Bókastaðir

Sverrir konungr kom til bœjarins snemma um morguninn, ok gekk þegar upp til borgar, ok hitti þá er þar réðu fyrir, Sigurð borgarklett ok Aura-Pál, ok sagði þeim, at hann myndi þar skamma stund dveljask at sinni. Konungr mælti til Sigurðar: "Þú skalt krefja liðs af bœjarmǫnnum, ok taka til þín þat er þú fær af, þvíat vera kann at vér þurfim liðsinnis næstum er vér komum til bœjarins."

Sverrir konungr fór or bœnum um daginn, ok helt suðr til Siggjarvágs. Þann sama dag komu þeir Hallvarðr, ok með honum herrinn Bagla til bœjarins, ok lǫgðu þegar or bœnum, at leita Sverris konungs; konungr sá seglin, ok bað sína (menn) leggja út skipin afsýnis: "ok látum þá sigla um suðr"; ok svá var, at Baglar sigldu um þá suðr, ok gáðu eigi hvar Birkibeinar lágu. En jafnskjótt sem þeir váru umfarnir, lét konungr venda aptr norðr sínum skipum sem hvatligast til Bjǫrgynjar; fór konungr upp til borgarinnar, ok fann þar lið sitt, ok spurði hversu liðdrjúgr Sigurðr hefði orðit; hann sagði, at bœndr gáfu engan gaum (at) orðum hans, ok ekki vildu þeir konungi gera til sœmðar.

Síðan var þing stefnt í bœnum, ok talaði Sverrir konungr, ok sagði svá: "enn geri þér Bjǫrgynjarmenn sem fyrr mikla óvingan til mín, ok er hér mest upprás alls ófriðar við mik, ok hefir svá verit jafnan, síðan er ek tók við ríkinu, þá hafi þér verit í fullkomnum fjandskap til vár; var þat nǫkkur várkunn, meðan þeir lifðu Magnús ok Erlingr; en nú er ekki annat en fjandskaprinn einnsaman, at efla hernaðarmenn ok víkinga ímóti réttum konungi, ok eyða svá ríki hans; ok er þat líkast at yðr fari sem fyrr, at æ mun yðar hlutr því verri, er þér gerit vára svívirðing meiri: þat skulu þér ok vita, at þér skulut láta féit ok svá limarnar, en líkara at þar fylgi ok lífit, nema þér játit mér ǫllu því er ek beiði."

Þá svarar Finnr forræði konungi, ok talaði ímót honum; ok kom í sama stað niðr um þat sem hann beiddisk, at undandráttr var í máli þeirra; en þat var þó at lyktum, at þeir gengu undir þat allt, er konungr beiddisk, ok fengu honum hundrað manna; váru þat bœndr ok kaupmenn.

Sverrir konungr lagði or bœnum, ok hafði þrjá tigu skútna; ok er hann kom suðr í Salbirni, ok lá þar, þá sigldu Baglar sunnan, at leita Birkibeina; reri þá konungr at þeim fyrr en þá varði, ok lagði áviðris þeim, svá at hann mátti vera, hvárt er hann vildi, nær eða fjarri; varð þar nǫkkurr bardagi af skotum ok grjóthríð, en konungr átti við mikinn borðamun sem fyrr; lǫgðu þó Birkibeinar allsnarpliga undir vápn þeirra, ok hǫfðu Baglar komit á nǫkkur skipin konungs stafnljám, ok urðu afbornir. Ok er Birkibeinar sá at þeir máttu eigi sigrask á þeim, þá lǫgðu þeir frá skipum sínum, ok norðr til Bjǫrgynjar, komu þar í sólar upprás, ok settu skip sín upp undir borgina norðan at, ok váru í bœnum.

En þann sama dag komu Baglar til bœjarins um miðs dags skeið; þeir leituðu þegar uppgǫngu, en Birkibeinar vǫrðu þeim, ok náðu þeir eigi upp at ganga. Konungr setti lið sitt umhverfis borgina í tjǫldum.

