Bókastaðir

Nú er at segja af hversdags háttum hins sæla Þorláks biskups, hve jafnlyndr hann var í góðum hlutum. Hann mælti aldri þat orð, er eigi kœmi til nǫkkurrar nytsemdar, ef hann var at því sóttr. Hann var svá varr í sínum orðum, at hann lastaði aldri veðr, sem margir gera, ok ønga þá hluti, er eigi váru lastandi, ok hann sá at eptir guðs vilja váru. Hann langaði til øngra dœgra.

Hann kvíddi øngum mjǫk, nema alþingi ok ymbrodǫgum; af því alþingi, at honum þótti margr maðr þar verða villr vega um sín málaferli, sá er mikils var virðr ok honum þótti mikit viðliggja; en af því ymbrodǫgum, at honum þótti þat ábyrgðarráð mikit at vígja menn, er til þess sóttu langan veg, ok hann sá þá mjǫk vanfœra til, bæði sakir lítils lærdóms ok annarra hátta, sér óskapfeldra, en hann nennti þó varla at níta, bæði sakir fátækis þeirra sjálfra, ok fyrir sakir þeirra manna, er þeim hǫfðu kennt, eða sínar jarteinir hǫfðu til sent; en sagði hann hverjum þeirra greiniliga, hvat hverri vígslu fylgdi til vanda, ok fal þeim sjálfum ábyrgð á hendi, ok þeim er þá sendu til. Þorlákr lét opt kenna kenningar, af því at hann sá þat, þótt eigi yrði opt lýtt svá skynsamliga sem skyldi bóksǫgum, at þó dvaldi þat þá ónýtar gerðir fyrir mǫrgum mǫnnum.

Hann var svá jafnlyndr í fǫstum sínum, þá hann var heima, en í vǫkum ok bænahaldi, hvárt sem hann var heima eða eigi, at til hins sama var ey at ætla. Hann neytti svá lítt fœðslu, at eigi mátti annat líkara þykkja, en hann myndi þá optar viðr skiljask, er honum þótti mest fyrir. Svá var honum um drykk farit, at aldri mátti finna at á hann fengi, þó hann hefði þesskyns drykk. En hann var svá drykksæll, at þat ǫl brast aldri, er hann blezaði ok hann signdi sinni hendi, þá er gerð skyldi koma. Hann var svá óvandlátr ok vinveittr at þeim veizlum, er drykkr var, at hann sæmdi við allt þat, er eigi samdi illa. En þá Þorlákr biskup drakk vatn eða óáfenginn drykk, þá fór hann svá stilliga með, ok svá mikilli bindandi, at hann saup á þrjá sopa, eða fimm, eða sjau, en náliga aldri matmála á milli ósjúkr, ef eigi vóru almennings drykkjur.

Þorlákr biskup var aldri allvel heill í sínum biskupsdómi, ok var þat sem ván var, at því sem Páll postuli segir, at "kraptrinn algerisk af sjúkleiknum". Atgerðir lét hann lækna opt hafa at sér við sinni meinsemi, ok sýndi þat, at guð hefir tilsetta lækna, at þeir skulu stundum mega at drottins vilja með skǫmmum sárleikum stǫðva lǫng óhegindi.

Þorlákr biskup hafði skynsamligan hátt á sínu bænahaldi frá því sem flestir menn aðrir. Hann sǫng fyrst Credo, ok Pater noster, eptir þat er hann hafði signt sik, ok ymna: "Jesu nostra redempcio", ok lét þat þegar þar á finna, at hann hugsaði jafnan til þeirrar lausnar, er guð hafði leyst mannkynit, ok sanna ást við guð ok menn, girnd eilífrar sælu ok samvistar við guð, ótti dómsdags ok hingatkvoma skaparans at dœma um allt mannkyn. Þetta allt boðar þessor ymni. Þá sǫng hann Gregoríusbœn á meðan hann klæddi sik, ok þar eptir hinn fyrsta psálm ór psaltara, ok lét sér aldri ór hug ganga þau heilræði, er í psálminum standa: at "sá er sæll, er eigi gengr eptir óráðum, ok eigi samþykkir illa hluti með syndugum, ok eigi dœmir ranga dóma, ok jafnan geymir guðs laga".

