Bókastaðir

Þat er sagt eitt haust, er menn skyldu á fjall ganga, beiddi Þorkell Þorstein frænda sinn fara með þeim. Hann játaði því; hann var tíu vetra gamall þá. Freysteinn kveðr hann til ferðar með sér. Þeir fara sem þeim liggja leiðir, — finna margt fjár.

Ok er þeir fara heim á leið, koma þeir í einn dal djúpan; eru þá tveir saman, Þorsteinn ok Freysteinn. Þá kveldaði mjǫk. Þeir sá þar einn haug stóran.

"Hér ætla ek í nátt at vera", segir Þorsteinn, "ok skaltu vaka í nátt, Freysteinn, ok vekja mik eigi, hversu sem ek læt í svefni, því at þar þykki mér á liggja". Freysteinn játaði því.

Síðan sofnaði Þorsteinn; ok er á leið náttina, lét hann illa í svefni, því at hann brauzk um á hnakki ok hæli; því gekk allt til dags. Freysteinn efaðisk í, hvárt hann skyldi vekja Þorstein eða eigi; miklu váru hans læti erviðlegri.

Enn er lýsti af degi, vaknaði Þorsteinn, ok var þá sveittr mjǫk ok mælti: "Dyggiliga hefir þú enn vakat, Freysteinn; hefir þú nú gert þá tvá hluti, at hvárrtveggja væri launa verðr: í fyrstan tíma er þú fórt með mik ok nú. Skal ek nú því launa þér, at ek skal fá fyrir þik frelsi af Þorkatli frænda mínum, ok hér eru tólf merkr silfrs, at ek vil gefa þér. Enn nú vil ek segja þér draum minn. Mér þótti haugr sjá opnask, ok gekk þar út ór maðr rauðklæddr; hann var mikill maðr vexti, ok ekki aðalliga illiligr".

Hann gekk at Þorsteini ok heilsaði upp á hann. Þorsteinn tók honum vel ok spurði hann at nafni eða hvar hann ætti heima.

Hann lézk Brynjarr heita ok eiga heima í haugi þeim, "er þú sér standa hér í dalnum. Enn veit ek, hvat þú heitir ok svá hvers kyns þú ert, ok svá þat, at þú mant mikill maðr verða fyrir þér, eða viltú fara með mér ok sjá hýbýli mín?"

Þorsteinn játaði því ok stóð upp ok tók øxi sína, er Þorkell hafði gefit honum; ganga inn í hauginn. Enn er Þorsteinn kom þar, sýndisk honum þar vel fyrirbúit. Hann sá þar til hœgri handar sitja ellifu menn á bekk. Þeir váru allir rauðklæddir ok heldr fáligir. Ǫðrumegin í hauginum sá hann sitja tólf menn. Þeir váru allir bláklæddir. Sá var [einn] þeira mestr ok illiligr.

Brynjarr laut at Þorsteini ok mælti: "Sá er bróðir minn, hinn mikli maðr, ok erum vit þó ekki skaplíkir; hann heitir Oddr ok vill flestum illt; hann veitir mér þungar búsifjar; enn hann er því ǫllu sterkari enn ek, sem hann er meiri vǫxtum; enn ek hefi orðit at játta því ok mínir menn, at fá honum hverja nátt mǫrk gulls eða tvær merkr silfrs, eða einhvern grip jafnan þessu. Hefir nú svá fram farit hinn næsta mánuð ok gerumsk vér nú farnir at lausafé. Oddr hefir at varðveita gull þat, er sú náttúra fylgir, at hverr maðr, sem mállaus er ok leggr þat undir tungurœtr sér, þá tekr þegar mál sitt, ok af því gulli má móðir þín mál fá; enn Oddr geymir þat svá ríkt, at þat gengr aldri af honum hvárki nótt né dag".

Nú sezk Brynjarr niðr hjá sínum kumpánum, enn Þorsteinn sitr þeira yztr. Enn er þeir hafa setit um hríð, stóð Brynjarr upp ok gekk yfir at Oddi bróður sínum, ok afhendi honum einn hring digran. Oddr tók við þegjandi, enn Brynjarr gekk aftr til sætis síns. Svá stóð upp hverr at ǫðrum, ok fœrðu Oddi allir nǫkkurn grip, enn hann gaf engum þǫkk í móti.