Baglar lágu fyrir bœnum nǫkkurar nætr út við Norðnes, ok síðan fóru þeir íbrot, ok inní Sogn; ok drógu at sér vistir. Baglar váru í brottu sjau nætr; þeir tóku Jón trín, sýslumann Sverris konungs, ok gáfu honum grið, gerðisk hann þeirra maðr; ok enn fleiri Birkibeinar fóru til Bagla.

Baglar fóru aptr til Bjǫrgynjar, ok lǫgðu sunnan at Norðnesi út ífrá munklífi; þeir gengu þar upp, ok óttuðusk ekki Birkibeina, þóttusk hafa ráð þeirra í hendi, ok glettusk við þá; skutu hvárir at ǫðrum svá sem viðkomusk. Birkibeinar váru jafnan í bœnum, ok urðu mǫrg ørindi þeirra þannig; sumir áttu þar konur, en margir leituðu sér at drykk; skutu Birkibeinar jafnan undan húsveggjum at Bǫglum; Baglar þorðu eigi at vera í bœnum fyrir áhlaupum Birkibeina.

Baglar gengu jafnan inn á Jónsvǫllu, fylktu þar ok sýndu Birkibeinum lið sitt, kǫlluðu á þá ok frýðu þeim hugar; ok er þeir slitu fylking, þá gengu margir í leika ok skemtu sér, sýndu þat at þeim þótti enskis vert um Birkibeina; hǫfðu Baglar þá allmikinn her ok frítt lið, ok vel búit bæði at vápnum ok klæðum.

Sverrir konungr hafði húsþing á bǫkkum upp frá Nikoláskirkju, þá er Baglar váru á Jónsvǫllum í leikunum.

Konungr talaði, ok mælti svá: "þann veg vill vera um oss Birkibeina, at nǫkkurr ótti er yfir oss, ok verðr þess skamt ímilli; væntum vér enn sem fyrr af yðr góðrar fylgðar, sem ek ætla fá dœmi til munu finnask, at menn hafi betr fylgt sínum konungi; er yðr Birkibeinum við þat bezt at una, at þér erut yfir ǫðrum mǫnnum at hug ok hvatleik. Þeir Baglar þykkjask nú hafa ráð várt allt í hendi, en mik væntir at ǫðruvíss man gefask; ok eigi trúi ek at vér hafim þeirra minni vǫld á skǫmmu bragði. Nú ætla ek eigi lengr at þola þeim spott ok háð, ef þér vilit sem ek; en hyggjum þó at, allir saman, hvat aftækiligast er. Kostr er at berjask við Bagla, þegar er þér vilit; segi nú hverr maðr sinn vilja: "en allir þǫgðu.

Konungr mælti: "eigi geri þér mér nú rétt, er þér þegit við; þá þjónustu eigi þér at veita konungi yðrum at svara rœðum hans, ok segja honum hverr sína fyrirætlan."

Þá svara þeir, ok báðu konung ráða.

Hann sagði: "þetta er vel mælt, sem mér var at ván." Konungr mælti enn: "sá er kostr várr, at setjask í borgina, ok er þat ørugt vígi, meðan er oss vinnsk vist; en er þat þrýtr, þá mun illt til viðfanga. Annarr er sá kostr, at flytjask á fjǫll upp, ok munu þá Baglar reka oss, ok henda af allt slíkt er þeir vilja; ok fá þeir menn aldri orðstír er í flótta falla. Sá kostr er enn, sem Birkibeinum var fyrr tíðr: veita þeim árás, ok láta skipta odd ok egg; lízk mér enn várr kostr eigi óvænni, þegar er vér stǫndum allir jafnhátt."

Þeir svara, at allir vildu heldr berjask en flýja.

Þá mælti konungr: "Baglar munu nú sjá málstefnu vára, en vita eigi ráðagerð; nú skulum vér fyrst ganga út til borgar; þá skulu ganga í bœinn niðr tveir ok tveir, en stundum fjórir eða fimm, sjau eða átta, ok finnask allir inn við Óláfskirkju."

