Bókastaðir

Í þann tíma réð fyrir bœ er í Kirkjubœ heitir á Síðu ágætr kennimaðr, sá er Bjarnhéðinn hét, ok var hinn dýrðligsti maðr at alþýðu dómi. Hann var vitr maðr ok vinsæll, ǫrr ok mjǫk orðfærr, linr ok lærðr vel.

En er hvárr þeirra frá til annars, þeirra Þorláks, þá gerði hvárn þeirra fúsan til samvistu við annan, ok lét guð þat eptir þeim, sem hann er vanr at láta réttar fýstir eptir ráðvǫndum mǫnnum, ok fór þá at vistafari Þorlákr í Kirkjubœ, ok var þar sex vetr í samt; ok fengu þeir þat þá reynt, er guð segir svá, at "ok mitt er sætt en byrðr mín er létt"; var þá bæði, at eykirnir váru sterkir fengnir undir okit, en báru þó léttliga, af því at þeir tóku þá náliga allan vanda at bera fyrir því fólki ǫllu, er þau heruð bygðu, er þeim váru nálæg. Skiptu þeir ok svá við sína undirmenn, at þeir tóku af þeim þungar byrðar, er á þá hǫfðu lagzk af mótgerðum ok meinmælum við guð ok góða menn, en eptirlæti við fjandann, en lǫgðu á þá í staðinn guðs byrðar, léttar ok linar, í hógbærum skriptum ok auðveldum yfirbótum.

Drógusk þeir merkiliga þau nǫfn undir, er almáttigr guð kallaði sína postula ljós þessa heims, því at þeir lýstu líknarbraut til eilífra fagnaða, bæði með ágætligum kenningum orða ok dýrðligra dœma. Mátti þat sjá á hversdagligum þeirra atferðum, at þeir urðu sjaldan afhuga því, er guð mælti til sinna lærisveina: "lýsi ljós yðvart fyrir mǫnnum," sagði hann, "at þeir nemi yðrar atferðir góðar; dýrki þér fǫður yðarn, þann er á himnum er."

Svá sýndisk þeim, sem ásamt váru við þá, sem náliga væri øngar þær stundir, er eigi mætti nǫkkut þat af þeim hafa, er gœði váru í. Váru þeir ok svá samlyndir ok samþykkir at góðu, sem Lucas segir af guðs postulum, ok svá mátti þykkja, sem þeir hefði eitt hjarta ok eina ǫnd; fór þat þá víða um heruð, hversu ólíkir þeir þóttu flestum mǫnnum vera í sínum framferðum. Var þat þá þegar vitra manna mál, at hvergi myndi vera vænna til at leita en þar, þótt mann þyrfti at ráða til hins mesta vanda á Íslandi, ok var þat eigi missét, at því sem síðar reynisk.

Fyrir þeim bœ í því héraði, er annarr var beztr, réð sá maðr er Þorkell hét, auðigr at fé, en spakr at mannviti. En er hann tók nǫkkut at eldask, en átti ønga allnána frændr til erfðar eptir sik, þá gœddi hann sína frændr með auðæfum, en frelsti sér þann fjárlut til forráða, er eptir var, mikinn ok fríðan; hann lýsti þá yfir því, at hann vildi Krist kjósa ok hans helga menn sér til erfingja alls þess fjár, er þá var eptir, ok vildi reisa kanoka setr í Þykkvabœ; en þat mál var vant at semja í fyrsta sinni; ok leitaði hann af því þat fyrst til at fá, er vandast var: manninn þann, er regulu mætti setja, þá er þeir menn skyldu hafa, er þar vildu til hreinlífis ráðask.

Hann fór þá í Kirkjubœ, ok skoraði á Þorlák, at hann réðisk til; en hann lét þat ekki alltorsótt við sik vera, af því at hann hafði þat áðr í hug sér haft, at hafna heimi ok ráðask undir regulu, eptir orðum almáttigs guðs, er hann kallar øngan at fullu mega vera sinn lærisvein, nema hann láti alla sína eign fyrir guðs sakir, ok þjóni honum þá síðan með hreinum hug. En þó leitaði hann eptir við Bjarnhéðinn prest, hversu honum mætti þat í skap falla, eða hve ráðligt honum sýndisk, at hann játtaðisk undir þann vanda, er hann var beiddr. En Bjarnhéðinn sagði svá, at honum mundi sá dagr mikill þykkja, er Þorlákr réðisk ór Kirkjubœ at vistafari, en þó lézk hann eigi þess nenna mjǫk at letja, er hann sá margra manna hjálp viðr liggja.

