Bókastaðir

Eptir þetta lét Sverrir konungr blása ǫllu liðinu uppá Mǫrtustokka, ok átti þar tal við þá, ok mælti: "guð hafi þess þǫkk, at Kristr hefir eigi gerzk horfinn heilla við oss Birkibeina um sigrinn, nú heldr en fyrr; ok er mér þess ván, at varla mun Nikolás skaufali hafa með óhræddu hjarta nú undan sótt. En ek vil þó segja yðr, at ek vil skipum láta leggja út til Hǫfuðeyjar; vil ek at vér fáim enga flaugu af þeim eða hlaupum þeirra, ef nǫkkurir eru þeir, er nenna aptr at hverfa til bœjarins, þegar er þeim þykkir þess ván, at menn liggi í drykkju í bœnum."

Þá fóru menn til skipa, ok gerðu svá sem konungr bauð. Upp var tekit í bœnum þá fé allt, áðr en þeir fœri íbrot, fyrir því at bœndr ok kaupmenn hǫfðu barizk ímót konungi. Langskip, þau er til váru, tóku þeir ok brendu flest, en hǫfðu með sér Bókaskreppuna, er Nikolás biskup hafði haft, ok Gǫrsúðina er Híði hafði fyrr gera látit; tók Híði við Bókaskreppunni, en brendi Viðrsjána, er hann hafði haft áðr; hirði saum ok segl; þar áttu bœndr allan reiðann.

Þá lá konungr við Hǫfuðey; lét hann bera upp hlutskipti á vǫll sunnan á eyna; síðan lét hann skipta í fjóra staði herfanginu. Eptir þat var blásit til húsþings, ok átti hann þá tal við lið sitt. Þá lét hann menn ganga undir stǫng; var lið skorat, hversu mikit hann hafði; ok var þá á fimta tigi hundraða.

Þá kom maðr frá Nikolási biskupi, prestr nǫkkurr, ok hafði bréf með at fara til handa Sverri konungi, er biskup hafði gera látit. Þat stóð á þessu bréfi, at biskup sagði at hann vildi sættask við konung.

Konungr svarar svá, at gert hafði hann þat fyrr, ok efnt þó lítit af: "ok eigi veit ek," segir hann, "hvernig þessi sætt veitir; en unna mynda ek Nikolási griða, ef hann kœmi sjálfr á minn fund, ok máttu svá segja honum, at mart þykki mér meira til frægðar at vinna, en drepa hann, ef hann kemr á mitt vald; hann ræðr, kemr, ef honum sýnisk."

Þá beiddi konungr liðsmenn ok leiðangrsmenn, at hann vill hafa skip ok skipreiða allan saman, þann er fenginn er, at kaupi fyrir fimmtán merkr gulls. En mǫnnum hugðisk svá at, at eigi myndi þriðjungr verðs uppi, ef hann hefði svá; ok gengu þeir til, Sigvaldi karl ok Sigurðr af Móðastǫðum, Eysteinn Rǫgnvaldsson ok margir aðrir, drógu í sundr reiðann ok seglin í fjórðunga sem annat fé.

Ok er konungr vissi þat, hljóp hann af skipinu; hann hafði sviga í hendi, ok lét ganga; flestir stukku undan, ok kǫstuðu niðr því er á heldu, fyrir því at þeir sá at konungr var reiðr. Sigvaldi beið ok gekk eigi undan; konungr laust hann tveim hǫggum herðarnar þverar; Sigvaldi vildi eigi í mót taka. Konungr hætti, ok kvað þá illa gera, er þeir brutu ráð hans; kvaðsk sjálfr vilja hafa landvarnir; ok svá var; lagði konungr verð eptir, slíkt er hann vildi.

Á þriðja degi var uppblásit liðinu til skiptis; váru þá lagðir hlutir á fjórðunga; eptir þat skipta hverir sínum hlut ok fjórðungi í tylptir; ok var svá skipt fénu, til þess er í hluti kom um síðir. Þat var eigi minna fé, en hverr maðr hlaut til tveggja marka veginna. Konungr lá þar hálfan mánuð.

Nú er at segja frá Bǫglum, er þeir hǫfðu flyit, at hǫfðingjar ok meginliðit vendu hit efra um Upplǫnd, ok svá norðr til Þrándheims ok til Niðaróss. Ok er þeir komu til borgar á Steinbjǫrg, settu þeir lið sitt umhverfis borgina, ok létusk þar skyldu tjalda. Þar var fyrir í borginni Þorsteinn kúgaðr ok Bjálfi skinnstakkr ok Ásgautr; þeir hǫfðu átta tigu manna, skorti þá hvártki vápn né vistir, ok eigi drykk; gátu Baglar ekki at gert.