Þeir gerðu svá; en Baglar fundu eigi þetta ráð, því Birkibeinar fóru jafnan þannin.

Ok er liðit var saman komit við Óláfskirkju, þá lét konungr setja upp merki sitt, ok mælti: "ekki munum vér fylkja; rennum á þá sem harðast, ok hafi nú engi annan fyrir sér, ok dugi nú hverr sem bezt, ok mun litla hríð þurfa, fyrir því at Baglar munu nú reynask sem fyrr, at þeim mun skjóta skelk í bringu, þegar er þeir sjá mannfallit; ok eru þeir í málum mestir sem refr í halanum: gerum þeim sem harðast athlaupit; því at illa munu þeir kunna hǫggum, er heiman hafa hlaupit frá kirnuaskinum, ok sét aldri fyrr, hversu Birkibeinar eru vanir at fara með vápnum, þá er þeir berjask; hlaupit fram nú, góðir hálsar, ok gæti guð til!"

Eptir þat hljópu þeir út á vǫlluna, með ópi ok eggjan; flugu þegar kesjur, er þeir komu svá nær at ná mátti til þeirra. Baglar þyrptusk saman ok skutu á fylking, var Sigurðr Jarlsson þar undir merkjum; varð svá sem konungr gat til, at Baglar flýðu brátt þeir er fremstir váru, ok eigi síðr þeir er sá til; fell þar mart manna, er þeir komu saman. En er Baglar hǫrfuðu undan, þá hjuggu Birkibeinar æ sem tíðast, ok gengu svá nær þeim, at þeir fóru allir saman út um vǫlluna, ok svá út um Jónskirkjugarð. En er þeir komu út á vǫlluna, þá snerusk Baglar við um hríð. Ok er Birkibeinar beittu sverðunum, viku Baglar undan; varð þeim þessi viðrtaka eigi til minna mannskaða enn hin fyrri, heldr fellu þá fleiri. Birkibeinar ráku þá svá út til skipanna. Baglar hljópu sumir á kaf, en flestir komu á skipin, þau er næst váru landi.

Narfi, son Hallvarðar af Sástǫðum, stýrði einu miklu skipi; á þat skip hljóp svá mikill mannfjǫldi, at skipit settisk niðr á grunn ok festisk; síðan komu Birkibeinar þar at, ok heldu sumir skipinu, en sumir veittu þeim atsókn er á váru, ok fengu þeir mǫrg sverðshǫgg ókeypis; lauk svá at Birkibeinar hruðu skipit. Þar fell Narfi ok mart manna með honum, en sumt hljóp á kaf.

Sverrir konungr reið hjá liðinu, þá er flóttinn var rekinn, ok var kesja hans ǫll blóðug allt uppá skaptit, svá at blóðit rann upp á hendr honum. Ok er hann fór innan um Jónskirkju, snerisk Beglingr einn ímót honum, ok reið sá með tvær kesjúr, ok skaut báðum senn at konungi. Konungr lét síga skjǫldinn niðr fyrir hestinn, sem hann mátti, ok kom annat spjótit í skjǫldinn, en annat flaug undir kviðinn hestinum; en með því at hann sá, at eigi tók konung spjótsskotit, þá fleygði hann sverðinu eptir því spjótinu, er undir kviðinn flaug hestinum; hann fleygði sér ok niðr eptir, ok fekk tekit spjótit or vellinum, en konungr lagði til hans kesjunni í ǫxlina; hann laust af sér spjótit, ok skar kesjan upp or þat er tekit hafði. Konungr reið á hann fram svá hart, at hann fell fyrir; þá helt konungr hestinum, ok ætlaði at troða hann undir fótum, en hann laust upp liggjandi spjótskaptinu, ok nam þat nǫkkut konung, en hestrinn æstisk ok hljóp ibrot. Maðrinn hljóp upp, ok stefndi at kirkjugarðinum; konungr rendi eptir honum hestinum, ok lagði hann með kesjunni; fell sá maðr þegar dauðr til jarðar.

