Bókastaðir

Þá er Þorlákr electus kom á fund Eysteins erkibiskups, þá tók hann við honum forkunnar vel, ok lét hann þat brátt vitat vera, at hann vildi allt leggja þat blíðliga til af sinni hendi, er hann þóttisk skyldr til, en hann vildi honum eigi elligar biskups tign gefa, nema samþykki konungs væri til. Þeir hǫfðu þá ríki yfir Noregi feðgar: Magnús konungr ok Erlingr jarl faðir [hans], ok tóku þeir þungliga ǫllu Þorláks máli, ok kómu þaðan hót fyrir hœgindi, at hvárki mundi óhætt fé né mǫnnum. En Þorlákr lét sér lítit um þat finnask, ok sýndi þar sinn alhoga vera allan, sem [Davíð] kennir í psaltara: at betra sé guði at treystask en hǫfðingjum, ok lét hann þetta af því hjá sér líða. En erkibiskup þóttisk sitja í miklum vanda, er hann vildi hváratveggja elska, ok vildi hann þess gæta, er Páll postuli kennir í sínum pistli: "óttisk þér guð", segir hann, "en vegsamit konung". Mátti þat ok á ǫllu sjá, at hann vildi hér hvárstveggja vandliga gæta í þeirra máli; bar erkibiskup þá boð á millum þeirra, ok aðrir góðgjarnir menn, ok kom þar, at konungrinn ok jarlinn samþykktu því, at Þorlákr tœki biskupsvígslu, ok gerðisk þá vingunar svipr þeirra á milli, ok gáfusk þeir gjǫfum, áðr þeir skildi. Ok hafði Sverrir konungr þat opt uppi, er bæði var merkr í máli ok spakr at mannviti, at þeim feðgum hefði þá allir hlutir léttast gengit, er þeirra var vingan á milli, ok Þorlákr var þar í landi, bæði í sóknum ok náliga valflest annat.

Þá var Þorlákr vígðr til biskups af Eysteini erkibiskupi, á dǫgum Alexandri páfa, þrem náttum eptir píningardag Pétrs postula. Við þá vígslu [var] Eirekr Stafangrs biskup, er síðan var erkibiskup í Þrándheimi, eptir Eystein erkibiskup. Hinn þriði var við vígslu Þorláks biskups Páll Bjǫrgynjar biskup, mikill skǫrungr ok vinr Þorláks biskups alla æfi síðan. Þorlákr biskup var skamma stund hjá erkibiskupi, síðan hann hafði vígslu þegit, af því at hann vissi gerst, hve skjótt þurfti tilkomu hans til Íslands, ok þeirra sauða, er hann var yfir skipaðr.

En er Þorlákr biskup var skildr at samvistu við erkibiskup, þá spurðu þeir biskuparnir, hversu honum hefði þokkazk Þorlákr biskup. Hann sagði svá, at hann þóttisk øngan biskup þann hafa vígt, er honum þótti jafngerla með sér hafa alla þá mannkosti, er biskupum er skylt at hafa, sem Páll postuli segir í pistli sínum, þeim er hann sendi Tito: "Biskup hæfir at sé", sagði hann, "lastvarr ok lærðr vel, dramblauss ok drykkjumaðr lítill, ǫrr ok óágjarn, skýrr ok skapgóðr, góðgjarn ok gestrisinn, réttlátr ok ráðvandr, hreinlífr ok hagráðr, tryggr ok trúfastr, mildr ok máldjarfr, ástsamr við alþýðu en ávítsamr við órœkna"; ok má sjá, at þat er heilags manns, at vera með þeim hætti; "má ek yðr svá nǫkkut segja helzt, hve vitrligir mér hafa virzk hans hættir", sagði erkibiskup, "at ek munda þvílíkt kjósa mitt lífsdœgr hit efsta, sem ek sé hans hvert"; ok má nú þat sjá, hve vitr ok glǫggsýnn hann hefir verit um ráð hins sæla Þorláks biskups.

