Bókastaðir

Nú leið á vetrinn, ok lagði á frost ok ísa; gerðisk þá Birkibeinum verra um at sópask til vista, en bœndr gerðusk (þeim) þá ok harðari í horn at taka; versnaði mjǫk matlífit þeirra, ok gerðisk mikill kurr í liðinu, vildu flestir allir leiðangrsmenn heim.

Konungr hafði húsþing, ok talaði ok mælti svá: "þat heyri ek nú af liðinu, at þessi seta þykki ósynju, ok nú væri gott heima, ok sæll væri sá er heim skyldi fara. Óhermannligt mál er slíkt, at kurra at konungi sínum, þó at þér þenit eigi svá vǫmbina, sem verkmenn við þust; ok ólíkir eru þér þeim er í forneskju eru sǫgur afgervar, er veittu svá þrátt umsátir at eyða fjandmǫnnum sínum, at fúnuðu af þeim klæðin, en þeir átu skálpana af sverðum sínum ok yfirleðr af skóm sínum, ok léttu aldri fyrri en þeir sigruðusk; en þó at ek taki þessi dœmi við, þá er hér skemra til, at meiri staðfesti ok þrályndi sýna þeir Baglar á berginu, er þeir gefask eigi upp. Nú látit mik eigi lengr heyra þenna kurr; því at hér skal sitja, hvárt er yðr þykkir bjúgt eða bratt, þar til er vér hǫfum vald yfir Bǫglum."

Ok er framleið á vetrinn, minkaði vist á berginu; sá Hreiðarr at þeirra kostr myndi brátt þrotna, ef þeim kœmi engi hjálp af þeirri orðsendingu, er gǫr var til Inga ok Sigurðar; en þar komu engi andsvǫr ímóti, nema þat eina, er Birkibeinar sǫgðu þeim hvern dag, at Ingi konungr þeirra mundi brátt koma við allmiklu liði, at frelsa þá, en Bǫglum þótti þetta spott, sem var.

Eptir þetta lét Hreiðarr gera bréf til Inga ok Sigurðar; var þar svá sagt, at þeir myndu haldask á berginu mega til Nikolásmessu, ok þó með hǫrðum kosti; var þar beðit við fǫgrum orðum, at þeir skyldu til koma at hjálpa þeim.

Þá var komit á frost mikit, ok lagðr íss á váginn fram með berginu. Um nóttina eptir gerði Hreiðarr einn mann með þessum bréfum norðr af berginu, ok hafði hann tvau skíð, ok skreiddisk svá fram við landinu um díkit; urðu Birkibeinar eigi viðvarir fyrr en sá maðr var í brottu; fór hann leið sína, ok kom til Inga með bréfum í Hamarkaupangi.

Ingi átti stefnu við sveitarhǫfðingja; lét þá bréf upplesa.

Sigurðr jarlsson svaraði svá: "vér hǫfum vafizk í flokkum um hríð; hǫfum vér jafnan látit menn vára fyrir Sverri konungi, vér hǫfum honum ok gert mikinn mannskaða; nú munum vér ok ekki rasa í heliná opna, þótt Hreiðarr vili þannig oss ávísa. Vér munum gera annat ráð: fǫrum norðr í fjǫrðu, ok fám oss skip; ok skal Sverrir þat til vár spyrja, at honum man þykkja meiri þǫrf at verja þar land, er vér komum við, en sitja þar um fá menn á berginu;" Þetta leizk ǫllum hǫfuðráð.

Síðan vendu Baglar til ferðar norðr í dala, ok komu ofan í Raumsdal; fá sér þar skútur, ok rekask suðr með landi. En er þeir koma suðr fyrir Sognsæ, víkja þeir þar inn, ok tóku mikinn andróða.

Þeir komu um nóttina inn í Vík, ok tóku þar skútu undan Jóni stál, ok allt þat er á var, hann hljóp á land upp; Jón hafði ætlat suðr til Bjǫrgynjar. Jón hljóp upp í skóg ok allir hans menn, fengu bœndr þeim vápn ok klæði.

Um morguninn eptir fóru Baglar nær fimm tigu manna upp til Hofs til baðs; þá sá Jón stál ferð þeirra, hann var í fjallinu uppi með átján mann; ok þann tíma er honum þótti helzt fœri á vera, hljóp hann ofan á bœinn; en er Baglar sá ferð hans, tóku þeir undan, en hann fylgði þeim ofan til Aldinhaga, ok drap þar einn mann; þá veik hann aptr upp, ok annan dag eptir snerisk hann á ferð suðr til Bjǫrgynjar hit efra.

