarar: gott þykki mér at deyja, en hitt þykki mér illt, er Mórodd konungr, frændi minn, skal svá villt fara, at hann gefr okkr sǫk; en þó at við deyjum hér bæði, þá bið ek þess allsvaldanda guð, at hann láti sér sóma, með sinni mildi ok miskun, at hann fyrirgefi honum svá sem ek á fyrir guðs sakir, því at meir gerir hann þetta af fortǫlum vondra manna enn hitt, at honum sé við svá fǫl til dauða.

Svá er sagt at þau væri viku matlaus í hellinum. Þá gekk Mórodd konungr í hellinn ok fann þau sofa í sínum stað hvárt þeirra, ok þótti konungi at vísu ganga, at logit mundi. Konungr lét þau fara heim til hallar með sér; hann gerði þá enn vel til þeirra.

Fúlsus hefir konungr heitit, hann herjaði á England, hann hafði fjǫlda liðs ok var heiðinn sem hundr. Mórodd konungr lét kalla saman her mikinn; síðan ferr Tristram til móts við Fúlsus konung. En þann tíma er þeir finnask, slær þar í bardaga; teksk þegar hin snarpasta orrosta; berjask þeir þann dag allan til nætr, þá var fallinn allr þorrinn liðs Tristrams; þá þykkir honum sér óvænt horfa. Þá tekr hann þat ráðs, at hann heitir til sigrs á sjálfan guð, því at hann skal af láta fiflingum við Ísodd drótning; en um morguninn eptir, þegar er vígljóst var, þá tóku þeir til bardaga, ok þá gengr Tristram vel ok skǫruliga fram; hann hǫggr heiðingja á báðar hendr, ok því er líkast til at jafna sem þá er ǫflugr maðr kemr í þykkva mǫrk ok hǫggr hvert tré, er fyrir honum verðr.

Þá mæltu heiðingjar: þetta er fjandi en ekki maðr, er oss gerir svá mikinn skaða, ok hinn helgi Maumet verði honum reiðr ok lægi hans dramb, ok þat veit Makon, segja þeir, at hann hǫggr miklu stœrra enn nǫkkurr maðr annarr, sá er vér hǫfum við barizk.

Þá heyrir Tristram tal þeirra ok svarar: jájá, segir hann, þat geri ek allt fyrir frúinnar sakir; ok slík orð eggjuðu hann framgǫngu, at hann mætti engum svá dramblátum, at ekki felli hverr þeirra um þveran annan.

Þá œpti Fúlsus konungr hárri rǫddu: svá hjálpi mér Makon, sagði hann, at ek skal þegar drepa þenna fjanda, er ek nái honum, ok ek skal bera hann dauðan á spjótsoddi mínum til yðvar.

Þetta heyrir Tristram ok vill ekki sýna á sér bleyðimark, heldr ríðr hann með miklum ákafa, þar til er hann mætir Fúlsus konungi; þá hǫggr hvárr til annars, ok kemr sverð konungs á skjǫld Tristrams þveran ok varð ekki hǫggit. Þá hjó Tristram í móti ok kom í hjálminn, ok af svá miklu afli, at hann klauf búk hans at sǫðli, ekki síðr þó hann hefði tvær brynjur ok hina sterkustu plátu; fell þá búkr Fúlsus konungs tveggja vegna af hestinum, en sálin fór í helvíti. Þá sá heiðingjar fall hǫfðingja síns, brestr þá þegar flótti í liðinu. Tristram rak flóttann sjau dagleiðir, ok ekki létti hann fyrr enn hvert mannsbarn var drepit; ok er Tristram kemr heim, þá þakkar Mórodd konungr honum ferðina, ok verðr hann af þessu allfrægr.

Þessu næst bað Mórodd konungr Ísodd drótning skíra sik.

Hon kvað þat skyldu á hans valdi vera: en þó vilda ek finna Tristram áðr.

Nei, sagði konungr, þat skal nú ekki, því at þit skulut nú engi svik saman bera.

