Bókastaðir

Þann tíma, er stýrði guðs kristni Anacletus pape, en konungar váru yfir Noregi Magnús Sigurðarson ok Haraldr gilli, þá var fæddr í héraði því á Íslandi, er Fljótshlíð heitir, Þorlákr hinn helgi, á bœ þeim, er heitir at Hlíðarenda, á því ári, sem Þorlákr biskup Runólfsson andaðisk.

Eigi bar af því nǫfn þeirra saman, at hann væri eptir Þorláki biskupi heitinn, heldr af því, at sá, er allt veit ok ǫllu stýrir, vildi þá virðing gera Þorláks biskups hins fyrra, at hans nafn væri jafnan elskat ok dýrkat af ǫllum þeim mǫnnum, er síðan hefir auðit orðit at heyra [ok] vita dýrð hins sæla Þorláks biskups; hefir almáttigr guð þá dýrð veitta nafni hins sæla biskups, sem fyrr sagði Salomon hinn spaki, at betra væri gott nafn en mikil auðæfi; en þat var þá sannliga gott, er helgat var undir heilagri skírn, en blezat síðan með biskupligri tign.

Hefir sá orðskviðr í þessu sannazk, at "þat er spáð, er spakir mæla", at þat nafn verðr nú mǫrgum gulli betra, þeim er á hann heita í sínum nauðsynjum; þat sannask nú ok eigi síðr í þessu máli, sem í ǫðrum stað segir heilog ritning, at "betra er gott nafn, en dýrðlig smyrsl", af því at nú berr opt þá raun á, at nú verðr optliga þat skjótt gert af ákalli hans nafns, er hvárki hefir áðr mátt heilt verða af smyrslum né af lækningum þeim, er menn hafa áðr með farit ok til leitat.

Faðir Þorláks var Þórhallr, en móðir Halla; þau váru vinsæl ok vel at sér. Hann var farmaðr áðr hann setti bú, en hon var fengsǫm ok forvitra. Þau váru bæði góðrar ættar ok gǫfugra manna fram í kyn. En þat má nú auðsýnt vera, at guð hefir þat fagrliga viðr oss ent, er hann hét fyrir munn Davíðs spámanns: at blezat mundi verða kyn réttlátra manna; ok má sjá, at þat hefir nú fagrliga fyllzk ok framkomit í lífi hins sæla Þorláks biskups.

Frændr Þorláks hinir nánostu váru réttlátir ok ráðvandir, hǫfðu fjǫlskyldi mikil, en fjárhlut ógnógan. Þorlákr var þá ungr at aldri, er þau brugðu búi sínu, faðir hans ok móðir. Hann var ólíkr flestum ungum mǫnnum í sinni uppfœðingu: auðráðr ok auðveldr í ǫllu; lýðinn ok hugþekkr hverjum manni; fálátr ok fályndr um allt; nýtr ok námgjarn þegar á unga aldri.

Hann nam psaltara, áðr en sundrskilja yrði bǫrn móður hans ok fǫður, en lítit hafði hann bóknám annat í fyrstu; en svá var hann þegar athugasamr á unga aldri, at mǫrgum vitrum mǫnnum fundusk orð um hann. En þótt hann hefði eigi mikit nám á barnsaldri, þá gekk fyrir þat í hans háttum, sem hann hefði náliga allt þat numit, sem þá mátti honum betr sama en áðr. Hann þýddisk eigi leika né lausung; var hann vakr ok vel stiltr, ok lét þess snimma á kenna, at hann mundi þat heilræði þýðask vilja, er Davíð kennir í psaltara: at maðr skyli hnegja sik frá illu ok gera gott, leita friðarins ok fylgja honum.

Sem móðir hans sá af sinni vizku, með guðs forsjá, hve dýrðligr kennimaðr Þorlákr mátti verða af sínum góðum háttum, ef nám hans gengi fram, þá réðusk þau mœðgin í hinn œzta hǫfuðstað í Odda, undir hǫnd Eyjólfi prest Sæmundarsyni, er bæði hafði hǫfðingskap mikinn ok lærdóm góðan, gæzku ok vitsmuni gnœgri en flestir aðrir, ok heyrðum vér hinn sæla Þorlák þat vitni bera honum, at hann þóttisk trautt þvílíkan dýrðarmann reynt hafa, sem hann var, ok sýndi hann þat síðan, at hann vildi eigi hjá sér láta líða þau heilræði um sinn meistara, sem til gaf hinn sæli Páll postuli sínum lærisveinum, talandi svá til þeirra þeim áheyrandum: "Veri þér eptirglíkjarar mínir, sem ek em Krists"; af því at svá bar opt til, þá er vér hældum hans háttum góðum, at hann kvað þat vera siðvenjur Eyjólfs fóstra síns Sæmundarsonar. Gerði hann þat makliga, þótt hann virði hann mikils í sinni umrœðu, því at þat var honum í at launa.