Sem sumraði réðsk Þorlákr í skip, ok lét í haf með sitt fǫrunevti, ok varð vel reiðfara, ok tóku þeir þar hǫfn, sem þeir mundu kjósa, ok kom biskup heim í Skálholt næsta dag fyrir Laurencius messu. Menn urðu stórliga fegnir hans tilkomu, ok tók hann þá þegar at hafa stilliliga stjórn á þeim hlutum, er til hans kómu, með rǫksamligri ráðvendi. Hann helt þó náliga í ǫllu kanoka reglu, því er hann mátti við koma, þá er hann var biskup orðinn, bæði í klæðabúnaði, í vǫkum ok fǫstum ok í bænahaldi. Hann tók at semja þá af nýju heimamanna siðu ok hýbýla háttu, þá er þar heldusk um hans daga vel í mǫrgu lagi.

Þorlákr biskup lagði mesta ást ok elsku á presta þá ok kennimenn, er siðlátliga lifðu ok sínar vígslur varðveittu nǫkkut eptir ákveðnu, ok virði þá alla sœmiliga, ok setti þá sæliga at því sem fǫng váru á. En þá lærða menn, er miðr gættu siðlætis, ok sínar vígslur varðveittu óvarligar, minnti hann á með blíðligum boðorðum betr at gera, ok snúa sínu ráði áleiðis ok annarra, þeirra er þeir áttu at ábyrgjask. En þá er eigi skipuðusk við mjúkar áminningar, ávítaði hann með stilliligum stríðmælum, ok hógværum hirtingum, svá sem Páll postuli kendi Timotheo: "vara skaltu, ok biðja, ok ávíta meðr allri þolinmœði ok læringu".

Hann hugði vandliga fyrir staðar-eign, ok setti þá menn ávallt fyrir til fjárforráða, er hann mætti frjálsastr vera sjálfr frá þeirri ǫnn, en þó drœgisk fram fjárhlutr staðarins, eptir því sem fǫng væri á, þess er þó væri til alls haft, þess er hafa þurfti. En svá hafði hann vitrliga stilling á um fjárhagi, at allir menn vitrir hǫfðu þá þegar á máli, hve gott umstilli hann þótti um alla hluti hafa. En svá mikla stund sem hann lagði á um þá tilskipan, er til auðræða kom, at þat fœri allt at beztum háttum, þá lagði hann á þat þó mestan hug, er til kirkjunnar kom, ok kennimǫnnum væri allra hluta sem bezt fengit.

Þat fylgdi ok þar meðr, at hann vandaði ok fyrir kennimǫnnum þjónastugerð alla, ok kendi þeim ástsamliga allt embætti þat er þeir váru skyldir at fremja með sínum vígslum. Hann heimti saman lærða menn fyrir hinar hæstu hátíðir heima í Skálholti, ok sagði þá hvat hverr skyldi at gera, þess er allt yrði fagrliga framit í guðs augliti, þat er þeir váru skyldir til. En svá mjǫk sem hann vandaði fyrir ǫðrum, þá gerði hann sjálfr allt bezt at, svá at náliga kunnu þat allir skilja frá ǫðrum flestum lærðum mǫnnum, hve ágætliga hann framdi í guðs augliti alla þjónustu, er yndi var í á at sjá ok heyra til.

Þorlákr biskup kendi opt kenningar, ok var þat af því mikil mannraun, at honum var málit stirt ok óhægt, en svá váru orðin sæt ok vel saman sett, at ávallt mátti þeim þat í hug koma er hans kenningum hlýddu, sem Davíð segir í psaltara, at "sætari eru mál þín, drottinn! í kverkum" segir hann, "heldr en seimr ok hunang í munni mínum". Þau hin sǫmu bar Þorlákr biskup fram guðs mál, með svá fǫgrum dæmum síns lífs, at þau máttu í enskis manns lífi honum samtíða jafndýrðlig finnask.

