Bókastaðir

Þat var einhvern dag þá er Sverrir konungr lá í Seimsfirði, at hann var á skútu, ok reru þeir inn undir landit; en Baglar gengu fram á berg nǫkkut, ok kǫlluðu á þá.

Þá mælti Sigurðr jarlsson: "er Sverrir matgjafi minn á skútunni?"

Þá svaraði Ljótr Haraldsson: "hér er Sverrir konungr á skipinu; ok satt er þat, at hann hefir eigi verra manni mat gefit en þér, ok muntu nú sýna þat."

Þá mælti Nikolás biskup: "fyrir hví gengr þú eigi á land, Sverrir? viltu eigi berjask nú, guðníðingrinn? Þér þykkir ekki jafngott lífi, sem at ræna ok herja. Nú skal ek hér bíða þín; sé hér nú handlín mitt;" Hann helt upp skildinum: "nú hefi ek mítr ok þann staf, er ek skal bera á móti þér at pávans boðorði; en þat er stálhúfa ok sverð; þessi sǫmu vápn skal ek bera þar til er þú er drepinn, eða rekinn af þínu ríki."

Birkibeinar skutu æ orðum í tǫluna hans, ok mæltu svá: "eigi þœtti oss vandi á um landgǫnguna, ef slíkir einir væri fyrir, sem þú ert, níðingrinn; ok þessi vápn mantu frambera á dómsdegi."

En sumir mæltu svá: "illa muntu bera þín vápn; svá hefir þú fyrr borit."

Konungr mælti: bað þá ekki meiðask í orðum við hann.

Enn mælti biskup: "jafnan frýi þér mér hugar, Birkibeinar. Nú gakk þú, Sverrir, einn á land, en ek skal koma móti þér; ok skal þá reyna, hvárt meira má veita mér Petr postuli ok hinn helgi Hallvarðr, eða hon kýflan gauzka man veita þér, er þú trúir á."

Þá svaraði Sverrir konungr, svá at hans menn heyrðu: "þat mundi mælt, ef við Nikolás berðimsk, at þat væri greyja ágangr, er í hvárigum er hugrinn." Lét þá konungr róa í brot ok til liðs síns.

Ok um morgininn eptir hafði konungr húsþing, ok spurði menn ráða, hvat er til skyldi taka.

Nikolás af Vestnesi svarar: "illt þykkir oss at liggja hér við matleysi; viljum vér nú leggja at þeim ok berjask, en at ǫðrum kosti fara íbrot, ok þangat er vér fáum oss mat."

Konungr svarar: "svá er nú, Nikolás, at þér segit margra huga, ok veit ek at leiðangrsmenn eru heimfúsir; en svá illt sem þeim þykkir hér at liggja, þá þykkir þeim engum mun betra, er hér liggja fyrir innan sundit, ok munu þeir rjúfa samnaðinn, ef vér bíðum þess. En með því at þér vilit nú íbrot, þá skal þat vera: "bað konungr nú leggja íbrot skipunum, ok var svá gǫrt, var þat drottinsdag; lét konungr flytja lík sinna manna til kirkju í Salteyjarsundi. Eptir þat helt konungr ǫllu liðinu norðr, ok gaf honum góðan byr til Bjǫrgynjar; lofaði hann þá ǫllum leiðangrsmǫnnum brot at fara, en hann helt norðr, ok sat í Þrándheimi um vetrinn.

En Baglar sóttu norðr í Víkina, ok létu stefna Borgarþing, tóku þar til konungs Inga, son Magnúss konungs; lǫgðu þeir þá undir sik Víkina alla ok Upplǫnd, ok settu menn í allar sýslur. Nikolás biskup var um vetrinn í Oslu at stóli sínum, en stundum suðr í Danmǫrku; þá var vígðr til biskups í Hamarkaupangi Ívarr skjálgi. Þá kom til flokksins Hallvarðr af Sástǫðum, Kolbeinn strínefr ok margir aðrir. Þann vetr tóku þeir Nikolás biskup ok Sigurðr jarlsson mikit fé Sverris konungs or Maríukirkju vegg í Hǫfuðey, ok hǫfðu þat með sér.