Síðan áttu þeir stefnur við bœjarmenn ok þing uppi í Kristskirkjugarði, lǫgðu vistagjald á bœinn, ok krǫfðu bœndr leiðangrs í héraði; hǫfðu nú venju Birkibeina, ok létu (menn) sverja sér trúnaðareiða, at þeir skyldu eigi vera í gagnstaðarflokki þeirra eða konungs þeirra. Eptir þetta fóru þeir upp til borgar, ok gerðu þeim langa skothríð; ok eptir þat kǫlluðusk þeir á.

Nikolás biskup mælti til Þorsteins: "óráðligt er þér at halda borgina, ok vera í banni; láta muntu meira í ǫðrum stað; vér skulum gera lið til Goðreksstaða, bús þíns, ok láta þar ræna ǫllu því sem til er, en leggja eld í húsin ok brenna bœinn."

Eptir þetta kallaði Þorsteinn til sín Bjálfa skinnstakk, ok sagði honum at óráðligt var at halda lengi borginni, ef þeir vildi umsitja; lauk svá þeirra tali, at þeir urðu á þat sáttir, at upp skyldi gefa borgina; ekki vissu aðrir borgarmenn þessa ráðagerð. Laundyr váru á borginni; gekk Þorsteinn þar til, ok mátti hann þá tala við Bagla. Guðbrandr ungi gekk til móts við hann, ok gerðu þeir ráð sín á milli: bað Þorsteinn Bagla fara fyrst ofan í bœinn, en koma upp um kveldit, þá er borgarmenn varði minnst: "man ek þá opnar láta þessar sǫmu dyrr." Hér ímót hét Guðbrandr fyrir hǫnd Bagla ǫllum borgarmǫnnum lífsgriðum ok vápna ok klæða.

Síðan fóru Baglar ofan í bœinn, ok um kveldit til borgar upp; Þorsteinn lét þá opnar laundyrnar, gengu Baglar þar inn; þat var í þann tíma er borgarmenn sátu um mat, funnu þeir eigi fyrr en borgin var full af Bǫglum; fengu borgarmenn lífsgrið, ok hǫfðu ígangsklæði sín, en fáir vápn, en ekki fé; snerisk Ásgautr ok Bjálfi út til héraðs, en Þorsteinn kúgaðr gerðisk handgenginn Bǫglum, ok fór með þeim. Baglar tóku allt fé, þat er í var borginni, ok síðan brendu þeir hvert hús, þat er þar var; þeir tóku einn mann dauðan, er þar var ok steyptu í brunninn, báru síðan þar á ofan grjót, þar til er fullr var. Þeir stefndu til bœjarmǫnnum at brjóta alla steinveggina til jarðar, áðr en þeir skilðisk við; þeir brendu ǫll langskip konungs, áðr þeir fóru í brot. Eptir þetta snerusk þeir aptr til Upplanda, ok þóttusk hafa vel ráðit til fjár í þessi ferð.

Þat er at segja frá Sverri konungi, at hann fór or Oslúarfirði, ok vendi suðr til Goðmars, ok lagði inn í fjǫrðinn á suðrlandit, þar sem heitir Fyrileif, stefndi þar þing við bœndr, ok bar konungr þar sakir á hendr þeim, at þeir hefði verit í samnaði móti honum í Seimsfirði, ok hefði tekit konung annan í hǫfuð honum.

Helgi hét maðr, er svaraði rœðu konungs, ok mælti svá: "eigi váru margir menn or várum heruðum í þeima flokki, ok þó með litlu ráði þeir er váru: kennum vér, herra, ekki várt mark á þessu; eru vér ok svá gamlir, at fyrr kunnum vér við at sjá, en vér komim í ófœruna; svá váru oss ok lǫgin kunnig í Noregi ok ríkra manna réttr, at vér vissum vár lǫg, hvar konung átti at taka í Noregi; en vér ætlum engan (með fullu) rétt tekinn til lands, nema á Eyraþingi í Noregi, í Þrándheimi. Nú megu þér, herra, þat sjá með yðru viti, at vér munum eigi svá heimskir menn vera, at fylla með álitaleysi þann flokk, er eigi var við meira mætti tilkominn, ok þó gagnstaðligr yðr, herra;" Fór hann svá orðum um, at konungi hugnaði vel. Mǫrg ørindi váru þar tǫluð á þinginu, ok fóru ǫll líkliga til sættar.