Hann fann í Bjǫrgyn Einar konungsmág ok Dagfinn, bjǫggusk þeir þegar með því liði er tilfékksk, ok réðu til skipa; fóru síðan norðr til Sogns. Þeir spurðu þat til Bagla, at þeir hǫfðu sezk inn í Lúsakaupangi, ok hǫfðu stefnt þing við Sygni, ok boðit út leiðangri. Þar var Ingi til konungs tekinn; Gunnþjófr hét búandi sá er honum gaf konungsnafn.

Birkibeinar reru inn um nóttina í Sogn, ok komu í dagan til kaupangs, ok lǫgðu við bryggjur, létu þá kveða við lúðra ok gengu upp alldjarfliga; en Baglar hljópu til vápna ok snerusk á flótta, ok fellu nǫkkurir menn af þeim.

Bjǫrn furulangr hét maðr, hann var einn umrenningr; hann hitti í selsætri einu, í fjallinu upp frá Lúsakaupangi, Árna biskupsfrænda, hann var sárr mjǫk, ok hafði eigi komizk lengra. Bjǫrn drap hann til klæða ok fjár er hann hafði á sér, ok myrði hann; fundusk hræin um várit eptir.

Baglar hljópu upp í Kaupangsfjall, ok inn í Svaforna, en sumir á Fólku, síðan fluttusk þeir á ferjum, ok á smærrum skipum inn í Lustr; en Birkibeinar tóku skip þeirra ok mǫrg vápn ok klæði, ok allt fé þeirra. Baglar heimtusk saman í Lustr, ok sneru þá yfir fjallit, ok ofan í Árdal. Þá spurði Jón stál til þeirra ok fór inn at þeim, en Baglar váru þá komnir upp um vatnit; ok um morguninn eptir sneru þeir á fjallit þar upp á Valdres, ok þaðan til Upplanda.

En Sverrir konungr sat um bergit, ok var nú liðin sú stefna, er Hreiðarr hafði ákveðit á bréfum at hann myndi haldask á berginu. Gerðisk þar nú svá hǫrð seta á berginu, at lítit var til matarins annat en þeir hjǫggu svarðreiða sinn, ok bjǫggu þat til matar; ok var um þvílíkt at véla til jólavistar, ok þó eigi hálfærit.

Á ofanverðum jólum á einni nótt hljóp Hallvarðr bratti af berginu með annan mann, ok komusk þeir á fund Sverris konungs, ok gaf hann þeim grið. Birkibeinar urðu þessa vísir um myrgininn, ok þótti þeim allþyngt er Baglar hǫfðu fengit grið. Baglar urðu þessa vísir, ok þótti þeim þá nǫkkur ván sér griða þeir er áðr þótti engi líkindi til; hljópu þá margir af berginu til konungs, ok fengu allir grið. Konungr varð þá víss ins sanna, at Baglar hǫfðu þá enga lífsván á berginu, ok þeir váru þá allir at þrotum komnir af matleysi; hafði þá ok Hreiðarr látit segja konungi, at annan dag eptir mun hann ganga af berginu, ok þola heldr dauða fyrir vápnum en af sulti, en þiggja grið, ef þeirra væri kostr, sér ok ǫllum félǫgum sínum.

Sverrir konungr lét þá blása til húsþings; hann talaði ok mælti svá: "ek vil nú leita ráða af yðr, hvernig skipa skal við Hreiðar ok hans menn, ef vér fám vald yfir þeim; ok ef svá verðr, þá munu því allir fegnir verða várir menn, at slíti þessa þrásetu, ok þeir fegnastir er verst létu í haust, er eigi skyldu þá íbrott hverfa; eða skulum vér nǫkkurum mǫnnum grið gefa eða engum?"

Þá svara margir: "svá lízk oss sem þeir einir muni hér saman komnir á berginu er flest illt hafa gert; man oss sá þykkja inn harðasti kostr, at hafa soltit í vetr fyrir þeirra skyld, ok haft marga vásbuð, en nú skyli vér hér taka fǫðurbana vára eða brœðra ok gefa grið, ok skipa síðan í hálfrými með oss."

Konungr mælti: "séð, góðir menn, hverr yðar er sá er mér þykkisk ofstórr ok ekki vill þola at jafnask við mik; minnizk á þat, hvert nǫkkurum mun þat vera brígslat síðan, at hafa hér minn dóm. Hér í Túnsbergi felldu Baglar Híða bróður minn, en í Oslu Filippus jarl, frænda minn, ok marga aðra; í vetr munu þér heyrt hafa, at þeir hafa kallat Sverri bikkju, ok mǫrgum ǫðrum illum nǫfnum. Nú vil ek þat allt fyrirgefa þeim fyrir guðs sakir, ok vænta þar á mót af honum fyrirgefningar þess, er ek hefi mót honum gert; eigu þér ok eigi síðr sálur en ek, ok skulu þér þess minnask; ok engi maðr mun yðr kalla fyrir þetta bleyðimenn."

