Bókastaðir

Nú er þar til máls at taka, at Hneitir bóndi ór Ávík ferr til fundar við Hafliða Másson. Hafliði tók vel við Hneiti, ok sagði at hann vildi bœta óhapp bróður-sonar síns, ok lézk gjalda mundu fyrir víg Þorsteins tíu hundruð þriggja álna aura; "Eða ella fylgi mér til handa liði hans, ok mun ek annask; eða at ǫðrum kosti taktú við fé ok ómegð." Hneiti líkar vel ummæli Hafliða; ok dvelzk þar nǫkkurar nætr.

Í annan stað er at segja frá því, at sá maðr kom til fundar við Má, er Hrafn hét, ok var kenndr við móður sína, ok kallaðr Finngerðarson, mikill ok sterkr, ódæll, ok mesti lands-ofringi. Þeir bera ráð sín saman, ok mælti hann Már: "Hvar vildir þú helzt fyrir þínu ráði sjá?"

Hrafn mælti: "Þat væri mér skapfellzt, at vera með þeim mǫnnum er ódælir menn væri ok kynstórir, ok veita þeim eptirgǫngu."

Már mælti: "Slíkir menn væri mér vel hentir sem þú ert."

Hrafn sagði: "Þat verðr yðr stundum, at þér látið mikillega; en þá er ríkra manna orð koma til yðar, þá eru þér þegar limhlaupa."

Már sagði: "Vel er slíkt mælt, en eigi ætla ek þat enn heldr fyrir mér."

Þeir fara nú til Ávíkr báðir saman, ok bjoggu þar búi Hneitis meðan hann var heiman; ok gera þat ráð, at Már leggsk með dóttur bónda, en Hrafn með húsfreyju.

Hneitir frétti nú hvat þeir hafa til tekit. Hann bregðr við skjótt, ok ferr heimleiðis, snúðigt ok þó leynilega, ok vill stræta þá árdegis. Vóru þar saman nǫkkurir menn. En þá er Már veit, at Hneitir mundi heim koma, þá hefir hann vǫrðu á sér; ok biðr þann sama morgun, er Hneitis var heim ván, at þeir skyldu standa upp, ok bíða hans eigi heima. Ganga síðan til árinnar; hon var opin ofan eptir miðju en hǫfuð-ísar at útan. Hann Már hleypr yfir ána, þvíat hann var bæði knár ok fótmjúkr; ok jafnt í því er hann Hrafn vill eptir honum hlaupa, koma þeir Hneitir at, ok hǫggr hann Hrafn framan á þjóknappana, ok fellr hann við sárit áfram. Síðan taka þeir hann ok flytja til lækningar.

Már ferr nú leiðar sinnar til þess er hann kemr til Jǫrundar í Oddbjarnar-eyjar, ok lætr góðvettlega; biðr Jǫrund þar viðrtǫku, ok hann tekr við honum. Ok þá beiðir Már at þeir skyldu sœkja eptir gagni hans í Ávík. Jǫrundr kvazk ønga óþektar-fǫr vilja fara til Hneitis. Már sagði, at þeir væri sáttir. Síðan ferr Jǫrundr með Mávi, ok koma til Ávíkr snemma um morguninn.

Már mælti til Jǫrundar: "Nú mun ek ganga inn, en þú bíð mín úti." Gengr þá Már inn. Hneitir hvíldi, ok spyrr hverr þar gengi. Ok eptir málinu hǫggr hann Már. Hneitir sprettr upp ok tók í hǫnd sér tré-kefli, ok hleypr á gólfit; en Már hǫggr í tréit; ok kippask þeir um lengi.

Þá kallaði hann Már: "Skǫmm er þér þat, Jǫrundr, at fara svá með manni, at standa hjá, en menn vinna á mér." Síðan hleypr Jǫrundr inn, ok hǫggr Hneiti þegar bana-hǫgg. Eptir þat ganga þeir út.

Ok þá mælti Már: "Þú ert glæpamaðr mikill, ok óhappa-fullr, drepit saklausan mann, góðan bónda; geri ek betr enn vert [er]; er ek drep þik eigi; ok vertú á brott sem skjótast; en ek mun sœkja á fund Hafliða frænda míns."

Jǫrundr fór til skips síns. Ok er þat frá honum sagt, at veðr kemr at honum, ok týnisk hann.

Már ferr á fund Hafliða, ok segir honum hvat í hafði gǫrzk. Hann lætr mart íllt af honum standa, ok kallar hann mjǫk segjask ór sinni ætt. En fyrir frændsemis sakir þykkisk hann eigi mega við hans mál skiljask.