En er hann kom til kirkju, sǫng hann fyrst lof heilagri þrenning; eptir þat lofaði hann með sǫngum þá heilaga menn, er kirkjan var vígð, sú er þá var hann í, ok þar váru helgir dómar varðveittir. Síðan las hann Maríutíðir, ok eptir þat lagðisk hann niðr fyrir altari allr til jarðar, þá er eigi var heilagt, ok bað lengi fyrir allri guðs kristni, ok hvern dag sǫng hann þriðjung psaltara umfram vanasǫng sinn, hvárt sem hann var heima eða eigi, ok sǫng fleira millum psálma en aðrir menn. Hann sǫng fyrst "Gloria patri" af heilagri þrenning; þá næst: "Miserere mei Deus", þá: "Salvum fac pater et domine" fyrir ǫllu kristnu fólki.

En ef honum báru til vandamál, sǫng hann þat vers, sem Salomon hinn spaki bað til guðs á sínum dǫgum: "Mitte mihi Domine auxilium de sancto"; en er hann gekk frá matborði sǫng hann: "Benedicam Dominum in omni tempore"; en er hann afklæddisk til svefns sǫng hann þann psálm, er drottinn er minntr á sitt heit, at þeir skyli øruggir vera, er sitt ráð varðveita réttliga ok misþjóða ǫðrum hvárki í orðum né gerðum. Þessi psálmr er: "Domine quis habitavit", ok var honum mikil yndi at halda slíkar venjur, ok venti at nǫkkurr mundi eptir hans háttum víkja.

Hann henti skemtan at sǫgum ok kvæðum ok at ǫllum strengleikum ok ljóðfærum, ok at hygginna manna rœðum ok draumum, ok at ǫllu því, er góðra manna skemtan var, utan leikum, því at honum þótti slíkt dvelja ónýtar sýslur vondra manna.

Þorlák biskup dreymdi þann draum á alþingi, at hann þóttisk ganga frá kirkju þar á þinginu heim til búðar sinnar ok bera hǫfuð hins heilaga Martini í faðmi sér; en Páll prestr af Reykjaholti, dýrðligr maðr, réð svá þann draum, at hann sjálfr mundi þar eptir bera heilags biskups hǫfuð hvert er hann fœri, ok er nú ǫllum auðsýnt, at þat er satt.

Þá er hinn sæli Þorlákr hafði fimmtán vetr at stóli setit í Skálholti með tign ok bjǫrtum blóma allskonar góðgerninga, elskaðr af guði ok góðum mǫnnum, miskunnsamr ok ráðvandr, lítilátr, réttlátr ok þolinmóðr, mæddr í mótgerðum manna, ok þar með í margfallri vanheilsu: þá leitaði hann þess við vini sína, at gefa upp biskupsdóminn, ok ráðask aptr undir hina sǫmu kanokareglu. En allsvaldandi guð lét þetta því eigi framgengt verða, at hann sá reinlífi hans ok góðlífi vel nœgjask honum til heilagleiks, þó at hvergi minkaðisk hans tign fyrir manna augum, sú er hann hafði honum gefit.

Hinn sæli Þorlákr biskup fór þann fjórðung síðast, er honum var nálægstr, ok tók í ferðinni þá sótt, er hann leiddi til grafar. Hann kom heim í Skálholt með litlum mætti, ok lá þrjá mánaði í rekkju ok hafði þunga sótt, en aldri svá harða verki, at hann mætti eigi fyrir ǫllu ráð gera, ok skipa sem hann vildi. Þá var í Skálholti Gizurr Hallsson, mikill hǫfðingi, vitr ok góðgjarn. Hann styrkti opt hinn sæla Þorlák í fagrligum dœmisǫgum af þeim mǫnnum, er sín meinlæti báru drengiliga fyrir guðs sakir. Páll, systurson hans, kom ok at finna hann í sinni sótt, því at biskup elskaði hann mest sinna frænda, ok margir vinir ok ástmenn biskups kómu til hans, at þiggja af honum heil ráð en sýna honum sína ást.