Enn er þeir hǫfðu þetta allir gert, þá mælti Brynjarr: "Þat mun þér ráð, Þorsteinn, at gera sem aðrir ok fœra Oddi nǫkkurt gjald; eigi mun annat duga með því at þú sitr á várn bekk". Oddr var ýgldr mjǫk, ok sat upp mjǫk gneypr ok heldr ófrýniligr.

Þorsteinn stóð þá upp ok helt á øxi sinni. Hann gekk yfir at Oddi ok mælti: "Ekki em ek plaggamargr til, Oddr, at lúka þér gjald þetta; muntú ok ekki mikilþægr at við mik, því at ek em óríkr".

Oddr anzaði ok heldr stutt: "Ekki er mér um kvámu þína hingat, enn muntú eigi frammi láta þat er þér líkar?"

"Ek hefi ekki til nema øxi mína, ef þú vilt hana taka", [segir Þorsteinn].

Oddr rétti hǫndina í móti, enn Þorsteinn høggr til hans; kemr þat í hǫndina ofan ǫlnboga ok tekr af. Oddr sprettr þá upp ok allir þeir, er í hauginum váru; vápn þeira hengu uppi yfir þeim; grípa þeir þau; slœr nú með þeim í bardaga.

Þat sér Þorsteinn, at nú er ekki fjarri um með þeim, Þorsteini ok Oddi, er Oddr var einhendr. Allir lítask honum hinir bláklæddu menn harðfengari; þat sér hann ok, þó at þeir hǫggisk af hendr eða fœtr eða særisk ǫðrum stórsárum, þá eru þeir á annarri stundu heilir. Enn þat er Þorsteinn hjó, þá var þat eftir eðli. Eigi linti Þorsteinn fyrr, ok þeir Brynjarr allir saman, enn Oddr var drepinn ok þeir allir kumpánar. Þorsteinn var þá mjǫk móðr, enn ekki sárr, því at Brynjarr ok hans félagar hǫfðu hlíft Þorsteini við hǫggum ǫllum.

Brynjarr tók nú gullit af Oddi dauðum ok fekk Þorsteini, ok bað hann fœra móður sinni. Hann gaf honum tólf merkr silfrs í sjóði ok mælti: "Mikit frelsi hefir þú unnit mér, Þorsteinn, því at nú ræð ek hér haugi ok eignum; mun þetta upphaf þinna þrekvirkja, er þú munt vinna útanlendis. Þú munt ok taka siðaskifti, ok er sá siðr miklu betri, þeir sem hann mega hljóta, enn hinum er erfiðara um, sem eigi eru til þess skapaðir ok slíkir eru sem ek, því at vit bræðr várum jarðbúar. Nú þœtti mér miklu máli skifta, at þú kœmir nafni mínu undir skírn, ef þér yrði þat auðit at eiga son".

"Síðan leiddi hann mik út ór hauginum, ok áðr vit skildum mælti hann: "Ef mín orð mega nǫkkut, þá snúisk þér þín verk ǫll til heiðrs ok hamingju". Eftir þat snøri Brynjarr inn í hauginn, enn ek vaknaða; ok þat til marks um, at hér er nú bæði hjá mér sjóðrinn ok gullit".

Síðan fóru þeir ok ráku heim fénað þann, er þeir hǫfðu fundit, ok heimtu menn vel. Sagði Þorsteinn þenna atburð allan, ok fœrði móður sinni gullit, ok tók hon þegar mál sitt, er þat kom undir tungurœtr henni. Stendr þessi haugr í Jǫkulsdal, ok er kallaðr Brynjarshaugr, ok sér enn í dag merki.

Freysteinn fekk frelsi brátt af orðum Þorsteins, ok gerði Þorkell þat vel ok liðuglega, því at honum var vel í geði til Freysteins, því at hann vissi, at hann var góðrar ættar ok gǫfgra manna fram í kyn. Grímkell faðir Freysteins bjó á Vors ok átti Ólofu Brunnólfsdóttur, Þorgeirssonar, Vestarssonar. Enn Sokki víkingr brendi inni Grímkel fǫður hans, enn tók piltinn ok seldi mansali; hafði Geitir hann út hingat.