Þorgils Oddason átti fǫr norðr á Strandir, sem opt var vanði hans til. Bjǫrg ok synir hennar fara á fund Þorgils ok biðja hann líta á sín mál. Nenna nú eigi at sœkja á fund Hafliða, mest fyrir því, at Már var þar fyrir, ok þótti sér vera skapraun í því. Þorgils kvað sér eigi vera skylt at sjá á þat mál, er hlut áttu í þingmenn Hafliða. Hon sœkir eptir mjǫk.

Ok er Þorgils sér þat, þá segir hann, at henni muni harðir eins kostir á gǫrvir, "Þvíat eigi mun auðsótt þykkja, at sœkja Hafliða málum. Ek mun gjalda tólf hundruð vaðmála fyrir víg Hneitis, en ek mun þat hafa er af fæsk af málinu við þá Hafliða." Ok á þat sættask þau.

En þá er Hafliði fréttir þetta, þá þykkir honum málit verr snúisk hafa enn hann vænti; sagði þetta øngva sœmð fyrir víg Hneitis, ok kallar þau gǫrt hafa vanda-laust til sín; ok kvazk ætla, at meiri sœmð mundi hann hafa fyrir hugat. Þorgils býr mál þetta til Alþingis.

Hafliði býr ok mál á hendr Óláfi Hildissyni; hann var þá með Þorgilsi á Staðarhóli. Ok ríða þeir Hafliði ok Þorgils til þings báðir með þenna mála-tilbúnað.

En áðr Þorgils ríðr heiman, sendir hann Óláf suðr á Eyrar til handa þeim manni er Árni hét, ok var kallaðr fjǫruskeifr; hann hafði verit heima-maðr Þorgils um vetrinn; hann átti þar skip uppi standanda, ok sá maðr annarr er Hermundr hét Þorvaldsson, bróðir Þórðar í Vatnsfirði. Þeir hǫfðu báðir verit í útfǫrum með Jórsala-Sigurði, ok vóru þeir síðan félagar. Ok sendir Þorgils Árna orð, at hann flytti Óláf útan.

"Ek þykkisk glǫggt sjá," sagði Þorgils, "hversu mál þetta mun fara; þú munt verða sekr, en ek mun leita um sættir, ok bjóða fé til farningar þér."

Snorri hét maðr, er kallaðr var Mág-Snorri; hann bjó í Saurbœ fyrir Múla'num neðra; hann átti Hallberu dóttur Snorra Þórðarsonar, Sturlusonar, bróður-dóttur Þóríðar er átti Hafliði Másson. Grímr hét son þeirra, ungr ok seinlegr. Snorri átti vel fé, ok hafði selfǫr í Svínadal þar sem nú heita Snorrastaðir. Hann druknaði í Sælingsdals-á þar sem [nú] heitir Snorra-vað. Þá fór Sighvatr Úlfsson, mágr hans, at leita líksins ok þeir fimm saman; ok tók þá snæ-skriða, ok fórusk þeir þar allir.

En er Óláfr fór af Staðarhóli ok suðr til Eyra, þá tók hann hest fyrir Snorra frá Múla, þvíat hann nennti illa at ganga; ok ríðr unz hann kemr til fundar við Árna; ok tekr hann við honum, ok lætr hann vera þar á laun.

Nú eru menn Þorgils komnir [til þings] ok er leitat um sættir millum þeirra hǫfðingjanna, ok segir Þorgils, at hann vill þessu máli eigi með kappi fylgja, ok kvazk meira hafa gǫrt fyrir órlausna sakir ok bœna-stað frændanna. Hafliði tekr ok svá á um málit, sem eigi mundi varnat bótanna; ok dregr þó hvárr-tveggi mjǫk sitt mál fram, — Þorgils um vígit Hneitis, góðs bónda ok frænda síns, en Hafliði um áverkana við Má. En þó verða þessi mála-lok, at í sætt var slegit; ok skulu þar gjaldask þrír tigir hundraða fyrir víg Hneitis, en níu hundruð fyrir áverka við Má; ok sekð Óláfs slík, at hann skal leita við útanfǫr þrjú sumur, ok varða eigi bjargir hans. Hann skyldi vera sykn í fǫrum með Þorgilsi, ok í landeign hans, en sekr fullri sekð annarstaðar. Hafliði greiddi Þorgilsi fé sem ákveðit var, vígs-gjǫld eptir Hneiti. Þá vóru kveðnar vísur þessar: —

Nú er at segja frá því, at þeir kaupmenninir bjǫggusk á Eyrum, ok Óláfr Hildisson var þar á laun með Árna fjǫruskeif. Þeir báru nú út um daginn vǫru sína. Óláfr gengr út á skip, ok hafði hǫtt síðan á hǫfði.