Um várit eptir fóru þeir Nikolás biskup ok Sigurðr jarlsson upp á Heiðmǫrk, ok gerðu lið frá sér norðr um fjall; kom þat ofan í þeim firði er heitir Aldi inn frá Rúgsundi, ok drápu þar sýslumenn Sverris konungs, Þóri dara ok Einar lygru, ok sveit með þeim; en þeir Þórir krákr ok Þorgils, sýslumenn Sverris konungs, flýðu undan til hans; en Baglar fóru aptr á Upplǫnd.

Um vetrinn eptir jól átti Sverrir konungr þing við bœndr, ok bauð út leiðangri um Þrœndalǫg, Hálogaland ok um hváratveggju Mœri ok Raumsdal; stefndi at sér ǫllu liðinu snemma um várit. Ok at Hallvarðs messudegi var hann kominn við ǫllu liðinu suðr til Bjǫrgynjar; hann hafði þá þrjá tigu hundruð manna, ok allt á skipum. Konungr sat lengi í Bjǫrgyn um sumarit (fram) til Margrétar messudags, ok beið þar leiðangrs, er út var boðinn allt fyrir sunnan Stað almenningr; dreif þá lið til hans, svá at skoraðir váru sex tigir hundraða, áðr en hann fór or Bjǫrgyn.

Hann sigldi suðr í Grœningasund ǫllu liðinu, ok þótti þat undarligt, hví konungr fór eigi leið sína; (en) ekki gaf hann því gaum, hvat um var rœtt. Konungr átti þing við bœndr, ok talaði mart fyrir liði sínu, svá at hvárirtveggju heyrðu, bœndr ok liðsmenn. Hann hafði mikinn fjǫlða leiðangrsmanna, ok var þat lið at mǫrgu óspakt ok stillt lítt.

Konungr talaði fyrir þeim á þessu þingi, ok sagði svá: "ófallit er þat góðum búandasonum, at fara til þess or Þrándheimi, eða af Hálogalandi eða af Mœri, ok þó at skemra sé atkomnir, at berjask við búgǫgn búanda eða kerǫld, eða við aðra bús búhluti, hǫggva þat eða meiða, þóat fyrir yðr standi; er yðr þat engi snild eða framkvæmð, en hinum ógagn er eigu; bið ek yðr," sagði hann, "at þér gerit eigi svá lengr; væri slíkt ekki konungligt ørindi, ef eigi bæri nauðsyn til. Nú má ek eigi heita stjórnarmaðr þessa lands, nema ek gera svá, at ósiðrinn lægðisk, þar sem ek hefi forráð fyrir, en eigi gangi fram; bið ek yðr með vinsamligum orðum, at þér leggit þessa óspekt niðr, þvíat mér þykkir mikit fyrir at refsa yðr; ok þat sama verðr þó at gera, ef eigi betrask við þetta. Ek þykkjumsk ok fullkominn vera til ríkis ok stjórnar þessa lands, þóat Nikolás biskup segi þat eigi, at ek þykkjumsk eigi þurfa til hins sama at tala tysvarsinnum eða þrisvar, er eigi liggr meira við en nú hefi ek um rœtt. En þat þykkjumsk ek eigi vita, hvat Nikolás biskup finnr til þess, er hann segir svá, at ek mega eigi konungr vera yfir Noregi. Þeir hafa konunganǫfn borit margir, er verit hafa ambáttar synir; en ek em sannr sonr Sigurðar konungs ok Gunnhildar. Er nú þat mǫrgum mǫnnum kunnigt, hver ætt hennar er; en ef þeir eru hér sumir, sem mik væntir, at eigi sé þat í kunnleika, þá kann ek nú nǫkkut af því segja."

Þá talði hann allar kynkvíslir hennar fyrir ǫllum þingmǫnnum; ok kǫnnuðusk þá margir menn við sína frændr til hans, bæði í fǫður ætt ok móður, þeir er áðr vissu eigi skyn á.