En þó bar svá til, at þau gengusk á móti á einu stræti, áðr þau skyldu til skírslunnar fara. Hildifonsus hét biskup í Vallandi, sá er skírsluna gerði; en um dag einn þá er þau riðu, þá varð fyrir þeim eitt mikit díki, ok lá í díkinu hestr Ísoddar drótningar; þá kom þar at einn stafkarl ok kipti henni upp á bakkann, ok bar svá til at hon steig yfir hann. Ok er hon kom í Valland, þá finna þau biskup, ok bað hon sik svá skíra vera, at sá einn stafkarl hefði henni nær komit, annar enn bóndi hennar, er henni kipti yfir díkit; ok eptir þessi sǫgu gerði biskup henni skírslu ok verðr hon vel skír. Síðan fór Mórodd konungr heim.

Nú byrjar Tristram ferð sína af Englandi ok út á Spán; þar hafði sá konungr sezk í ríki, er Beniðsus hét, ok jarlar þeir tveir, er annarr hét Sigurðr, en annarr Hringr; þeir efldu her í móti Tristram. Hann átti bardaga við þá, ok var þat hin snarpasta orrosta, ok ekki lǫng áðr Beniðsus konungr fell; en jarlar lǫgðu undir land við Tristram ok buðu honum systur sína; hon hét Ísodd svarta, ok þótti sá kostr beztr á ǫllu Spanía-landi.

Þá lét Tristram búa prýðilega veizlu ok býðr til ǫllu stórmenni, er í var landinu; þá kvángaðizk Tristram ok þá var honum gefit konungsnafn yfir ǫllu Spanialandi. En er sleit veizlunni, þá gaf Tristram konungr ǫllum mǫnnum góðar gjafir, eptir því sem menn váru at metorðum til; síðan ferr hverr til síns heima, ok þykkjask nú hafa fengit góðan hǫfðingja.

Svá er sagt at Tristram hyggr seint af Ísodd hinni fǫgru, ok þykkisk Ísodd svarta ekki fá ást hans. Þat var einhverju sinni at þau skyldu þiggja veizlu at eins gǫfugs manns; en þá er þau fóru frá veizlunni, þá var væta mikil, ok sagði Ísodd svarta svá, at regnit væri ekki óforvitnara enn bóndi hennar.

En þá er þau hǫfðu saman búit þrjá vetr, ól Ísodd svarta sveinbarn, þat var vatni ausit ok var sveinninn kallaðr Kalegras; hann var snemma mikill vexti ok fríðr sýnum ok líkr feðr sínum.

Keisari sá réð fyrir Saxlandi, er Donísus hét; hann var ríkr hǫfðingi ok ágætr, en sá konungr herjaði á hans er Amilías hét. Þá gerði keisari menn á Spán ok beiddi Tristram liðs; hann varð vel við ok fór þegar á fund keisara með miklu liði. Tristram býðr keisara at fara með sínu liði einn í mót Amilías konungi; hann tók þat með þǫkkum.

Síðan fór Tristram til móts við konung, ok er þeir finnask, hefir Tristram lið miklu minna; þá býðr hann honum á hólm, ok hafi sá gagn ok sigr, er guð lofar.

Þat vil ek gjarna, sagði konungr, ok þess vænti ek, at þú vildir þetta gjarna hafa ómælt í þann tíma er við skiljum, ella lætr ekki at draumum.

Ger svá vel, sagði Tristram, at þú trú ekki á drauma þína; en svá fremi þarftu at hælask, sem vit erum skildir.