Þar kom Þorvaldr Gizorarson, mikill hǫfðingi, ok reiknaði hinn sæli Þorlákr fyrir kennimǫnnum ok hǫfðingjum fjárhagi staðarins, ok hafði allmikit græzk meðan hann hafði fyrir ráðit, ok því, með þeirra ráði, lagði hann þá enn til frænda sinna fátækra nǫkkur fé. Hann gaf hinn bezta búnað sinn biskupi þeim, er eptir hann komi, en annan prestum, en fátækum mǫnnum þann er féminnstr var, því at hann lét þá aldri hjá sitja, þá er hann gaf gjafir sínum vinum. Hann gaf gull Brandi biskupi, en vígslugull sitt Páli, systursyni sínum, ok var þat forspá hans tignar, því at hann varð biskup eptir hann; ok allir þóttusk nǫkkut gott af hljóta því er hann hafði átt.

Sjau náttum fyrir andlát sitt kallar hann til sín lærða menn, ok lét olea sik, ok áðr hann væri smurðr talaði hann langt ørendi, þó honum væri málit ervitt. "Ek lá fyrr í sótt með litlum mætti oleaðr", segir hann, "ok bauð ek þá, at allir menn er [í] mínum stórmælum væri, skyldu frjálsir vera, ef ek dæa; ætlaða ek þat þeim til líknar en mér eigi til áfallsdóms; en þeir virðu þat svá fyrir mér, at ek þœttumsk offramt fram hafa farit í gegn þeim, er ek bannfœrða þá fyrir sína glæpi, er eigi vildu afláta lǫgliga áminntir, ok ek bað leysa, þá er ek hugða mér dauða. En nú býð ek yðr, at ǫll mín ummæli skulu standa við þá, nema þeir sættisk með þeirri lausn, sem ek hefi áðr til lagða, ella bíði þau umdœmis þess biskups, er eptir mik kemr".

Síðan hvíldisk hann, ok mælti í annat sinn til þeirra, er hjá honum vóru: "ek vil biðja yðr, at þér fyrirgefit mér, ef ek hefi svá gert, at yðr hafi eigi vel þótt". En allir sǫgðu, at enkis ætti hann at kunna.

En Gizurr Hallsson talar svá af allra hendi: "vér biðjum yðr herra! at þér fyrirgefit oss, þat er vér hǫfum við yðr misgert, er bæði mun vera mart ok stórt". Hinn sæli Þorlákr játtar þeirri fyrirgefning blíðliga.

Þá mælti Gizurr þat ørendi, er auðsýnt má vera at hinn helgi andi hefir með honum mælt: "vér biðjum, herra! þó at þér skilit nú at líkamligri návist sýniliga við oss, sé þér oss andligr faðir, árnandi miskunnar við almáttkan guð, því at vér trúum því fastliga, at þér manit í andligu lífi hafa með guði eigi minna vald en nú". En Þorlákr biskup svaraði øngu, í eptirlíking guðs sonar, er hann samþykkti þat sumt þegjandi, sem hann hafði engi orð um, en hann veitir þat nú ǫllum, er þá var hann beðinn; en fyrir lítilætis sakir vildi hann þat eigi bert gera, at hann væri til þess færr. Máttu þá ok fáir fyrir harmi vatni halda, er hjá váru.

Sem biskup sá þat, mælti hann: "harmit eigi þó at skili várar samvistir, því at ek fer eptir mínum forlǫgum; hefi ek jafnan til lítils færr verit, ef eigi hefði aðrir mér hjálpat; er yðr lítill skaði at mér, en næst eptir mik man koma mikill hǫfðingi; vil ek yðr í því hugga, at ek þykkjumsk víst vita, at eigi mun guð mik helvítismann dœma".

Síðan minntisk hann til kennimanna, ok gaf þeim blezan, áðr hann var smurðr. En eptir olean vildi hann ekki tala, nema þat, er mest nauðsyn var á, en jafnan hrœrðusk varrar hans til bœnahalds meðan hann lifði.