Lauk konungr svá sínu ørindi, at hann kvaðsk engan vita betr tilfallinn þann tíma í Noregi, hvártki fyrir guði né mǫnnum, at bera konungs nafn en sik. "En þóat Nikolás biskup vildi annan heldr hafa, þá munu vér Birkibeinar lítt at því fara nú heldr en fyrr. Konungrinn, sá er ríkinu stýrir, þarf bæði at vera harðr ok ráðvandr; en oss sýnisk svá, þóat Nikolás sé tungusnjallr maðr, sem hann hafi héra hjarta, en ótrygð sem refrinn, því at jafnan hefir oss nú svá reynzk; ok þóat vér skylim upptelja allan afspring Ingiríðar, þá mun fárr vera tryggr; eigi var Magnús trúr ok eigi var Buriz trúr, sem síðan hafa merki á borit. Nú er þat bezt at láta slíkt vera kyrt, fyrir því at allt mun reynask um síðir, hverr hvergi er; en ek vænti nú, at skamt sé til þess, er vér Birkibeinar munum sœkja á fund þeirra Bagla, ok man þá vita, hversu dyggr eða traustr hann skaufhalinn er þeim í ráðunum fyrir oss Birkibeinum."

Eptir þetta ørindi raufsk þingit; fóru bœndr heim, en Birkibeinar ok leiðangrsmenn fóru aptr ofan til skipa. Skamt var þess í milli ok byrr rann á; lét konungr blása til brautlǫgu, ok var til segls tekit, ok sigldu austr fyrir land; léttu eigi fyrr en þeir sigldu inn til Oslúar; þar váru Baglar fyrir með allan her sinn.

Jakobs messudags aptan lagðisk Sverrir konungr við Hǫfuðey, gekk upp um morguninn ok hlýddi tíðum; en er hann kom til skipanna, þá átti hann húsþing við liðit, ok mælti: "Baglar eru í bœnum með allmikit lið, ok ætla at taka við oss; hlýðit nú vendiliga, hvernig ek skipa til atlǫgunnar. Hákon son minn með allar smáskúturnar skal róa at á leiruna fyrir innan Nunnusetr, ganga þar upp ok svá í bœinn, veita þá bakslettu þeim er á bryggjunum eru: en lendir menn mínir, Gregoríus Jónsson, Sigurðr af Móðastǫðum ok Eysteinn Rǫgnvaldsson, ok með þeim Mœrirnir, skulu leggja at út á Eyrum við Maríukirkjugarð, ok ganga þar upp um hit syðra stræti; en allt annat skal fara liðit með mínu merki utan at bryggjum; þar mun vera fyrir meginlið þeirra; gǫngum nú til skipanna, ok leggjum inn at þeim."

Var þá blásinn herblástr; reru þá inn ǫllum herinum; greindusk svá skipin, sem konungr hafði fyrir sagt at vera skyldi.

Nikolás biskup talaði fyrir þeim Bǫglum, ok skipaði ǫllum fylkingum, ok sagði svá: "Sigurðr jarlsson með sína sveit ok Hallvarðr af Sástǫðum með Upplendinga skulu hafa eina fylking fyrir innan Nunnusetr, ok gæta þar til at þeir komisk eigi þar upp; en þeir synir Ǫnundar hlunns ok Kolbeinn strínefr, ok sú sveitin er einna er hǫrðust, skulu vera úti á Eyrunum, ok verja þar bryggjurnar. Hefir Sverrir konungr ekki svá mikit lið sem þér ætlit; er þunnskipat, svá at einn maðr er í hálfrými, þar er mest er; eða séð þér eigi at þeir hafa sett upp húðfǫt sín í rúmunum; eða hyggi þér at þat sé menn: eru Birkibeinar svá bannsettir, at sverðin þeirra munu ekki bíta, ok eigi munu þeir þora at at leggja; verði þér nú vel við; feigr mun hann nú, Sverrir, ef hann leggr at; kann vera at hann leggi enn illa at, sem í Seimsfirði."