Var þá síðan staðr settr í Þykkvabœ, at ráði ok forsjá Klængs biskups ok allra heraðsmanna, ok síðan rézk Þorlákr þangat, ok var þar þá sett kanoka setr. En þann dag, er Þorlákr fór á brott alfari ór Kirkjubœ, þá leiddi alþýða manna hann ór garði, ok þótti ǫllum mikit fyrir at skiljask viðr hann. En er Bjarnhéðinn kom heim, þá sá hann í rúm Þorláks, ok mælti með aloga miklum: sagði þar þat rúm vera, er aldri mundi síðan jafnvel vera skipat, ef hann skipaði eigi sjálfr. Var sú ok Þorláks umrœða alla æfi síðan, er bæði var í gæfa staðnum, ok þeim er fyrir réðu, at hann hefði aldri sínu ráði jafnvel unat, sem þá sex vetr, er hann var í Kirkjubœ; ok hefir mǫrg stór virðing til þess staðar lagzk, ok var sjá mikil, af því at þat má líkligt þykkja, at þar muni bezt at flestu verit hafa, er hann undi sér bezt.

Þá var Þorlákr vel hálffertugr, er hann réðsk í Ver, ok var þar sjau vetr. Kanoka vígslu tók hann fyrst, ok var þá í fyrstu prior settr yfir þá kanoka, er þar váru, ok samdi hann þegar svá fagrliga þeirra líf, at á því lék þá orð vitra manna, at þeir hefði hvergi jafngóða siðu séna, þar er eigi hafði lengr regulu líf saman verit en þar. En eptir þat vígði Klængr biskup Þorlák til ábóta í Veri, ok tók hann þá af nýju merkiliga stjórn at hafa yfir þeim brœðrum, er hann var yfir settr. Hann bauð þeim at halda ástúð ok samþykki sín á milli, ok tjáði þat fyrir þeim, hve mikit í keyptisk er sonr guðs segir svá: at hvar sem saman samnask tveir eða þrír í hans nafni, at hann mundi þeirra á millum vera. Var hann um allt hinn siðvandasti fyrir þeirra hǫnd, en þeim var hversvitna vel fengit.

Halla móðir Þorláks var með honum alla æfi, meðan hon lifði, en hann hafði fengit fé systrum sínum báðum, áðr hann réðisk undir regulu haldit. Var hann ástsamr sínum ǫllum frændum, þá sem áðr, en andligr faðir ǫllum þeim, er hann var yfir skipaðr.

Hann bannaði brœðrum flaukr ok farar allar, þær er eigi bar nauðsyn til, en bauð þeim at þeir skyldu sem jafnlyndstir vera at góðum hlutum í sinni þjónostu, eptir því sem Páll postuli hefir kent í sínum pistli. "Biðisk þér fyrir", sagði hann, "án afláti, ok gerit guði þakkir í ǫllum hlutum". Segir svá ok sjálfr guðs son, at sá er hverr hólpinn, er hann staðfestisk í góðu verki allt til enda lífs síns.

Bauð hann þeim vandliga þǫgn at halda, þá er þat var skylt, en hafa góða munnzsǫfn þá er málit var leyft; en at orðum Páls postula spilla ill mál, segir hann, góðum siðum. Má þat ok sjá, hve skylt vera mun í því lífi at halda sik frá heimligum ok illum orðum, ef þó skal rangt þó gott sé mælt, þá er skylt er at þegja, sem Davíð segir í psaltara: "lítilátr em ek" sagði hann, "ok þagða ek yfir góðum hlutum". Því þóttisk hann lítilátr, at hann var jafnan fúsari at mæla gott en illt, ok bazk hann þó opt hvárstveggja fyrir guðs sakir.