Þorlákr biskup vakti lǫngum um nætr, þá aðrir svófu, ok baðsk fyrir rœkiliga, at hann skyldi þat ǫðlask, er guð mælti: "sæll er sá þræll", segir hann, "er drottinn finnr vakanda, þá er hann kemr at vitja hans". Er þat ok ákveðit í guðs boðorðum, er hann mælir svá sjálfr: "vaki þér", segir hann, "því at þér vitið eigi á hverri tíð drottinn kemr", ok bar svá raun á, at Þorláki mundi þær tíðir sjaldan ór hug ganga, af því at þat hefir honum nú fram komit, sem guð hét þeim, er opt urðu fundnir í skynsamligri vǫku: at hann mundi setja þá yfir alla góða hluti sína eptir þetta líf.

Heilagr Þorlákr biskup fastaði mjǫk, þá er hann var heima at stóli sínum, ok minntisk hann á þat í því, er drottinn sagði sjálfr í guðspjalli: at þat væri sumt kyn fjanda at eigi mætti sigra nema með fǫstu ok bænahaldi; ok lét hann þat því saman fara í sínu lífi, at hann vildi yfirstíga alla fjanda freistni.

Hann huggaði þá er áðr váru hryggir, ok tjáði þat fyrir þeim, er drottinn sjálfr mælti: at sé sælir er nú sýta, ok þeir munu sjálfir síðarr huggask; ok í ǫðru guðspjalli, er hann mælti við postula sína: "hrygðr yður mun snúask í fagnað", segir hann. Þorlákr biskup samþykti þá ok sætti, er áðr váru reiðir ok sundrþykkir, ok sagði þeim þat, sem sagt var ok satt er, at reiðin már mjǫk réttsýni manna meðan hon fylgir, sem Páll postuli segir: at eigi á saman réttlæti guðs ok reiði mannsins, ok í ǫðrum stað: "sigrastu eigi af illu, heldr sigraðu íllt með góðu"; þat er at sigra reiðina með þolinmœði ok gæzku.

Þorlákr biskup sá opt á helgar bœkr, ok las yfir helgar ritningar, af því at hann gleymdi eigi því, er Jón postuli mælir í sinni bók: "sæll er sá, er les ok heyrir orð þessarar bœkr, ok varðveitir þá hluti, er á henni eru ritaðir". Hann kendi opt klerkum, bæði bœkr at lesa, ok annat nám, þat er þeim var nytsamligt; sá hann, hve mikil nauðsyn á var gott at kenna, sem Davíð segir í psaltara: "komit þér, synir! ok lýðit mér, en ek man kenna yðr hversu guð skal óttask". Jafnan var hann at riti, ok ritaði ávallt helgar bœkr, eptir dœmum Páls postula, er hann sagði í sínum pistola: "eigi ritum vér yðr aðra hluti en þá, er yðr er mest þǫrf at lesa ok at vita".

En hvat [er] Þorlákr biskup hafðisk at annat, þá váru hans varrar aldri kyrrar frá guðs lofi ok bænahaldi, því at hann hugleiddi þat, er Jacob postuli segir í sínum pistola, at mikit má fyrir guði sífeld bœn réttláts manns; hefir ok mikit stoðat hans bœnahald, bæði honum ok mǫrgum ǫðrum. Biskup var linr ok mjúkr í ǫllum góðum ráðum, ok heilráðr um allt, er hann var at sóttr; hefir hann þat nú ok ǫðlazk, er guð hefir heitit þeim, er þann veg væri lyndir, er hann mælir í guðspjallinu: "sælir eru mjúklátir, því at þeir manu ǫðlask eylífa jǫrð".