En er sjau nætr váru liðnar eptir olean, beiddisk hann snimma þess dags klæðaskiptis; en Ormr prestr, kapalín hans, svarar svá: "oss þykkir, herra! ábyrgð á at hrœra yðr; eða vili þér eigi í þessi klæði fœrðir vera, ef þér verðit skammlífir?" — Biskup svarar: "vel man duga at hrœra mik, en af smurninginni vænti ek mér miskunnar af guði, en eigi af klæðum þessum". Vóru honum þá fengin ǫnnur klæði, ok helt hann þann dag ǫllum hinum sǫmum góðum háttum; ok er aptansǫng var lokit, seig á hann ómegin nǫkkut, ok er hann hóf upp augun, mælti hann: "hvert fór hann Þorkell nú?" — En Gizurr Hallsson, hinn vitrasti maðr, virði svá, at því sýndisk biskupi Þorkell viðr andlát sitt, at hann hafði berligast spanit hann frá veraldar lífi til reinlífis.

En er Þorlákr biskup var kominn at andláti, beiddisk hann at drekka, ok er at honum [var] borit hné hann at hœgindum ok sofnaði sælliga til guðs, ok veitti guð honum þá dýrð, at hann þyrsti við andlát sitt, sem sjálfan guðs son, ok skyldi hvargi stǫðvask fyrr en í andligu lífi, því er guð sýnir [þeim], er jafnan þyrstir til hans. Birti guð þat í andláti hins sæla Þorláks biskups, er hann sagði fyrir munn Davíðs, at dýrðligr mundi verða dauði heilagra manna, því at ǫllum þótti betra hjá honum ǫnduðum, en mǫrgum lifandi mǫnnum.

Þat bar ok til eptir andlát hans, at litr hans var miklu bjartari en annarra manna, en sjáldr var svá bjart í augum hans, sem lifanda manns, þess er vel skygn er. Mǫrg sár hǫfðu fallit á líkama hans, stór ok smá, en ǫll váru gróin þegar hann var andaðr, ok fannsk ǫllum hér mikit um, en Gizuri því meira, sem hann kunni gerr at sjá en aðrir. Þá var búit um líkamann, ok skorit hár hans. Hafa menn þann helgan dóm víða, ok fá miklja bót af.

Þorlákr biskup andaðisk á þórsdag, einni nátt fyrir jólaaptan sex tigu vetra gamall, ok hafði fimmtán vetr biskup verit. Þá var liðit frá burð Krists þúsund ok hundrað ok átta tigir ok sex vetr.

Eptir andlát biskups var lík hans borit í kirkju, ok var í sǫnghúsi þrjár nætr at bíða graptrar. En annan dag jóla var hann í jǫrð lagðr, ok var þar við staddr Páll prestr, frændi hans, er biskup var eptir hann, ok margir aðrir lærðir menn. Þar kom þá ok lík þess manns fátæks, er líkþrár var, ok hafði biskup tekit hann af fátæki ok veitt til dauðadags, ok vildi guð þá sýnask láta hans mildiverk, þat er eitt var af mǫrgum ǫðrum.

En áðr menn gengi frá greptri hins sæla Þorláks biskups, þá mælti Gizurr Hallsson um þau tíðindi er orðin váru, eptir því sem siðvenja var á yfir tiginna manna grefti. Hann ljáði þat fyrst, hverr nytjamaðr Þorlákr biskup hafði verit bæði staðnum ok ǫllu landsfólki. Þá veik hann nǫkkurum orðum til virðingar þeim biskupum, er at stóli hǫfðu setit í Skálholti, áðr Þorlákr kœmi. Eptir þat mælti hann svá: "Gott er á þat at minnask at váru vitni ok at sǫgn várra foreldra, um þá biskupa, er fyrir várt minni hafa verit, at sá þykkir hverjum beztr er kunnastr er, ok svá dýrðligir menn, sem þeir hafa verit allir í sínum biskupsdómi, þá er þat þó frábært, hversu Þorlákr hefir búit sik til biskupstignar, langt frá því sem allir aðrir. Hann var reinlífr alla æfi, siðsamr ok lastvarr, ǫrr ok réttlátr, miskunnsamr ok heilráðr, lítilátr ok stjórnsamr, mjúklyndr með sannri ást ok elsku bæði við guð ok menn. Hann tók vígslur á barns aldri ok sýndisk hinum vitrastum mǫnnum at auka hans sæmd ok vígslur, meðan til váru, ok á unga aldri gaf hann sik undir heilaga reglu, ok varðveitti hana allt til dauða. Nú þó at þat sé boðit, at vér leggim eigi bera dóma á ráð manna, þá munu fáir vánarmenn vera, ef hann er eigi fullsæll, svá ólíkr sem hann var flestum mǫnnum í sínu lífi, ok góðum siðum". Lauk hann sinni rœðu með snjǫllu máli.