Eptir þat fór konungr íbrot, ok lagðisk í Nautasundi; hann gerði menn sína at ǫrindum fram yfir skóg nǫkkurn, (en) þar váru fyrir Baglar, ok veittu þeim árás, drápu af þeim tólf menn. Eptir þat lagði konungr til Svansháls; þaðan sigldi hann austr til Elfar, ok lá þar allr landsmúgr úti á skógum. Konungr gerði búǫndum orð, at þeir skyldu koma til hans í griðum, ok vill hann gera sætt við þá, ok stefndi þeim þing; en er þeir vissu sik sakafulla við konung, þá frestaðu þeir stefnulaginu, ok dvǫlðu langa hríð.

Þá þótti liðinu ill dvǫlin, ok áttu launþing, ok ætluðu at rjúfa leiðangrinn. Ólafr beitstokkr hét maðr, er fyrir þeim talaði; hann var húskarl konungs. En þegar er konungr varð varr við þetta, þá lét hann taka Ólaf ok drepa; varð þar ǫðrum allt óbráðara um þessa ráðagerð.

Konungr stefndi enn þing búǫndum; en (at) ǫðrum kosti lézk hann myndu brenna upp heruð þeirra ǫll. Komu þá bœndr ofan, ok áttu þing við konung; varð þat at lyktum, at þeir festu gjald í konungs vald fyrir landráð; ok annan dag eptir kom ofan leiðangr ok liðagjald ok sakeyrir; váru þat mǫrg hundruð nauta ok mikit fé annat.

Eptir þat fór konungr norðr í Víkina, ok vendi þá inn til Oslúar, fyrir því at hann spurði þá til Bagla, at þeir váru komnir norðan or Þrándheimi, ok ætluðu til Oslúar. Konungr fór upp ímóti þeim; ok er hann kom upp á Gjǫllurás, spurði hann at þeir hǫfðu vikit suðr hit efra, þann tíma er þeir spurðu at konungr var fyrir í bœnum. Sverrir konungr sneri þá aptr til Oslúar, ok fór síðan út til Túnsbergs; gerði þá frá sér Philippum jarl, son Birgis brosu, ok upp í vatnit Mjórs; skyldi hann þar sitja, ef hann fengi þaðan árásir veittar þeim Bǫglum; hann ætlaði ok til Híða, bróður sinn, at hann skyldi ok þangat fara; en hann varð eigi búinn.

Konungr fór or Túnsbergi, ok ætlaði til Bjǫrgynjar; konungr hafði góðan byr, er hann sigldi or bœnum; en Híði var þar eptir með sína sveit. Konungr sigldi norðr í Helgasund; þar spurði hann at Sigurðr jarlsson myndi hafa norðan siglt um þá, ok þótti honum þeim Híða vera háskasamligt um hans ferð.

Lét konungr þegar snemma um morguninn blása til húsþings, ok sagði svá: "í óvænt efni þykki mér komit um vára menn þá er eptir eru, ok mun Híða bróður mínum verða nær stefnt, fyrir því at honum mun þykkja þessi njósn trú, er ek fer norðr með allan herinn, ok munu þeir nú ekki varask; en ek hræðumsk, at oss hafi ekki vel trygt hafnirnar."

Tók þá konungr allar skútur ok léttiskip, ok skipaði sem bezt; gekk þar sjálfr á, ok ætlaði at leita Sigurðar.

Sigurðr hafði haft ráð fyrir sér, ok lagt út af leið, ok lá þar í hólmum nǫkkurum er Sveinar heita; þaðan sá þeir konungs herinn, er hann sigldi Þjóðleið hit iðra. Þeir Sigurðr fóru um nóttina eptir inn til bœjarins, ok komu allt á óvart þeim Híða; hljópu þeir Baglar í bœinn, ok urðu þegar varir, hvar þeir Birkibeinar váru; en þeir váru í Ásleifsgarði, ok drukku í stofunni syðri; hljópu þeir út flestir allir vápnlausir, ok váru þegar drepnir, hverir sem staddir váru; kirkjur váru allar læstar, ok hjálp þeim þat ekki. Híði hljóp suðr or stofunni til heituhúsanna, ok hljóp upp undir skúrfjalarnar milli húsanna, ok þorði eigi at hlaupa or bœnum, fyrir því at Baglar gættu umhverfis allt bœinn.

Um morgininn, er ljóst var orðit, rannsǫkuðu Baglar bœinn, ok drápu Birkibeina, hvar sem þeir funnu. Hvítingr hét einn umrenningr þeirra Bagla; hann fann Híða, ok bað Híði þenna mann leyna sér, ok gaf honum til gullhring. Sveinninn hét góðu um, en hann sagði þó þegar Bǫglum, er hann fann þá; var Híði þá tekinn ok drepinn. Sigurðr fór þegar í brot þann sama dag. Með Híða fell á hinum fimta tigi manna, ok var mart hirðmanna af þeim.