Þorlákr biskup sǫng hvern dag messu bæði sér til hjálpar ok ǫðrum, ok minntisk í sífellu píningar guðs sonar, ok hefir hann nú því fagrligri ǫmbun tekit fyrir sína þjónastugerð, sem hann framdi optar þat embætti ok merkiligar en flestir aðrir. Hann lagði mikla stund á at elska fátæka menn; klæddi hann kalna en fœddi hungraða, ok var þat auðsýnt, at honum gekk þat sjaldan ór hug, hvat fyrir hǫndum er á dómsdegi, hve mjǫk þat er kallat at á hirti ríði hversu til fátækra manna var gert í þessu lífi. Þat lagði hann ok við, um þat fram sem flestir góðir menn hafa gert áðr, at hann lét kalla saman fátæka menn fyrir hinar hærstu hátíðir, tólf eða níu eða sjau, ok kom til leyniliga at þvá fœtr þeirra, ok þerði síðan með hári sínu, ok gaf hverjum þeirra nǫkkura góða ǫlmusu áðr á brott fœri; ok gerði hann heldr svá at guðs dœmum en manna, er fyrr þó fœtr postula sinna, ok lét síðan pínask til lausnar ǫllu mannkyni. Mælti ok svá sonr guðs, þá er hann hafði þvegit fœtr postula sinna: "geri þér eptir dœmum mínum, þeim sem nú geri ek við yðr"; lét af því hinn sæli Þorlákr biskup fótaþvottinn fara fyrir miskunnar gjǫfinni.

Eigi máttu ok hans ástvinir ok trúnaðarmenn yfir því þegja eptir andlát hans, er þeir þóttusk gerla vita, at hann hafði þá leynda hluti með sér í meinlætum ok góðgerningum, er hann trúði øngum til at vita, sem guð býðr, at eigi skoli vita hin vinstri hǫnd hvat hin hœgri gerir. Þorðu ok eigi þat ástvinir biskups síðan berara at gera, er hann vildi sjálfr svá leynt vera láta.

Þorlákr biskup var opt vanr at hafa rœður við góða menn ok siðláta, ok kynna sér svá þeirra siðu ok styrkja þá í sínum heilræðum, at þeir mætti haldask í sinni gæzku. Hann helt ok mikinn vǫrð á þeirra manna ráði, er gættu sína glæpi, at leiða þá frá rǫngum girndum, ok kalla þá aptr til leiðréttu síns máls, þó áðr hefði eigi vel til gæzt; því at þat mælti drottinn: "eigi vil ek dauða syndugs manns", sagði hann, "heldr vil ek at hann snúisk til mín ok lifi". Sýndi þetta hinn sæli Þorlákr biskup ǫllum þeim er iðrask vildu sinna andmarka, ok ef þeir vildu hans ráðum fylgja, varð hann þeim feginn, ok líknaði þeim linliga með léttbærum skriptum, eptir því sem sagði spámaðr guðs: at á hverju dœgri er maðr vildi til guðs snúask, at hann mundi þá lifa góðu lífi en deyja eigi illum dauða. En þá, er eigi vildu áleiðis snúask við hans blíðar umbrœður, ok eigi fyrirlíta sína vanhagi við hans stríðmæli, þá forboðaði hann suma, en bannsetti suma, eptir því sem Kristr bauð lærisveinum sínum: "hirta skulu þér brœðr yðra ástsamliga; en ef eigi láta hirtask, þá leiðisk þér þá sem villumenn eða heiðingja".

Hann bar þolinmóðliga meingerðir manna, en harmaði mjǫk vanhagi manna, en samþyktisk aldri við siðleysur vondra manna; því at hann var þess fús at heyra þat er guð mælir: "sælir eru þolinmóðir, því at þeir munu kallask synir guðs". Honum þótti ill ólýðni manna, fyrir því at hann grœddi andarsár sinna undirmanna, svá sem Páli postula var gefit við guðs kristni á sínum dǫgum, at øngum manni var þat til meins eða angrs, at eigi þóttisk hann allra þeirra meina á sér kenna fyrir ástar sakir við þá.