Jáðu nú allir því at konungr réði. Lét konungr þá gera orð til Hreiðars, at þeir skyldu allir grið hafa; gengu þeir Hreiðarr þá af berginu um myrgininn eptir at dagverðarmáli allir; Sverrir konungr lét leiða þá fyrir sik; svǫrðu þeir honum allir eiða. Síðan lét hann skipta þeim í sveitir, tók hann Hreiðar í sína sveit; hann bað menn mikinn hug áleggja at nœra þá, ok svá var gert; bað hann þá ok sjálfa at taka varliga mat ok drykk, en þeir gerðu þat allmisjafnt. En svá nær váru þeir komnir dauða, at allir fengu sjúkleik, ok margir ǫnduðusk; margir krǫmdusk lengi þeir er lifðu. Hreiðarr var lengi sjúkr, ok lagði konungr þar til mǫrg lækningarbrǫgð.

Konungr sat um Túnsberg tuttugu vikur; en litlu síðarr bjósk hann á braut, en bergit var unnit.

Sverrir konungr tók sjúkleik þar í Túnsbergi, ok fór sú sótt ekki æst; konungr fór norðr til Bjǫrgynjar, ok kom þar á fǫstu; hann lá lengstum um daga aptr á skipi sínu uppi í lyptingunni. Hreiðarr lá þá ok, var honum rúm gert við lyptingina á hásætiskistunni; lét konungr veita honum alla athjúkun sem sér, ok talaði við hann jafnan, því at Hreiðarr var vitr maðr.

Sverrir konungr fór upp til borgar í Bjǫrgyn, ok var í hǫllinni; var honum þar veittr umbúnaðr. Þat var þriðjadags myrgin í annarri viku langafóstu, at konungrinn hafði fengit sveita, ok þóttisk þá verklauss; kvámu þá til hans margir menn, en optast var fátt hjá honum.

Ok er flestir menn váru braut gengnir, talaði við hann Petr svarti; sagði konungr honum draum sinn: "maðr kom at mér," sagði hann, "inn sami er mér hefir opt sýnzk fyrr, ok aldri villt borit fyrir mik; en ek þóttumsk vita at ek var sjúkr ok mjǫk máttfarinn; ek þóttumsk spyrja hvernin sú sótt mundi lúkask; en mér þótti hann þá þegar snúa braut frá mér, ok svara á þessa leið: ‘búsk þú við upprisunni einni, Sverrir!’ sagði hann. Nú lízk mér þessi draumr mjǫk tvíslœgr; en þó væntir mik nú eptir sveita þenna, at aðrahvára skipan taki brátt."

Var ok svá, at honum tók þá at þyngjask svá sem áleið daginn. Eptir um myrgininn lét konungr sœkja kennimenn ofan í bœinn, ok var þá búizk til at olía hann; lét hann þá upplesa bréf þau er hann sendi Hákoni, syni sínum, um skipan ríkisins, ok lét þau bréf innsigla.

Hann talaði þá ok fyrir ǫllum þeim er hjá váru ok sagði svá: "at allra yðar vitni, þá veit ek mik engan sun eiga í lifi nema Hákon einn, þóat þeir menn komi síðarr upp er svá kallisk, ok vili fyrir því gera ófrið í landi hér. Nú vil ek, áðr en ek sé olíaðr, láta mik hefja upp í hásætit, ok vil ek þar annathvárt bíða bót eða bana; ok mun þetta annan veg fara eða til spyrja Nikolás Árnason, en hann mun vænta, ef ek ǫndumsk hér í hásætinu, ok standa yfir mér vinir einir; en hann hefir sagt, at ek munda vera hǫgginn niðr fyrir hund ok hrafn; en guð sé þess lofaðr, er hann hefir gætt mín í mǫrgum þrautum fyrir vápnum óvina minna."

Var þá konunginum veitt olean; eptir þat minkaðisk megin hans.

Ok er hann fann at nær dró at andláti hans, þá mælti hann: "við dauða minn látit bert andlit mitt ok látit þá sjá bæði vini ok óvini, hvárt þá birtisk þat nǫkkvat á líkama mínum, er óvinir mínir hafa bannat mér eða bǫlvat; nú mun ek þá ekki mega því leyna, ef eigi eru betri efni í en þeir hafa sagt. Hefi ek meira starf ok ófrið ok vandræði haft í ríkinu, en hǫglífi; er svá at minni virðingu, sem margir hafi verit ǫfundarmenn mínir, þeir er þat hafa látit ganga fyrir fullan fjandskap við mik, sem nú fyrirgefi guð þeim ǫllum; ok dœmi nú drottinn minn vár í milli, ok allt mitt mál."