Hermundr stýrimaðr gerir at líta manninn, ok snýr at honum ok spyrr: "Hverr ertú?" sagði hann. Honum verðr staðr at svara.

[Hermundr segir]: "Hvárt ertú eigi Óláfr Hildisson?" ok hleypr at honum, ok hrindr honum af bryggjunni á kaf, ok verða aðrir menn at bjarga honum, ok fyrir-kveðr honum farningina; ok verðr þeim stýri-mǫnnum þetta at sundr-þykki; en þeygi rjúfa þeir skipun sína; ok sigla á haf; en Óláfr sitr eptir, ok fór vestr til Þorgils; ok tekr hann við honum.

Þetta spyrsk nú um héruðin at Óláfr er með Þorgilsi ok sitr at Staðarhóli. Már Bergþórsson sitr nú at Hafliða. Hann ferr heiman vestr til Saurbœjar, ok slæsk í ferð með þeim mǫnnum er fóru til sǫlva-kaupa, ok hefir Már frétt af um athafnir Óláfs, ok sitr um ef fund þeirra bæri saman.

Þorgils fréttir til ferða Más, ok skipar fyrir sér ørendum hans, ok mælti síðan til Óláfs: "Hvert ráð muntú taka nú, Óláfr? ek hefi spurt at Már fór norðan með þessum mǫnnum, en hann er hvergi til bœja kominn, ok mun hann sitja til hefnda við þik."

Óláfr mælti: "Ek mun þínum ráðum fram fara," sagði hann.

Þorgils mælti: "Hér eru blautar mýrar hjá garði, sem þú veizt; þangat sendi ek þik með ljá at rísta torf; ok er þeir sjá þik, munu þeir þykkjask hafa ráð þitt í hendi; en verða má at leiðin verði eigi svá greið sem þeir ætla."

Óláfr gerir svá. En Þorgils sendir alla karla af bœ, eða nær svá; ok lætr þat spyrjask, ok svá athǫfn Óláfs; ok egndi þann veg veiðina fyrir þeim Mávi.

Nú frétta þeir Már þetta, at ekki var karla heima á Staðarhóli; en Óláfr væri á leið þeirra. Þá mælti Már: "Vera má, at oss gefi nú veiðina;" ok ríða þeir nú á mýrina at Óláfi; ok liggja hestarnir drjúgt í mýrinni; ok fersk þeim seint ok ógreitt. Óláfr víkr heim til bœjarins; en þeir vildu eptir renna.

Í því kemr heiman af Staðarhóli fjǫldi kvenna gyrðar í brœkr, ok hǫfðu sverð í hendi. Þeir Már fóru þá af baki, ok ætluðu at henda Óláf á hlaupi, er hestunum mátti eigi við koma. Ok þá er kómu heiman konurnar, snúa þeir undan ok vildu til hesta sínna, ok náðu eigi; kómusk á hlaupi undan, ok áttu fótum fjǫr at launa.

Þorgils lætr gefa at þeim øngan gaum þaðan frá; ok fara þeir unz þeir kómu norðr til Hafliða, ok lítt ørendi fegnir.

Hafliði lét ílla yfir fǫr þeirra; ok kvað þess ván, at Már mundi eigi hafa gæfu við Þorgils: — "Ok ger þína fǫr aldri heiman slíka síðan."

Líða nú af misserin ok kemr annat sumar; ok er eigi getit at Óláfr leiti til útanferðar.

Yngvildr Þórðardóttir bjó í þenna tíma vestr í Ísafirði; hon var auðig at fé ok virðinga-kona; var andaðr bóndi hennar; ok áttu þau tvær dœtr; hét ǫnnur Helga en ǫnnur Hallfríðr. Þetta vár it sama rézk hon vestan á Reykjahóla til Ingimundar prests, ok gera þau félag sitt.