Þá ganga þeir á hólm, ok segir Tristram upp hólmgǫngulǫg. Nú á Amilías konungr fyrri at hǫggva, því at á hann var skorat; þá hǫggr Amilías konungr til Tristrams ok kom hǫggit ofan í skjǫldinn, ok klauf hann skjǫldinn niðr í gegnum ǫðrum megin mundriða, svá at í jǫrðu nam staðar. Hugsar Tristram þat, at hann vildi at konungr ætti ekki fleiri at hǫggva til hans, ok þat veittisk honum. Þá bjó Tristram til konungs ok kom í hjálminn ok svaddi ofan með eyranu á ǫxlina, ok klauf hann frá síðuna vinstri, svá at í mjǫðminni nam staðar. Nú á Tristram, sem jafnan, sigri at hrósa; en er menn konungs sjá fall hans, þá flýja þeir á merkr ok skóga; rekr Tristram flóttann um hríð ok drepr mart manna.

Síðan ferr hann á fund keisara ok sagði honum slíkt, sem í hafði gǫrzk. Hann þakkar Tristram vel sína framgǫngu ok mikit hreystiverk, er hann hafði fyrir hans sakir gert; en áðr Tristram ferr af Saxlandi, þá gefr Donísus keisari honum vegligar gjafir, sem verðugt var. Eptir þat fór Tristram heim á Spán með mikilli virðing.

Þá sitr Tristram heima á Spáni um hríð í góðu yfirlæti ok við mikinn orðstír; hann hafði þat jafnan at skemtan at ríða á skóg ok skjóta dýr ok fugla, því at hann var hinn mesti bogmaðr, ok hverja íþrótt hafði hann numit at honum sómdi betr at kunna enn án at vera.

Þat var einn dag þá er Tristram fór á dýraveiðar, at hann var svá búinn at hann hafði sverð ok hjálm, skjǫld ok spjót í hendi, at hann mætir einum manni á skóginum; sá nefndisk Tristram.

Þá frétti Tristram konungr: hvaðan ertu, sagði hann.

Enn komni Tristram svarar: ek em utan af Jakobslandi, sagði hann, en ek fór því at finna yðr, sagði hann, at vér hǫfum mikla frétt af frækleik yðrum, en ek þykkjumsk mjǫk þurfa yðvars liðsinnis, því at sjau brœðr hafa mik rekit af ríki; einn þeirra heitir Ayað, annarr Albað, þriði Dormadat; þeir eru allir miklir hreystimenn, svá at varla fásk þeirra jafningjar í ǫllu ríkinu, ok þœtti mér þín liðveizla allgóð, ef þú skalt berjask við þrjá, en ek við fjóra;

Þá reiddisk Tristram konungr ok kvað hann um ekki mundu fyrir sér vera, ok þat veit guð, sagði hann, at ek ætla mér betr vinnask, at berjask við fimm, en þér við tvá; þat vill enn komni Tristram, at þeir fari þegar.

Nú ríða þeir nafnar af Spán ok létta ekki fyrr enn þeir koma á Jakobsland ok til þeirrar borgar, er þeir brœðr hǫfðu atsetu; þá eggjar Tristram þá út af borginni, ok skulu við tveir berjask við yðr sjau, ok ef þér erut nǫkkuru nýtir, þá gangi þér út af borginni.

En er þeir heyrðu þetta, þá herklæðask þeir þegar skjótt ok fimliga; síðan ríða þeir út af borginni. Ok er þeir mættusk, skortir ekki stór hǫgg er hvárir veita ǫðrum; Tristram konungr bersk við fimm; en nafni hans við tvá. Þeir áttu langan bardaga, því at hvárirtveggju váru enu mestu afburðamenn fyrir hreysti sakir; veitir Tristram konungr stór hǫgg þeim brœðrum, ok svá þiggr hann af þeim; en þó er þat frá málalokum at segja, at Tristram konungr drepr þá fimm, er hann barðisk við, en félagi hans hafði þá fellt annan þann, er hann átti við; þá drap Tristram konungr þann er eptir var, ok er þat uggligt, segir sá, er sǫguna setti saman, at hann drepi þenna mann síðarst, ok sá... varð at sannri raun, því at hann varð sárr til ólífis.