Þat segja sumir menn, at Þorsteinn gifti Freysteini Oddnýju móður sína. Freysteinn hinn fagri bjó í Sandvík á Barðsnesi, ok átti Viðfjǫrð ok Hellisfjǫrð, ok var kallaðr landnámsmaðr. Frá honum eru komnir Sandvíkingar ok Viðfirðingar ok Hellisfirðingar.

Ásbjǫrn kastanrassi átti skip uppi standanda í Gautavík. Þar tók Þorsteinn sér fari með honum; þá var hann tólf vetra gamall. Þorkell fekk honum fararefni, svá at honum nœgði; ok áðr Þorsteinn reið til skips, tǫluðusk þau við ok móðir hans.

Hon mælti: "Nú muntú, frændi, finna fǫður þinn Ívar ljóma, ok ef hann gengr seint við faðerni þínu, þá er hér einn hringr, er þú skalt fœra honum, ok seg honum, at þenna hring gaf hann mér í fyrsta sinni, ok má hann þá eigi dyljask við".

Síðan skildu þau mœðgin, ok reið Þorsteinn til skips, ok fór útan um sumarit. Komu þeir norðarlega við Noreg um haustit. Fór Þorsteinn vistfari til Styrkárs á Gimsar ok var þar um vetrinn. Fell vel á með þeim Styrkári, því at hann sá at Þorsteinn var hinn mesti atgervismaðr, því at hann jafnvægði þá hinum sterkustu mǫnnum í ǫllum leikum.

Um vetrinn nǫkkuru fyrir jól komu þar sendimenn Ívars ljóma, þess eyrendis, at Ívarr hafði boðit honum Styrkári til jólaveizlu. Sá hét Bjǫrn, er fyrir þeim var. Styrkárr hét ferðinni ok fór með þrjátigu manna; þar var Þorsteinn í ferð. Þeir koma til veizlunnar; var Styrkári þar vel fagnat; sat hann hit næsta Ívari um veizluna.

Fór veizlan vel fram, ok affaradag veizlunnar, áðr menn skyldu brott fara, gekk Þorsteinn fyrir Ívar ok mælti: "Þat er eyrendi mitt við þik, Ívarr, at vita hvárt þú vilt nǫkkut ganga við faðerni at mér".

Ívarr svarar: "Hvert er nafn þitt eða hvaðan ertú at kominn?"

"Þorsteinn er nafn mitt; Oddný heitir móðir mín ok er Geitisdóttir út á Íslandi, ok hér er hringr, er hon bað mik fœra þér til jartegna, ok kvað at þú mundir kenna, at þú hafðir gefit henni".

Ívarr roðnaði fast ok mælti: "Þú munt eiga allt verra faðerni; eru nógir þrælar út á Íslandi, til þess at móðir þín kenni þik. Er þat ok mála sannast, at mér þœtti eiga at leiða drengjum ok herjans sonum þat, at hverr pútuson kallaði mik fǫður at sér".

Þorsteinn reiddisk þá ákafliga mjǫk ok stillti þó vel orðum ok sagði: "Illa hefir þú svarat ok ódrengilega, enn svá kem ek annat sinn, at þú gengr við mér, elligar er þat bani þinn". Þorsteinn snýr þá í brottu.

Ívarr talaði til Styrkárs: "Þat vilda ek, frændi, at þú banaðir fóli þessu, því at mér þykkir enskis ills ørvænt fyrir hann".

"Eigi vil ek þat", segir Styrkárr, "því at ek ætla hann hafa réttara at mæla enn þú, því at ek hygg, at hann sé kynstórra manna".

Skildu þeir Ívarr ok Styrkárr þá í styttingi. Fór Styrkárr heim á Gimsar ok Þorsteinn með honum. Styrkárr átti sér systur, er Herdís hét, kvenna vænst; góðr þokki var á með þeim Þorsteini. Þar var hann tvá vetr.

Þá fór Þorsteinn út til Íslands ok heim til Krossavíkr, ok hafði mikit framizk í útanferð sinni. Ok er hann hafði verit þrjá vetr á Íslandi, fór hann útan með Kolbirni sneypi til Noregs. Fór hann þá enn til Styrkárs á Gimsar, ok tók hann við honum feginshendi.