Heilagr Þorlákr biskup neytti svá þess stjórnarveldis, er honum var gefit í sinni vígslu, at binda ok leysa af guðs hálfu ráð manna, at vitrum mǫnnum ok réttlátum sýndisk jafnt hvárstveggja gætt vera, at þar fylgdi aldri æsingr né vanstilli, enda var hann ok aldri í því svá slær né linr, þó torsótt veri, at eigi mætti þat meirr meta til mjúkleiks ok miskunnar, þó hann biði margra lengi, ef rétt virðing veri á. Lét hann sér þat opt í hug koma, sem Davíð segir, at drottinn elskar miskunn ok réttlæti, en gefr af sér dýrð ok mildi.

Þess er ok at geta, er Þorlákr biskup elskaði þann stað mest, þegar er Skálholt leið, er hann hafði áðr prýddan með sinni atvist. Hann vígði til ábóta í Veri Guðmund Bjálfason, góðan mann ok réttlátan, mildan ok metnaðarlausan. Þorkell Geirason, er fyrr var getit í þessu máli, réðsk þar undir reguluhald, ok helt vel meðan hann lifði, ok andaðisk á hinu níunda ári biskupsdóms Þorláks biskups.

Um daga Þorláks biskups var í lǫg leitt at halda heilagt Ambrosiusdag, ok Ceciliudag ok Agnesardag, ok at fasta náttfǫstur fyrir postula messur ok Nicholás messu. Hann bauð ríkt at halda frjádaga fǫstu, svá at øngan skyldi tvímælt eta rúmhelgan, nema þann einn er í páskaviku er. Hann helt svá ríkt sjálfr frjádaga, at hann át alla þurt, ef hann var heill, en hann var svá linr ok hœgr í því, þá er hann var sjúkr, at hann át hvítan mat á ymbrodǫgum ok frjádaga, ef hann var þess beðinn, ok gaf þau dœmi þeim mǫnnum, er nú vilja slíka hluti svá gera, sem von er at bezt sami í guðs augliti. Þorlákr biskup var sjúkr í sínum biskupsdómi, þá er jóladag bar á frjádag, ok var hann þá máttlítill, ok bergði hann þó kjǫti þann dag, ok sýndi þau dœmi af sér, at svá var betr gert.

Hann lagði á þat mikla stund at halda þeim mǫnnum saman, er tengdir váru helgum hjúskap, en lagði þeim mǫnnum þunga hluti á hendr í fégjǫldum ok skriptum, er af því brugðu stórum; þótti honum sem guði mundi í því mest mótgerð, ef þat eptirlæti, er hann hefir mest veitt mǫnnum þessa heims hluta ok gert þat, fyrir ástarsakir ok miskunnar sinnar ok girndar mannanna, rétt ok blezat, sem hǫfutsynd er elligar, ef þat var herfiliga hneist ok rangliga raskat. En þau fé, er menn guldu fyrir vanhagi sína, lét hann aldri koma við annat fé, heldr lagði hann þat til þess, at þau hjú, er vel váru saman ok félaus váru, mætti þá heldr saman vera en áðr; ok yrði þeim þat nǫkkut til skjóls ok yfirbóta sinna óráða, er féin hǫfðu látit.

Þorlákr biskup rauf þau ráð ǫll á sínum dǫgum, sem hann vissi at ólǫgum ráðin vera, hvárt sem hlut áttu í meiri menn eða minni. Eigi varð hann við suma menn né hǫfðingja með ǫllu samhuga, því at hann samþykti þat eitt við þá, er vel samdi. Þótti honum þat miklu meira niðrfall guðs kristni, ef gǫfgum mǫnnum gáfusk stórir hlutir yfir. Virði hann ok við þá eigi meiri vorkunn, at hepta sik eigi at ólýðnum hlutum, er áðr hǫfðu bæði mikit lán af guði í auðæfum ok mannvirðingum.