Bókastaðir

Um sumarit eptir fall Kuflungs kom Eiríkr erkibiskup í Noreg, ok hafði fengit pallium í Rúmaborg; fór hann norðr í Niðarós til stóls síns. Þat sumar andaðisk Hávarðr jarlsson.

Þat var kosningr allra manna at velja til biskups í Stafangri Nikolás Árnason á Stóðreimi, konungsbróður. Sverrir konungr mælti at móti; ok er Nikolás varð þessa varr, sendi hann bréf Margrétu drótningu, ok var þar mart talat bæði fagrliga ok mjúkliga til Sverris konungs, ok svá til hennar, talit ok frændsemi við hana. Margrét drótning leitaði nú eptir þessu við Sverri konung, ok segir góð heit Nikoláss; en konungr kvaðsk ófúss vera at gera hann at meira manni, en þá var hann, ok lét þess ván, ef hann fengi nǫkkut ríki í Noregi meira en áðr hafði hann, at hann myndi hafa sama hug til hans, ok ekki myndi trúleikr hans vaxa, þóat hann hefði hærra nafn en þá hafði hann. Drótning bað at konungr skyldi eigi móti standa, ok sagði hversu mikit Nikolás hafði látit í deildum þeirra Magnúss konungs í falli sinna frænda; ok sagði svá mega honum mest bœta at gera hann tignarmann innanlands; segir at hann mun enga ótrúleika lýsa, ef hann legði vápn sín ok gerðisk vígslumaðr.

Konungr segir, at hann mun henni veita þetta: "en eigi vænti ek at langt líði heðan, áðr en bæði man þú ok margir aðrir þessa iðrask."

Eptir þetta fengusk bréf konungs, at Nikolás skyldi vera til biskups vígðr; var nú svá gert, at erkibiskup vígði Nikolás til biskups.

Í þann tíma andaðisk biskup í Oslu, fekk þá Nikolás lof til þess af erkibiskupi at setjask at stóli í Oslu. Njáll biskup var þá vígðr síðan til Stafangrs; var hann þar biskup.

Þá er Eiríkr erkibiskup kom til stóls í Niðarósi, tóku kórsbrœðr vel við honum. Eptir þat predikaði hann á kór, ok mælti hǫrðum orðum til Birkibeina; ok þegar váru þeir margir af liðsmǫnnum, er brátt tóku at óþokkask þeirri rœðu, ok lagðisk ómjúkt á með þeim; váru brátt margar greinir í milli þeirra Sverris konungs ok erkibiskups; þvíat Magnús konungr ok Erlingr jarl hǫfðu látit standa þat mál, meðan þeir réðu ríkinu, er Eysteinn erkibiskup hafði ákomit við bœndr, at þar er erkibiskup ætti sakar á at taka, skyldi ganga í þær skuldir silfrmerktr eyrir, en áðr hafði gengit sakeyrir sem í konungs mál. Erlingr jarl hafði þetta látit sér líka, með því at erkibiskup vildi vígja Magnús son hans til konungs; en þá verðr helmingaauki um auralag.

Sverrir konungr beiddisk af erkibiskupi, at standa skyldi lagaréttr hinn forni, um erkibiskups mál svá sem (um) konungs mál, ok talði at Erlingr skakki myndi eigi eiga at brjóta lǫg hins helga Ólafs konungs, til þess at son hans væri vígðr til konungs, er eigi var at réttu tilkominn, fyrir því at aldri fyrr hafði verit í Noregi, síðan kristni kom, at sá væri konungr er eigi var konungs son, ok eigi heldr í heiðni; þat er ok fyrirboðit í landslǫgum þeim, er hinn helgi Ólafr konungr setti. "Þat var ok kaup þeirra," segir Sverrir konungr, "Eysteins erkibiskups ok Erlings jarls, at erkibiskup skyldi vígja son hans til konungs, en Erlingr jarl skyldi leggja orlof til, at erkibiskup fœri fram þeim ólǫgum ǫllum, sem hann mætti við koma bœndr með sínu ríki; ok lízk mér svá sem þat myndi hvártki gert vera at guðs lǫgum né manna hér í landi. En at ǫðrum kosti, ef þú, erkibiskup, villt miklu auka rétt þinn, þá vil ek at þú leggir leyfi þar á, at ek auka jafnmiklu konungs réttinn; ok ábyrgisk þú við guð ok bœndr ok landsfólkit, hversu réttliga landsstjórnin ferr í landinu."