Glǫggliga er þat sagt, at þetta sumar yrði hǫfðingjaskifti í Noregi: felli frá Hákon blótjarl; enn í staðinn kom Óláfr Tryggvason. Hann boðaði ǫllum mǫnnum rétta trú.

Þat kom fyrir Óláf konung, at flǫgð lægi á Heiðarskóg, svá at þar tœki af vegu alla. Konungr skýtr á húsþingi, ok spyrr, hverir fara vilja at frelsa Heiðarskóg.

Maðr stóð upp mikill ok vǫrpuligr, er Brynjólfr hét, lendr maðr í Þrándheimi, ok mælti: "Ek vil fara, herra, ef þér vilit". Konungi kvaðsk þat vel líka. Bjósk Brynjólfr þá við sextigu manna.

Þorkell hét maðr. Þangat riða þeir Brynjólfr til gistingar. Tók Þorkell við þeim vel; váru þeir þar um nóttina; enn um morguninn fylgdi hann þeim á veg, ok kvað þat skaða mikinn, er konungr skyldi eigi slíkra manna lengi njóta mega.

Síðan riðu þeir veg sinn ok allt þar til, er þeir sá standa skála mikinn. Þaðan sá þeir hlaupa þrjár trǫllkonur, tvær ungligar ok ein stœrst. Hon var loðin ǫll útan sem grábjǫrn. Þær hǫfðu allar sverð í hǫndum. Þeir sá ok ganga mikinn mann, ef mann skyldi kalla, ok tvá pilta með honum. Hann hafði brugðit sverð í hendi; þat var svá bjart, at sindra þótti af. Ǫll váru trǫllin illilig at sjá.

Þar slœr þegar í bardaga; varð hinn mikli maðr mjǫk stórhǫggr, ok svá hin loðna skessa. Lýkr með því, at þar fellr Brynjólfr ok allt hans fǫruneyti, nema fjórir menn komusk á skóg, ok fóru síðan á fund konungs, ok sǫgðu honum þessi tíðindi, ok spurðisk þetta víða.

Þat er at segja, at Styrkárr talaði við Þorstein ok spurði, hvárt hann vildi fara með honum á Heiðarskóg. Þorsteinn lézk búinn þeirar ferðar. Bjuggusk þeir einn morgin snemma, ok fóru á skíðum upp á fjall, ok lintu eigi fyrr enn þeir kvámu at kveldi dags til eins sæluhúss, ok ætla þar at vera um nóttina. Skiftu þeir þá verkum: skyldi Þorsteinn vatn sœkja, enn Styrkárr eld kveikja.

Þorsteinn gengr þá út ok tók upp spjót, er Styrkárr hafði gefit honum, ok vatnsfǫtur í aðra hǫnd. Ok er hann kemr mjǫk til vatnsins, sá hann stúlku ganga með vatnsfǫtur; hon var ekki foraðshá, enn ógnar-digr. Ok er hon sér Þorstein, kastar hon niðr fǫtunum ok bregðr við hart, ok hleypr aftr á veg. Þorsteinn lætr ok eftir sínar vatnsfǫtur ok hleypr eftir; enn er stúlkan sér þat, rykkir hon hart undan. Hleypr þá hvárt sem getr, ok dregr þá hvárki sundr né saman með þeim.

Gengr þessu þar til er Þorsteinn sér skála standa mjǫk stóran ok rammgervan; þar hleypr þessi stúlka inn í ok skellir aftr hurðu. Enn er Þorsteinn sér þat, skýtr hann eftir henni spjótinu ok kemr í skálahurðina ok flýgr í gegnum hurðina. Þorsteinn gengr þá at skálanum ok inn í, — finnr spjót sitt á gólfinu, enn ekki sér hann til stúlku sinnar.

Honum verðr gengit innan um skálann ok þar til, er hann kemr at einni lokrekkju; þar brann ljós á kertistiku. Þorsteinn sér at kona liggr í sænginni, ef konu skyldi kalla; hon var bæði há ok digr ok at ǫllu trollslig. Hon var stórskorin mjǫk í andliti, enn álits bæði svǫrt ok blá; hon lá í einum silkiserk; hann var því líkastr sem hann væri þveginn í mannablóði. Flagðit var þá í svefni ok hraut ógrliga hátt; skjǫldr ok sverð hekk uppi yfir henni.