Birkibeinar sóttu þá aptr í bœinn, ok fóru upp til borgar; Bǫglum varð þaðan í frá óbráðara um leikana, ok váru þá skammar stundir á landi.

Nikolás biskup ok lið hans lagði at út við Tǫluhólm, ok lét ryðja hólminn; síðan setti hann þar landtjald, ok sǫng messu; hann sagði at þar skyldi reisa mikinn hǫfuðstað ok steinkirkju. Sumt liðit lá við Norðnes, en sumt sunnar meirr.

Birkibeinar váru nú lǫngum í bœnum, fóru ok á land upp at fǫngum, hvert er þeir vildu fyrir Bǫglum, ok þótti þá Sunnhǫrðum ok Harðengrum þeir sópa ekki hágliga um tún; en bœndr hǫfðu áðr gert or héruðum lið ok leiðangr Bǫglum. Nú sendu bœndr Bǫglum orð, at þeir skyldi vera vǫrn fyrir þeim ok búm þeirra; en Baglar báðu þá reka búin til sín, ok segja at þá myndu þeir gæta; ráku bœndr fjǫlða nauta þannig, ok hǫfðu í Laxavági.

Á einni nótt stefndi Sverrir konungr liði sínu til sín, ok gekk or borginni hit efra fyrir ofan fjall, ok kringði svá inn til Alrekstaða, ok út aptr með Álrekstaðavági til Laxavágs, sem Bagla herrinn var; þeir hǫfðu á sér vǫrðu. Sverrir konungr hafði fengit njósn af, hvar verðir þeirra váru, ok gerði fyrir sex menn, bað þá fara sem skyndiligast, ok vita ef þeir fengi tekit vǫrðinn. Þeir komu þar at verði, sem tveir menn váru; hafði annarr sofnat, en annarr vakði, ok kvað sá við í því er kesjan stóð á honum miðjum ok ígegnum hann, en hinn vaknaði við dauða sinn. Baglar heyrðu viðrkveð þessa manns, ok spurðu hvat verðinum væri, er hann lét svá hátt; en hinir svǫruðu, er drepit hǫfðu, at þat var leikr þeirra: "erum vér kátir ok skemtum oss." Þá fóru njósnarmenn aptr, ok segja konungi at vǫrðrinn var dauðr; konungr sagði at þá var vel sýslat. Síðan fór hann með liðinu at þeim, ok svá hljóðliga, at þeir vǫknuðu eigi fyrr en Birkibeinar drógu skipin upp undir þeim, ok drápu þar mart manna af Bǫglum.

En þessa rostu ok vápnabrak heyrðu Baglar þeir er firr lágu, ok grunaði at ófriðr myndi vera, reru til þangat allir, er ópit heyrðisk ok vápnabrakit; ok er þat laugsk eigi um ófriðinn; þá hljópu þeir á land upp, ok ætluðu til atgǫngu. Birkibeinar biðu þeirra eigi or stað, hljópu ímóti þeim, ok veittu þeim þá hríð, er Bǫglum þótti þat ráð, sem þeir gerðu, at taka undan ok út aptr til skipanna; lágu þó margir eptir áðr en þeir skildisk; margir hljópu á kaf; ok eptir þetta leystu þeir Baglar ǫll skip sín or landfestum, ok lǫgðu or skotmáli.

Birkibeinar keyrðu íbrot búit, ok inn til Alrekstaða; en Baglar kǫnnuðu skaða sinn, ok fundu at þeir hǫfðu látit mikit lið; þótti þetta vera mikil skǫmm, ok eggjuðusk á þat at hefnask. Þeir vissu þat at konungr hafði lítit lið; tóku þá Baglar róðr ok stefndu inn í fjǫrðinn, ok upp í Alrekstaðavág, lǫgðu at í vágsbotninum, hljópu þar upp ok fylktu liðinu, var þá ljóss dagr; bar þeim þat vel til, at Birkibeinar váru eigi umfarnir. Sverrir konungr sá her Bagla, ok fann þat at þeim leiddisk eigi at veita honum atsókn.