Biskup var á hesti ok klerkar nǫkkurir með honum, ok var hann uppi á strætinu hjá garði sínum, þá er atlagan tóksk; œptu hvárirtveggju heróp. Sverrir konungr lagði svá fast at, at þeir byrðingar er fyrir lágu brotnuðu. Baglar hǫfðu søkt nǫkkurum skipum fyrir bryggjum, ok máttu Birkibeinar fyrir því eigi vel ná atlǫgunni; skutu þá hvárirtveggju bæði bogaskoti ok handskoti; sóttu Birkibeinar síðan upp yfir byrðingana. Bengeirr langi ok Bótúlfr Hafursson komusk fyrstir uppá bryggjurnar; en enskr maðr hjó þegar til Bengeirs, ok sagði at eigi skyldu þeir þar uppganga. Bengeirr skelfði sverðit; hann kunni allra manna bezt við sverð ok buklara; hann sló undir skjǫldinn þann enska mann, ok kom á fyrir neðan nefit, ok í sundr kjálkana, ok af þat er tók. Birkibeinar sóttu þá margir upp á bryggjurnar, en Baglar tóku vel ímóti þeim, ok varð þar hǫrð svipan.

Einn maðr mælti til biskups: "herra, ríðit nú fram hart, því at várir menn þurfu nú at þér treystit þá; lízk oss svá sem Birkibeinum bíti nú sverðin."

Þá mælti biskup: "ríðum undan nú; laus er djǫfullinn nú orðinn." Eptir þetta hleyptu þeir upp or bœnum, ok námu eigi fyrr stað, en þeir komu upp á Gjǫllurás, ok þar biðu þeir liðsins.

Þeir Gregoríus Jónsson lǫgðu at á Eyrunum við árósinn, ok var þar útgrunt; en er skipin kendu niðr, hljópu þeir fyrir borð, ok óðu til lands, (ok) gengu síðan upp. Sveitin Bagla hafði verit uppi við Geitabrú; en er þeir sá at Birkibeinar váru uppkomnir, þá veita þeir þeim árás svá harða, at Birkibeinar lúta fyrir ok snúa út aptr til skipanna; fellu sumir, en sumir hljópu á kaf. Ok er þeir komu á skipin, þá lǫgðu þeir út til Þrælabergs, ok ganga þar á land; sóttu síðan inn eptir vǫllunum til bœjarins. En er Baglar sá þat, þá sóttu þeir út ímóti þeim um Geitabrú, ok varð þar hǫrð orrosta með þeim í annat sinn.

Hákon konungsson lagði at inn á leirunni, ok svá í fyrstunni, at allar skúturnar rendu upp á þurt land; hljópu þegar fyrir borð ok skutu á fylking, ok gengu at þeim Bǫglum upp; skutu þeir fyrst, ok því næst lǫgðu þeir kesjum. Baglar biðu eigi hǫgganna or stað, ok flýðu þeir upp fyrir norðan bœinn; Birkibeinar fylgðu þeim, ok drápu af þeim allt þat er þeir náðu; en sumir slógusk í bœinn, ok veittu þeim hálshǫgg, er á bryggjunum stóðu. Þá var ok Sigrflugan, merki Sverris konungs, komit upp á bryggjurnar, ok í því bili flýðu Baglar ok bœjarmenn, sumir upp or bœnum, en sumir í garðana.

Sverrir konungr gekk upp eptir langstræti, ok er hann kom upp í gǫturnar, þá sá hann út á vǫlluna, hvar þeir bǫrðusk; snýr þá yfir ána fyrir ofan bœinn, ok út eptir vǫllunum; veittu þá Bǫglum bakslag, ok drápu þar flestallt lið þat, er þar hafði verit.

Birkibeinar rannsǫkuðu bœinn, ok brutu hús til Bagla, ok drápu marga; en margir hljópu undan, ok stefndu upp or bœnum. Sveitir þeirra Birkibeina váru sumar uppi á vǫllunum, en sumar uppi á Mǫrtustokkum, ok gegndu Bǫglum æ, svá sem þeir komusk við; var þar allmikit mannfall, ok þó mikla meira af Bǫglum; en undan komusk þetta sinn flestir allir hǫfðingjar þeirra.