Ingimundr var sonr Einars Arasonar, systrungr Þorgils Oddasonar. Ingimundr var it mesta gǫfugmenni, — skáld gott; ofláti mikill, bæði í skapferði ok annari kurteisi; hinn mesti gleði-maðr, ok fékk mart til skemtunar. Hann var inn vitrasti maðr, ok hélt sér mjǫk til vinsælða við alþýðu. Hann var ok mikils virðr af mǫrgum mǫnnum gǫfgum. Ok þá er Einarr faðir Ingimundar andaðisk, þá gaf Ingimundr Þorgilsi frænda sínum Reyknesinga-goðorð, sem fyrr var ritat; ok var þeirra frændsemi allar stundir góð meðan þeir lifðu báðir.

Um sumarit biðr sá maðr Helgu dóttur Yngvildar, er Óláfr hét; ok skyldu þau ráð takask; skyldi veizlan vera á Hólum um Óláfsmessu-skeið um sumarit. Ingimundr ok Yngvildr vildu bjóða fyrstum til þessarar veizlu Þorgilsi Oddasyni. Síðan bauð Yngvildr Þórði Þorvaldssyni ór Vatnsfirði. Hrólfr af Skálmarnesi var ok svá at þessari veizlu, ok mart annat gott mannval; en þó vóru [þeir] Þorgils ok Þórðr mestir virðinga-menn komnir.

Nú er mǫnnum í sæti skipat, ok sitr Þorgils á annan bekk með sveit sína, ok Ingimundr prestr; en Þórðr á annan bekk gagnvart Þorgilsi.

Þórðr mælti við fǫru-nauta sína: "Þann veg segir mér hugr, at nǫkkut verði þess at þessi veizlu, at ek mynda mik nú heldr annars-staðar kjósa, at þessari manna-skipun sem hér er fyrir; ok gjarna vilda ek heldr sitja heima í Vatnsfirði, ef ek hefða tvau ráðit ór einu; ok kann ek eigi at vita, nema hér sé nǫkkurir fyrir óvinir várir; ok þœtti mér allt betra undir mér at eiga en þeim."

Fǫrunautar hans sǫgðu: "Miklu eru hér fleiri góðir menn saman komnir, en hér muni né ein flærð eða svæla til nǫkkurs manns gǫr; mun ok eigi annarr maðr meiri virðingar-fǫr hingat eiga en þú, annarr enn Þorgils Oddason; eru ok fyrir-menn þessarar veizlu eigi annars manns vinir meiri en þínir."

Þórðr kvað þat svá vera; ok gerir sik glaðan.

Eptir þat fara borð fram; ok er setit þrǫngt á bekkjum ok forsætum. Þar vóru bæði tilfǫng góð ok gnóglig, ok gengu ósparlega; skorti ok eigi drykk góðan.

Þá rœddi Ingimundr prestr, at Þorgils skyldi mæla fyrir minnum. En hann veik til Þórðar, ok bað hann ráða hvert minni fyrst væri drukkit. Þórðr var þá kátr vel; ok mælti við Ingimund prest, at nǫkkurr vildis-manna ætti at hefja gildit; en kvazk undir mundu standa með þeim um hverja gleði er þeir vildu fram hafa. Drekka þeir nú glaðir; ok rekkir þá brátt drykkrinn.

Þórðr var eigi mikill drykkju-maðr, nǫkkut vangæft um fœzluna, sem at opt kann verða þeim er vanheilsu kenna; þvíat maðrinn var þá á øfra aldri, ok var þó enn hraustr, en kenndi nǫkkut innan-meins, ok var því eigi mjǫk svá matheill, ok nǫkkut vandblættr at éta slátr, þvíat hann blés svá af sem hann hefði vélendis-gang, ok varð þá nǫkkut andramr. Þórðr var mikil-úðligr maðr; eygðr vel, ok lágu vel augun, fram-snoðinn, ok strýhærðr, sá upp mjǫk, ok riðaði líttat.

Þeir drekka nú ákaft, ok fær á þá alla nǫkkut; gørask nú málgir; ok má kalla, at hverr styngi annan nǫkkurum hnæfil-yrðum; ok er þó fátt hermt af þeirra keski-yrðum í þessari frásǫgn.

Þess er getit, at Ingimundr prestr laut at sessu-naut sínum, ok mælti við hann svá sem hinn spyrði: — "Hvaðan kennir þef þenna?" "Þórðr andar nú handan."

Ok verðr at hlátr mikill; ok er næsta gǫrr at þessu gyss mikill.

Ok er því léttir, þá kveðr Þórðr í mót: — "Andi er Ingimundar, ekki góðr á bekkinn."