Konungr talaði þá fyrir liðinu ok mælti: "enn væntir mik at fundr várr Bagla verði; gǫngum nú upp í brekkuna, ok veitum þeim þaðan áhlaup sem harðast, ok vænti ek at þeir vikni við."

Birkibeinar gerðu at vanda, runnu at djarfliga, ok hljópu svá fast uppá Bagla, at þegar fellu margir af Bǫglum, þeir er fremstir váru. Eindriði ljoxa hét maðr, hann bar hǫfðingja merki Bagla; hann var þrœnzkr at ætt, allra manna hraustastr ok djarfastr; hann bar merkit vel fram, svá at ímóti honum kom Bergsveinn langi, merkismaðr Sverris konungs; gengusk þeir svá nær, at þeir skiptusk hǫggum við, ok varð þat at lyktum, at Bergsveinn varð sárr, en Eindriði fell, þá fell ok niðr merki Bagla; en er Baglar sá þat, þá flýðu þeir. Birkibeinar ráku þá, ok fylgðu þeim allt til skipa; mart fell af Bǫglum í hvárritveggju þessi hríð, ok þó mest af leiðangrsmǫnnum.

Sverrir konungr fór þá til borgar sinnar með búit, ok þakkaði guði sigr sinn; var nú ok vel ráðit til búðarvarðar; skorti nú eigi vist, enda var drengiliga eptir sótt.

Baglar firðusk heldr borgina ok bœinn; þótti eigi svá laust fyrir liggja, sem þeir ætluðu. Opt var þat er Baglar gengu á land fimm tigu manna eða sex tigu, at skemta sér, ok sæi þeir Birkibeina tíu eða fimmtán, ok væri konungr sjálfr í liðinu, þá flýðu þeir á skipin; þat var ok stundum at Birkibeinar komu at þeim óvǫrum, ok fengu Baglar þá illt slag, fóru þá hrapalliga til skipa sinna með engarri virðingu né frama.

Jónsvǫkudags nótt fór Sverrir konungr með hundraði manna ofan í bœinn; þeir tóku kórkápur or kirkjum ok fóru í, gengu saman fimm eða sex, eða enn færri, ok heimtusk svá allir saman yfir til munklífis. Síðan fóru þeir í hlǫðu nǫkkura, ok heldr leyniliga, þvíat konungr vænti, at Nikolás biskup ok aðrir hǫfðingjar Bagla myndu sœkja til messu um daginn. Nǫkkurir menn tóku munka kápur, þeir er á njósn váru, ok hǫfðusk þeir við úti í kirkjugarðinum, gengu saman, tveir ok tveir, ok sá til ef Baglar gengi á land; en Baglar váru á skipum, nema sveinar þeirra fóru til lands á bátum, ok gengu upp at taka sér eldivið. Birkibeinar tóku hvern er upp kom, ok drápu suma, en suma hǫmluðu þeir, svá at enga njósn máttu bera til skipanna.

Prestr nǫkkurr gekk ok á land; Birkibeinar spenntu hann; þeir spurðu ef biskup myndi nǫkkut upp til messu. Prestrinn sagði, at biskup ætlaði at landi, þá er hann væri búinn.

En er áleið stundina, gekk upp maðr vel búinn, ok fór skamt í frá þeim; þeir réðusk í móti honum, ok er hann sá þá, þótti honum undarligt, er munkar hǫfðu lága skúa ok rauðar hosur, ok þveraðisk við, ok gekk ekki nær þeim. Munkar spurðu, hversu brátt biskup myndi koma til messu.

Beglingrinn svaraði: "hann gengr, þá er hann er búinn; eða fyrir hví hafa munkar lága skúa ok rauðar hosur?" Þeir svǫruðu: "ýmist tíðisk nú." Þeir hljópu at honum ok fengu hann hǫndum; hann brásk við sem harðast, ok skaut fótum undir sik, ok hljóp til skipanna, sem hann væri œrr ok óðr.