Menn fóru til kanokasetrs Þorláks ábóta ór ǫðrum munklífum eða reglustǫðum, bæði samlendir ok útlendir, at sjá þar ok nema góða siðu, ok bar þat hverr frá, er þaðan fór, at hvergi hefði þess komit, at þat líf þœtti jafnfagrliga lifat sem þar, er Þorlákr hafði fyrir sét. Þá hit fyrsta fundu þat margir menn, at þar var til mikils góðs at sjá, er hann var, fyrir gæzku sakir, þess, er aðrir hǫfðu eigi fǫng á þvílíkt af sér at miðla. Margir gengu þeir heilir af hans fundi, þá er hann veitti þeim blezan ok yfirsǫngva, er með ymsum meinum kómu á hans fund. Mart bar þat annat honum til handa, er margir virðu þá þegar til jarteina.

Sá atburðr varð, þá er hann var þar staddr, at eldr kom í hús, en þá er Þorlákr kom til ok blezaði, þá sloknaði eldrinn. Ef fénaðr sýktisk, þá batnaði ávallt við hans yfirsǫngva, ef lífs var auðit. Vatnsvígslur hans váru merkiligar, svá at bæði fekk bót af menn ok fénaðr. Ef vatni því var dreft yfir fénað, er Þorlákr hafði vígt, þá grandaði því náliga hvárki sóttir, né veðr, eða dýr. Ef mýs gerðu mein á mat eða klæðum, þá kom fall í þær, eða hurfu allar af vatninu, ef því var yfir stǫkt, ok fœri þeir svá með ǫllu, sem hann lagði ráð til. Fór vatnit þá þegar um ǫll nálæg heruð, en um allt Ísland síðan er Þorlákr varð biskup, af því at menn þóttusk hvervitna bót á finna um þat, sem þá bar mesta nauðsyn til.

En þó fóru vitrir menn varliga með þeirri umrœðu, at kalla þat berar jarteinir, eða þýða þat einkanliga hans heilagleik; því at svá mælir heilǫg ritning: "eigi skaltu lofa mann í lífi sínu; lofa hann eptir lífit, ok mikla hann eptir ǫmbun lífsins!" ok er af því svá mælt, at þat má gerask at ábyrgð, bæði þeim er þat mæla fyr, en lok æfinnar eru vituð til fulls, ok þat kann ok vera, at þess hug sjálfs lokki sú umbrœða til nǫkkurs metnaðar, ok má nú þat sjá, hversu því er ráðit, er menn hafa þeim heilræðum fylgt í þessu máli, at fáir lofuðu hann ofmjǫk í lífinu; en leitið nú at lofa hann ok dýrka á allar lundir, sem fǫng eru á, er þér vitið dýrð hans ok heilagleik.

Sem ráð ok líf hins heilaga Þorláks skein með slíkum blóma síns hreinlífis ok gæzku, ok fagrligrar forsjá annarra ráðs, sem nú var frá sagt, þá lét almáttigr guð til þess rýma, sem hann hafði áðr fyrir hugat, at hans vegr skyldi magnask ok vaxa ór því sem þá var. En þat varð með þeim hætti, at þá er Klængr biskup gerðisk mjǫk aldri orpinn, þá tók hann vanheilsu mikla, opnuðusk fœtr hans, ok gerðisk hann þá mjǫk vanfœrr til síns embættis fyrir vanheilsu sakir. En hann hafði þá leyfi þegit af Eysteini erkibiskupi til þess, at maðr væri til biskups kosinn eptir hann.

Fór Klængr biskup til alþingis þá, ok sótti at vini sína, at maðr yrði ráðinn til utanferðar, ok váru þá lagðar stefnur til. Þat sama sumar fór til alþingis, svá sem sendr af guði, Þorlákr ábóti, fyrir þær sakir er honum þótti nauðsyn til bera, af því at hann var aldri vanr heiman at fara nauðsynjalaust. Þá er umrœða tóksk um þetta mál, þá váru þrír menn undir kosning nefndir, þeir er bezt þóttu til fallnir af ǫllum, ok var einn af þeim Þorlákr ábóti. Annarr ábóti hét Ǫgmundr, hinn mesti skǫrungr. Þriði var prestr er Páll hét, lærdómsmaðr mikill ok hinn mesti búþegn. Bar þat fagrt vitni hverjum þeirra, at þess fýstisk hverr mest, er kunnastr var.