Ok af þessum ákǫstum tekr heldr at grána gamanit, ok koma kviðlingar við svá. Þá var þetta kveðit til Þórðar: —

Hér hlær Þórðr mjǫk at þessum kviðlingi, ok kveðr þegar í mót: —

Þorgils brosti nú at, en lagði aldri til um ákǫstin. Ingimundr mælti, at nǫkkurr þeirra bekkju-nauta skyldi sjá vísu í mót við Þórð. Þá var þetta kveðit: —

Þórðr lítr eptir kviðlingi þessum, ok þótti honum mjǫk bera hljóðit þar yfir sem maðr sat á forsætum mjǫk þreklegr ok allvel hærðr. Þórðr heimtir þá húsfreyju á tal við sik, ok spyrr hverr sá sé lokka-maðrinn, sem sitr á forsæti á bekk Þorgils; ok vísar henni til.

Hon segir: "Þar er Óláfr Hildisson."

Þórðr mælti: "Eigi munu vit hér báðir sitja at veizlu þessi lengi; ok sentú hann í brott á annan bœ, eða ellegar munu vér ríða á brott."

Hon svaraði seint, ok mælti svá: "Sœmð þykkir oss at hérvist þinni; ok eigi kann ek þat at mínu ráði at sjá, at kveðja á brott fǫrunauta Þorgils; ok mun Óláfr ønga skapraun yðr gera í orðum sínum."

Nú verða aðrir menn nǫkkut áheyrsla hjals þeirra; ok spyrr Þorgils eptir hvat þau eigi at hjala; en hon segir honum; ok biðr Þorgils með vægð, at hann láti Óláf á brott fara, svá eigi yrði beina-spjǫll.

Þá svaraði Þorgils: "Svá var Óláfi sykn mælt, at hann skal sykn meðr mér, en sekr ef væri annars-staðar; því mun ek øngan senda minna manna til bana; en Þórðr geri um brottreið sína sem hann vill; en Óláfr mun hvergi fara; ok munu vér láta vel vært við Þórð."

Þá stígr Þórðr undan borði, ok blés við mœðilega, en mælti ekki. Þá var þetta kveðit: —

Ekki er þess getit, at Þórðr andœfti þessari vísu. Ok gengr hann ok allir hans menn á brott; ok er þeim greidd vápn sín ok klæði; ok ríða þeir á brott, ok á annan bœ um nóttina. En þá er Þórðr gékk út, þá var þetta kveðit: —

Er svá sagt, at Þórðr væri með þessum kviðlingi út leystr. En ekki er getit, at neitt yrði at gjǫfum við hann.

En Þorgils sitr nú eptir ok fǫrunautar hans, ok svá brúðgumi ok boðsmenn; ok þykkir þeim fǫrunautum Þorgils næsta íbrozlegt um brott-reiðina þeirra Þórðar. Þar var nú glaumr ok gleði mikil ok skemtan góð, ok margs-konar leikar, bæði danzleikar, glímur ok sagna-skemtan.

Þar var sjau nætr fastar ok fullar setit at boðinu; af því at þar skyldi vera hvert sumar Óláfs-gildi, — ef korn gæti at kaupa, tvau mjǫl-sáld, á Þórness-þingi, — ok vóru þar margir gildis-bræðr. Á Reykjahólum vóru svá góðir lands-kostir í þann tíma, at þar vóru aldri ófrævir akrarnir. En þat var jafnan vani, at þar var nýtt mjǫl haft til beina-bótar ok ágætis at þeirri veizlu, ok var gildit at Óláfs-messu hvert sumar.

Frá því er nǫkkut sagt, er þó er lítil tilkváma, hverir þar skemtu eða hverju skemt var. Þat er í frásǫgn haft, er nú mæla margir í mót, ok látask eigi vitat hafa, þvíat margir ganga duldir ins sanna, ok hyggja þat satt er skrǫkvat er, en þat logit sem satt er: Hrólfr af Skálmarnesi sagði sǫgu frá Hrǫngviði víkingi ok frá Óláfi Liðsmanna-konungi, ok haugbroti Þráins berserks, ok Hrómundi Gripssyni, ok margar vísur meðr. En þessari sǫgu var skemt Sverri konungi; ok kallaði hann slíkar lygi-sǫgur skemtilegastar. Ok þó kunnu menn at telja ættir sínar til Hrómundar Gripssonar. Þessa sǫgu hafði Hrólfr sjálfr saman-setta.

Ingimundr prestr sagði sǫgu Orms Barreyjar-skálds, ok vísur margar; ok flokk góðan við enda sǫgunnar, er Ingimundr hafði ortan. Ok hafa því margir fróðir menn þessa sǫgu fyrir satt.