Eyjólfr virði Þorlák mest allra sinna lærisveina um þat allt, er til kennimannskapar kom, af því at hann sá af sinni vizku ok hans meðferð, sem síðarr reyndisk, at hann mundi fyrir þeim ǫllum verða um þat, sem síðarr segir. Þorlákr tók vígslur þegar á unga aldri allar, unz hann var djákn, af Magnúsi biskupi; en hann var þá fimmtán vetra gamall er biskup andaðisk; en því fóru vígslur hans skjótt fram, at þat fundu yfirboðarnir, at hann hugleiddi sjálfr, ok gætti í úthorn þess vanda er fylgði hverri vígslu, þeirri er hann tók; ok svá skjótt, sem fram fór nám hans ok vígslur, þá lét hann til sín at fyrirboði koma með ráðinni staðfestu alla mannkosti, þá er vígslunum áttu til at heyra.

Lét hann sér þat í hug koma, meðan nám var minna ok vígslur smærri, er Ysidorus biskup mælir, spakr ok heilagr: at bæði er nytsamligt at nema mart ok lifa réttliga, en ef eigi má bæði senn verða, þá er enn dýrðligra at lifa vel. Hann gætti þess ok, þótt meir fylgdi lítilæti ok þjónkan hinum smærrum vígslum, heldr en sæmd mikil veraldar virðinga, at hann helt ǫllum manndygðum þeim, er fylgja áttu hinum minna vanda, þá er hann var hafiðr á hina hærri palla vanda ok virðingar með hinum stœrrum vígslum. Sú var þá hans iðja, er hann var á ungum aldri, at hann var lǫngum at bóknámi, en at riti optliga, á bœnum þess í millum, en nam, þá er eigi dvaldi annat, þat er móðir hans kunni kenna honum: ættvísi ok mannfrœði.

Þá er Magnús biskup var andaðr, þá var nǫkkura stund biskupslaust í Skálholti, ok gerðisk þá kennimanna fátt; varð þat þá ráð manna, at biðja Bjǫrn biskup til at gera vígslur á alþingi, ok lét hann at bœn manna, ok var þá vígðr til prests Þorlákr ok margir aðrir kennimenn.

En er hann var prestr, ok hann tók sjálfr stjórn ok forráð tíðagerðar, þá var þat brátt auðsýnt, hve geyminn ok gætinn hann mundi at vera um tíðir sínar, ok allt þat annat, er honum var á hendi fólgit með þeirri vígslu, er hann hafði þá fengit. Hann fór þá enn lítilátliga með sínu ráði, sem fyrr, ok tók sér þá hinu fyrstu misseri lítil þing fésǫm, ok hafði þau nǫkkura stund, ok varð honum bæði gott til fjár ok vinsælda, af því at náliga unni honum hugástum hvert barn, er hjá honum var; hafa ok þau mǫrg góð dœmi sótt hinn sæla Þorlák, er sjaldgæt hafa orðit mǫrgum ǫðrum, at hann var þá bæði senn ungr ok gamall: var ungr at aldri, en gamall at ráðum. Hann skrýddisk þá enn á nýja leik mǫrgum mannkostum, ok allra mest þeim, er Davíð kallaði kennimanninum í skyldasta lagi, at þeir skyldu skrýðask hjálpræðum ok réttlæti, ok sýndi hann þat síðan alla sína æfi, at honum varð þat náliga afhent, þá er til þurfti at taka, ok nutu þeir allir, er honum vóru í nánd.

En er því hafði nǫkkura stund fram farit ok honum var þá ok gott til fjár orðit, þá fýstisk hann utanferðar ok vildi þá kanna siðu annarra góðra manna; ok fór hann af Íslandi, ok er ekki sagt af hans ferðum, unz hann kom í París, ok var þar í skóla, svá lengi sem hann þóttisk þurfa til þess náms, sem hann vildi þar nema. Þaðan fór hann til Englands, ok var í Lincolni, ok nam þar enn mikit nám, ok þarfsæligt bæði sér ok ǫðrum, ok hafði þá enn mikit gott þat af sér at miðla í kenningum sínum, er hann var áðr trautt jafnvel við búinn, sem nú.

En er hann hafði sex ár af Íslandi verit, þá vitjaði hann aptr til frænda sinna ok fóstrjarðar, ok urðu honum fegnir frændr ok fóstbrœðr, ok allir hans ástvinir, ok móðir hans þeim mun fegnust ok systr, sem þeim var mest atlangt, en mest niðrfall í, ef nǫkkut hefði tálmat hans tilkomu. Móðir hans fylgði honum í sífellu, síðan er hann kom út, en hann veitti ástsamliga ásjá systrum sínum: Ragneiði, móður Páls, er síðan varð biskup eptir Þorlák biskup, en annarri Eyvǫru, ok hafði hann mjǫk langa skapraun af þeirra háttum, er eigi váru eptir hans skaplyndi; en þó kom þat til góðra lykta um síðir, með guðs miskunn ok góðu tilstilli þeirra manna, er hlut áttu í, ok góðvilja þeirra sjálfra.