En þess kendi at um Þorlák, at hann hafði sik eigi mjǫk upphafit í metnaði þeim, er sjálfvirðing heitir, ok rósaði hann meir góðgerningum sínum í guðs augliti en manna, ok kostgæfði hann enn meir, at vera afbragð annarra manna í sinni gæzku, en sýnask svá fyrir augum skynlítilla manna; ok varð svá af því, at mǫrgum þótti sér hann ókunnastr þeirra, er þá váru í vali; ok var þat af því várkunnligt, at hann hafði mǫrgum mǫnnum verit eigi allnálægr at heraðavistum ok heimili.

Þorlákr var fámálugr á þeim fundi, en margir váru aðrir fjǫlorðir, þeir er þessi stórmæli horfðu miðr til handa, en honum. Var þá eptir leitat við Þorkel Geirason, er reyndr var at réttyrði, en kunnast Þorláks ráð af vitrum mǫnnum ok gǫfgum: hverr skǫrungr Þorlákr væri, eða hve mikill orðamaðr hann væri. En Þorkell svaraði: "meir kostgæfir Þorlákr", segir hann, "at gera allt sem bezt, en mæla sem flest". Þau svǫr fellu mǫnnum vel í skap, ok lǫgðu margir þá þegar meira ástarhug til Þorláks, er þeir heyrðu svá verðligan vitnisburð hans hátta, af svá vitrum manni ok vel stiltum; urðu þau málalok, at kosningr var lagðr undir Klæng biskup, at hann skyldi kjósa af þeim, er í vali váru; en hann kaus Þorlák til utanferðar, ok at taka biskupsvígslu eptir sik, ok þann vanda allan, er því fylgdi.

Herra Þorlákr ábóti fór af þingi aptr í kanokasetr sitt, en bað Klæng biskup, at hann skyldi hafa forráð stóls ok staðar þau misseri. En þá gerðusk fjárhagir óhægir í Skálholti; urðu afvinnur miklar, en tillǫg lítil; var hann eigi færr til yfirfarar, ok tókusk af allar gjafir, ok mátti þá eigi lengi svá framflytjask ǫll misseri, at eigi þyrfti þá stórra viðfanga.

Eptir jól váru menn sendir ór Skálholti eptir biskupsefni, ok fór hann austan á langafǫstu, ok með honum Jón Loptsson, er þá var mestr hǫfðingi á Íslandi, ok kómu þeir til staðarins í Skálholt hálfum mánaði fyrir páskir, ok var þar Gizurr Hallsson fyrir. Þar váru ok aðrir menn, þeir er biskups vinir váru, ok forsjámenn héraðsins váru. Tók þá Þorlákr við forráðum staðarins, ok var þá þegar mikil skuld ger til þeirra nauðsynja, er búit þurfti at hafa. Hann hafði þá þegar mikla skapraun, bæði af viðrvist manna ok ǫðrum óhœgindum, þeim er hann átti um at vera, ok bar hann þær allar þolinmóðliga. Klængr biskup lá í rekkju með litlum mætti, ok Þorlákr var þá í Skálholti, af því at menn vildu eigi at hann fœri utan, fyrir sakir ófriðar þess, er þá var millum Noregs ok Íslands, er málum var ósett þeim er gerzk [hǫfðu] landa í millum af vígum ok fjárupptektum, ok dvaldi hann þat um nǫkkurra vetra sakir.

En er Klængr biskup andaðisk, ok at því kom, er honum þótti nauðsyn til at eigi væri lengr biskupslaust í Skálholti, en þá hafði verit: þá lét hann eigi lengr letjask utanferðar. Kom þat fyrir ekki, þótt hann væri lattr utanferðar, fyrir ófriðar sakir. Hann tók til orða Pálsmessu postula: "eigi skulu þér skelfask við ótta vondra manna!" sagði hann. Var [hann] þá síðan utan tilbúinn, ok vildi hann bæði hafa lítit fé, at því sem aðrir hafa haft, ok eigi mikit fǫruneyti, ok greiddisk vel um hans ferð, unz þeir kómu viðr Noreg.