Þorsteinn steig upp á rekkjustokkinn, ok tók ofan sverðit ok brá. Hann fletti þá klæðum af flagðinu; sá hann þá at hon var ǫll alloðin, nema einn díli undir hinni vinstri hendi sá hann at snøggr var. Þat þóttisk hann vita, at annathvárt mundi hana þar járn bíta eða hvergi annarsstaðar. Hann leggr sverðinu á þessum sama flekk ok fellr á hjǫltin; sverðit bítr svá, at oddrinn stóð í dýnunni.

Kerling vaknaði þá, ok eigi við góðan draum, ok fálmaði hǫndunum ok spratt upp. Þorsteinn hefir allan einn rykkinn, at hann sløkkvir ljósit ok støkkr upp yfir flagðit í sængina. Enn hon hleypr fram á gólfit ok ætlar at vegandinn muni til dyranna leitat hafa; enn er hon kemr þar, sœvisk hon á sverðinu ok deyr. Þorsteinn gengr þá at henni, ok kippir brott brandinum ok hefir með sér.

Hann gengr þá þar til, er hann kemr at hurðu; hon var greypt í stokk ok hnigin eigi allt í klofa. Hann sá mikinn mann á palli sitja ok mjǫk stórskorinn ok hengu yfir honum ǫll herklæði; á aðra hǫnd honum sat mikil skessa ok illilig ok ekki allellilig; piltar tveir léku á gólfinu; þeim var sprottit hár ór kolli.

Skessan tók til orða: "Hvárt syfjar þik, Járnskjǫldr faðir?"

"Eigi er, Skjaldís dóttir; liggja á mér hugir stórra manna". Hann nefndi þá piltana, annan Hák enn annan Haka, ok bað þá fram ganga til Skjaldvarar móður sinnar, ok vita, hvárt hon vekti eða svæfi.

Skjaldís svaraði: "Óráðligt er, faðir, at senda ungmenni í myrkri, því at ek vil segja þér, at ek sá í kveld hlaupa tvá menn ofan af fjalli. Þeir eru svá fóthvatir, at ek hygg at þat sé fátt af várum mǫnnum, at þeim standisk".

"Eigi þykki mér á því liggja", segir Járnskjǫldr, "því at þá eina menn sendir konungr hingat, at ek óttumsk þá ekki; því at þat er einn maðr, at ek hræðumsk; enn sá heitir Þorsteinn, ok er Oddnýjarson útan af Íslandi. Enn svá er sem mér hangi blað fyrir auga um ǫll mín forlǫg, hvat sem því veldr".

"Ólíklegt er, faðir", segir hon, "at sá Þorsteinn komi nǫkkurn tíma á Heiðarskóg".

Piltarnir gengu nú fram, enn Þorsteinn veik sér frá. Þeir hlaupa fram ok út.

Enn er nǫkkur stund var liðin, tók Skjaldís til orða: "Fram fýsir mik at ganga". Nú hleypr hon fram á hurðina hart ok heimsliga. Þorsteinn snýr þá undan; enn er hon kemr at útidyrum, þá fellr hon um móður sína dauða. Henni verðr þá kalt ok kynligt við. Hon hleypr þá út ór skálanum.

Í því kemr Þorsteinn at, ok høggr af henni hǫndina með sverðinu Skjaldvararnaut. Hon vill þá inn aftr í skálinn, enn Þorsteinn verr henni dyrnar; hon hafði skálm í hendi; þau sœkjask um hríð, enn svá lýkr með þeim, at Skjaldís fellr dauð.

Í því kom Járnskjǫldr út; hann hafði brugðit sverðit í hendi, bæði bjart ok bitrligt, svá at Þorsteinn þóttisk ekki slíkt sét hafa. Hann høggr þegar til Þorsteins. Hann veik sér við hǫggit ok varð þó sár á læri; sverðit rendi niðr í vǫllinn allt upp at hjǫltum; laut Járnskjǫldr þá við; enn Þorsteinn reiddi upp sverðit Skjaldvararnaut bæði hart ok títt, ok høggr til Járnskjaldar; þat hǫgg kom á ǫxlina, tók af hǫndina ok fótinn; fell Járnskjǫldr við. Þorsteinn lætr þá skamt stórra hǫggva í milli, ok høggr þá af honum hǫfuðit.