Segir hann biskupi þá sǫgu, at hann var af tíðafǫrinni; hafði þessi maðr þat til jartegna at hann laug eigi, at hann hafði broddskot í læri, ok sagði, at honum þótti þetta líkara sending Birkibeina en munkanna. Biskup ok Hreiðarr ok mart annat ríkismanna váru þá búnir á land at fara, en sumir váru komnir á báta, áðr en þessi njósn kom. Sverrir konungr sneri aptr til borgar, þegar er hann vissi at Bǫglum var njósn komin; váru Baglar nú varari um sik heðan ífrá.

Margar atlǫgur ok skot ok uppgǫngur váru þær, er frásǫgn myndi í þykkja; en þat fær eigi allt ritat á einni bók; tóku hvárir menn af ǫðrum, ok drápu æ sem við komusk. Fjǫlði var þat Birkibeina, er í héruðum hǫfðu verit, ok hljópu til Bagla; sumir at vilja sínum, en margir váru teknir nauðgir íbrot. Þetta kǫlluðu þeir Bjǫrgynjarsumar.

Lafranzvǫku nótt varð þat ráð at framkvæmð, er áðr hafði hótat verit af hǫfðingjum Bagla. Þeir kǫlluðu Bjǫrgynjarmenn vera stoð ok styrk um þat, at Sverrir konungr mætti haldask í borginni; var þat ráð kennt at upphafi Nikolási biskupi, ok kom þat ásamt með þeim, at eyða skyldi kaupstaðinn í Bjǫrgyn, ok setja nǫkkurannarstaðar á Hǫrðalandi, ok sjá þá fyrir, hvat Sverri konungi kœmi borgin. Biskup sagði svá, at Birkibeinar hefði saurgat kirkjur allar, ok bannsettir menn verit inni, svá at eigi væri þær helgari en porthús ǫnnur.

Baglar reru um nóttina inn fyrir bryggjur með tvær skútur hlaðnar af viði; þeir lǫgðu eld í hús í einum stað inn við Krosskirkju; en í ǫðrum stað gegnt Fǫskabryggjum, við garð Finns forræðis; (í) þriðja stað við Maríukirkju: engi varð vǫrn af bœjarmǫnnum, varð þeim óhægt við at komask, því at allar bryggjur váru uppteknar. Birkibeinar urðu eigi varir við, fyrr en bœrinn tók at loga, ok sá þeir at þá mátti ekki at gera at hjálpa bœnum; hræddusk þeir um borgina at hon myndi brenna, báru þá út segl ok vættu ímót eldinum. Bœrinn brann allt inn frá Krosskirkju ok til Sandbrúar, allt fyrir neðan stræti; en fyrir ofan stræti ok út allt frá Sandbrú, ok inn til Nikoláskirkju.

Þá var róðan helga borin í móti eldinum frá Steinkirkju, ok staðnaði þá eldrinn. Sunnefu skrín var borit utan til Sandbrúar, ok sett þar; gekk eldrinn eigi þar lengra, ok var þat allbjǫrt jartegn. Baglar lágu með skúturnar á váginum út, ok skutu upp í eldinn at þeim mǫnnum, ef nǫkkurir vildi bjarga húsunum, ok sløkva eldinn. Bjǫrgynjarmenn margir hǫfðu áðr braut flutt allt fé sitt; þat er þeir máttu við komask, þá er þeir heyrðu at Baglar ætluðusk þetta ráð fyrir; fluttusk sumir í heruð, en sumir upp til borgar.

Nikolás biskup var á skútu þeirri, er með eldinn fór til bœjarins, ok sagði æ (fyrir), hvar eldinn skyldi upp bera ok í skjóta; ok var hann allmjǫk óþokkaðr af þessu ráði. Þetta var margra manna mein ok skaði, svá at sá margr, er áðr var fullsæll, gekk snauðr ibrot; minntusk Bjǫrgynjarmenn þessa opt við Nikolás biskup. Þar brann Máríukirkja ok fimm aðrar.