Hann var þá með sama lítilæti, eða meira, er hann kom aptr ór sinni brottferð, sem hann hafði áðr verit, en eigi hafði hann sótt skart eða þessa heims skraut, sem margr annarr, er minni fremd ok gæfu sœkir í sinni brottferð, en hann hafði sótt. Þat er ok margra manna siðvenja, at þeir búask þá vandligar at vopnum ok klæðum, er þeir koma út ór fǫr, ok þeir koma í meira val um slíka hluti, en þeim hafi áðr til gefit. En Þorlákr hafði sér at fararblóma lærdóm ok lítilæti ok marga góða siðu, þá er hann sá í sinni ferð með mǫrgum góðum mǫnnum, biskupum ok ǫðrum lærðum mǫnnum ok ráðvǫndum, þeim er enn eru nærkomnir því, sem fyrir ǫndverðu hefir hafizk guðs kristni ok síðan magnazk.

Þorlákr var þá enn meðr frændum sínum nǫkkura vetr, ok hafði þá mjǫk góðan fjárlut með hǫndum, ok sá þat margir vitrir menn, þeir hjá honum váru, at hann var þá enn til margra hluta stórra ok góðra enn betr fallinn, þeirra er miklu varðaði, en áðr hann fór brutt. En er eigi liðu langar stundir, þá fýstu frændr Þorláks, at hann skyldi staðfesta sitt ráð nǫkkut meir en þá var, ok vildu þeir helzt at hann kvángaðisk. Þóttusk þeir þat sjá mega, at hann [væri] fémaðr ok forsjámaðr mikill um flest. En guðs kristni hefir lengi eflzk ok magnazk ok vaxit vandi lærðra manna, fyrir boðorða sakir, af því at þá var eigi um þat mjǫk vandat af yfirboðum, þótt prestar fengi ekkna, en nú er þat fyrirboðit, en þá váru þær konor svá í héraði, er beztr kostr þótti í vera, er ekkjur váru.

Nú varð Þorlákr at því ráði eggjaðr, ok fór hann síðan ok frændr hans með honum á bœ þann, er í Háfi heitir, ok ætlaði at biðja sér ekkju þeirrar virðuligrar, er þar bjó, ok var við þeim tekit þar forkunnar vel. En er þeir tóku svefn eptir góðan beina á þeirri hinni sǫmu nátt, þá sýndisk Þorláki í draumi maðr gǫfugligr yfirlits ok með sœmiligum búningi ok mælti: "hvert hafi þér ætlat higat yðvart ørendi," segir hann, "ef þér megit ráða?" — Þorlákr svaraði: "ek veit eigi hverju verða vill," segir hann.

Sá mælti, er honum sýndisk í drauminum: "veit ek," sagði hann, "at þú ætlar þér hér konu at biðja, en þú skalt þat mál eigi upp láta koma, af því at þat mun eigi ráðit verða, ok er þér ǫnnur brúðr myklu æðri hugut, ok skaltu øngrar annarrar fá." En er hann hafði þetta mælt, þá hvarf hann frá honum at sýn; en Þorlákr vaknar, ok var hann þá svá fráhorfinn þessu máli, at hann bað sér aldri konu þaðan frá.

Fóru þeir á brott ok váru þau góðir vinir alla æfi síðan. En þeim þótti nǫkkut kynligt, hví hann var svá hverflyndr í þessu máli, áðr þeir vissu hvat til hafði komit, en þá kunnu allir vel, er vissu.

Eptir þenna atburð allan jafnsaman, þá kveyktisk eigi hugr hans til metnaðar, þó honum væri vitrat af guði, at hann ætlaði honum enn æðri forlǫg, en hans frændr hefði til hugat, ok hann sjálfr samþykkzk við; heldr tók hann sik þá því fastara í lítilæti, eptir allra hinna beztu manna dœmum, at því lítilátari hafa allir verit, sem þeir hafa hærra gengit í guðs augliti, eptir heilræðum almáttigs guðs, er hann mælir svá, at: "hverr sá er sik lægir mun upp verða hafiðr", ok: "nemi þér at mér, því at ek em mjúkr ok lítilátr í hjarta mínu, ok munu þér finna hvíld ǫndum yðrum;" ok þá er þann veg hafði eigi lengi fram farit, þá lýstisk brátt yfir hvat honum bjó í skapi.