Enn komni Tristram þakkar honum svá mikinn sigr, sem hann hafði unnit honum til handa; hann bauð Tristram þá landit ok allt þat, er í hans valdi var.

Tristram svarar: ekki veit nú brátt, hverir fyrir lǫndum eiga at ráða.

Þá sendir Tristram konungr eptir konu sinni ok mágum; þá hǫfðusk sár hans illa, ok komu til allir læknar, þeir er beztir váru í landinu, en við hvers kómu spilltisk mikit um: nú gerisk hann máttlítill.

Síðan lét hann kalla til sín jarlana mága sína ok mælti: sendifǫr hefi ek yðr hugat.

Hvert? segja þeir.

Þit skulut fara til Englands ok biðja Ísodd drótning koma ok græða mik, því at hana veit ek mestan lækni, ok segit henni svá, at ekki fæ ek bót minna meina, ef hon kemr ekki; en þá er sjá má heðan fǫr yðra, er þér farit heimleiðis, þá skal þat mark um yðra ferð, at þér skulut tjalda svǫrtu yfir skipunum, ef hon er ekki í ferð, en ellegar skulu þér hvítu tjalda.

Þeir búa ferð sína skjótt, ok er þeir váru búnir fara þeir leiðar sinnar, þar til er þeir koma við England; en þegar sem Mórodd konungr fregnar þetta ok Ísodd drótning, þá fara þau til fundar við þá ok bjóða þeim veizlu. Jarlarnir þakka þeim: en þó hentar annat enn dvelja við. Síðan bera þeir fram sín ørendi. En er drótning heyrði þessi tíðindi, þá býr hon sik með mikilli skyndingu, en þó varð hon hljóð við þessa sǫgu.

Nú verðr engi dvǫl á ferð þeirra fyrr enn þau koma við Jakobsland; síðan gekk Ísodd svarta í skemmu þá, er Tristram lá í, ok segir honum at sén var ferð jarlanna. Hann frétti, hvárt tjaldat var hvítu eða svǫrtu yfir skipunum.

Svǫrtu er tjaldat, sagði hon.

Þat mundi mik, sagði hann, ekki vara, at Mórodd konungr léti hana ekki fara, ef líf mitt lægi við, ok ekki veit ek, sagði hann, hverju þetta sætir.

En er jarlar kómu, þá var Tristram andaðr. Þetta þótti allri alþýðu svá mikill skaði, at hvárki mátti vatni halda karl né kona. En þótt ǫllum fengi mikils, þá fekk Ísodd enni fǫgru mest, því at hon lifði þrjár nætr þaðan af, síðan sprakk hon af harmi.

Síðan váru þau flutt ok grafin at þeirri hǫfuðkirkju, er mest var í landinu, ok stóðu menn mjǫk daprir yfir þeirra grepti, fyrir hǫrmuligt líflát, er þau biðu; en hann var greptr fyrir norðan en hon fyrir sunnan.

Þá rann sinn lundr upp af leiði hvárs þeirra með hinum fegrsta ávexti, ok þar til óxu viðirnir, at þeir mættusk yfir kirkjubust; þá vǫfðusk limarnar saman, ok svá hátt óxu viðirnir í lopt upp, at varla hafa menn sét hærri tré, ok standa þar þessir viðir enn, til marks at Tristram fíflði ekki Ísodd hina fǫgru fyrir illsku sakir við Mórodd konung, frænda sinn, heldr fyrir þat, at sjálfr guð hafði þeim skipat saman af sinni samvizku; en fyrir þá sǫk þá Tristram ekki Ísodd hina fǫgru af Mórodd konungi, at hann unni honum hins bezta ráðs, ok mátti hann þó fyrir engan mun við skǫpunum vinna.

Nú þó at þau mætti ekki njótask lifandi, sagði sá, er sǫguna setti saman, þá biðjum vér þess guð sjálfan, at þau njótisk nú með ást ok vingan, ok þess er at vænta, sagði hann, at svá sé, því at við miskunsaman er um at eiga.