Staðarmennirnir ok landsfólkit víða hǫrmuðu mjǫk andlát hins sæla Þorláks biskups, því at þeir ætluðu hann meir skildan við mennina en nú er reynt, því aldri hafði upp komit helgi né jarteinir nǫkkurs manns á Íslandi, [fyr] en Þorláks biskups, en þó váru margir menn huggaðir af þekkiligum draumum, þar til er guð birti verðleika hans framar. En þó stóð þá til mikils hallæris ok áfellis: biskupinn einn í landinu ok þó afgamall, en þá hófsk ófriðr norðanlands.

Sá atburðr varð í Vatnsdal, at bónda einn réttorðan dreymdi, at hann þóttisk úti kominn ok sjá mann kominn sunnan yfir heiði, ok spurði hann, hversu Þorlákr biskup mátti. En hann svarar: "eigi heitir hann nú Þorlákr, heldr Ráðvaldr með guði". Bóndinn sagði Karli ábóta drauminn, en hann réð svá, at biskup mundi andaðr ok hafa dýrð með guði.

Gizur Hallsson dreymdi, litlu eptir andlát Þorláks biskups, at hann þóttisk sjá hann sitja á kirkjunni í Skálholti í biskups skrúða, ok blezaði þaðan fólkit, ok réð hann svá þann draum, at hann mundi enn vera yfirmaðr sinnar kristni. Tǫluðu þat margir vitrir menn, at annathvárt mundi helgi Þorláks biskups upp koma, ella mundi þess eigi auðit verða á Íslandi, svá sem Eirekr erkibiskup bar vitni í bréfi því, er hann sendi Páli biskupi, svá segjandi: "ágætan bróður várn Þorlák biskup, góðrar minningar, trúm vér helgan verit hafa í lífinu, en nú dýrðligan kraptanna gimstein fyrir guði, ok mikils ráðanda".

Prest einn norðanlands, er Þorvaldr hét, dreymdi fjórum vetrum eptir andlát Þorláks biskups, at hann kom at honum ok sagði honum nær veðrátta mundi batna, því at þá var vetr þungr; "gef ek þat ráð til", sagði hann, "at menn leiti graptrar míns at sumri, ok sé líkami minn ór jǫrðu tekinn; ok ef nǫkkur þykkja heilagleiksmerki at verða, þá geri menn um áheit ok dags [hald] við mik sem líkar. Hvarf hann síðan. Prestrinn sagði Brandi biskupi drauminn ok bauð at sverja.

Um vetrinn skírdags nátt, eptir andlát Þorláks biskups, sá einn bóndi, er Sveinn hét, svá mikit ljós í Skálholti yfir leiði Þorláks biskups, at varla mátti hann sjá kirkjuna fyrir.

Ormr prestr fór þess ørendis til alþingis um sumarit eptir, vegna Brands biskups, at segja hverjar jarteinir hǫfðu orðit af helgi Þorláks biskups í þeim héroðum; en í fǫrinni þraut svá hest hans, at hvergi mátti ganga; en þegar hann hét á Þorlák biskup, spratt upp hestr hans, ok reið hann fullum dagleiðum til þings. En er þessi atburðr var sagðr ok fleiri aðrir, þá urðu menn fegnir þessi frásǫgn, ok hétu þegar margir menn á Þorlák biskup í sínum nauðsynjum, ok þótti vel á verða; en ekki var þat þá enn í leyfi tekit af biskupum.