Erkibiskup neitaði því, ok vildi hafa rétt sinn, ok segir at guðs réttr ætti jafnan at vaxa, en hvergi þverra; "en þér, herra," segir hann, "hafit þann rétt ok þau lǫg, sem þér hafit svarit til, en ábyrgizk sjálfir fyrir guði ok mǫnnum, hvárt er þér haldit þá eiða, því at aldri hefir aukizk auralag í konungs rétti."

Eptir fall Magnúss konungs leitaði Eiríkr konungsson við Sverri konung, bróður sinn, ef hann myndi veita honum nafnbœtr meiri en þá hafði hann, ok þar með nǫkkurn hlut ríkis. En konungr bað hann vera innan hirðar, ok halda sveit sem lendir menn, ok vera þó framast þeirra at allri sœmð; en hann dró undan um landsskipti. Eiríkr lét sér þykkja eigi vel; ok var þó svá búit um hríð. Hann helt sveit mikla, ok með því at hann helt sveitina, en hann hafði ekki miklar veizlur, þá varð honum féfátt.

Ok vetri síðarr byriaði hann ferð sína or landi, at fara í Austrveg, at herja til heiðinna landa. Til þeirrar ferðar réðsk með honum mart liðsmanna; hǫfðu þeir fimm skip, stýrði skipi Ǫzurr prestr, ǫðru Þjóðólfr pík, Hermundr kváða hinu þriðja. Þeir heldu um sumarit í Austrveg til Eistlands, ok herjuðu þar sem heitir í Píkum, þeir fengu mikit fé, ok sneru aptr til Gotlands, urðu þar missáttir við Saxa, ok unnu af þeim tvá kugga, tóku þar ógrynni fjár; fóru þaðan til Svíþjóðar, ok funnu þar Knút konung; váru þeir þar í góðum fagnaði, gaf hann Eiríki langskip, áðr en hann fœri í brot. Fóru þeir Eiríkr heldr óspakliga aptr um Svíaveldi ok Danaveldi, komu aptr um haustit, ok hǫfðu þá ellefu skip.

Sverrir konungr var þá í Víkinni, skipti hann þá landi við Eirík, bróður sinn; gaf hann honum land austan frá Svínasundi ok norðr til Rygjarbits, ok þarmeð ǫll Upplǫnd; hann gaf honum þarmeð jarlsnafn. Eptir þat fekk Eiríkr sér hirðar, ok gerðisk hinn mesti hǫfðingi; Ása hét kona hans.

Símun Kárason ok Ǫlver af Goðranni, ok þeir sveitarhǫfðingjar, er verit hǫfðu með Kuflungum, fóru suðr til Danmarkar, en sumir austr á Markir, ok dvǫldusk þar um sumarit eptir; en um vetrinn er áleið, sóttu þeir út í Danmǫrk, ok funnu þeir þar Símun Kárason; hafði hann þar með sér son Magnúss konungs Erlingssonar, er Vikarr var kallaðr; hófu þeir þar flokk, ok fengu fjǫlment; fóru um sumarit norðr í Víkina, ok hǫfðu sextán skip; fóru óspakliga, ræntu bæði bœndr ok kaupmenn, fóru svá austan um Víkina.

En er Túnsbergsmenn spurðu þessi tíðindi, þá ráða þeir til skipa, hǫfðu þeir nǫkkur langskip ok svá byrðinga, ok leggja skipin fyrir bryggjur; skipta þá liði á skipin, ok búask við at verja bœinn. Þann flokk, er þeir Símun hǫfðu, kǫlluðu menn Varbelgi. Ok er Símun spyrr, hvat er Túnsbergsmenn hǫfðusk at, ok þeir hǫfðu liðsamnað, þá treystusk þeir ekki þangat at fara, sigldu þá austr aptr yfir Foldina. Nú spurðu þat Túnsbergsmenn, þá hlaupa þeir á skip sín, ok snúa eptir þeim; réðu fyrir því liði Þorlákr Úlfgestsson, Úlfr svarti (ok) Ásleifr búandi.

Þeir Símun fóru nú austr undan, en Túnsbergsmenn fóru eptir þeim, ok fundu þá suðr við Briðstein, lǫgðu þegar at þeim, ok varð þar mikill bardagi ok harðr; hǫfðu bœndr skip stœrri ok borðmeiri. Ok er þessi orrosta hafði staðit um hríð, þá sneri mannfallinu á hendr þeim Varbelgjum, (ok) hruðusk skipin þeirra; lauk með því þessum fundi, at þar fell Símun Kárason ok Ǫlver af Goðranni, ok flestallt lið þeirra, svá at fátteitt komsk undan. Ok á því sama skipi, er stýrt hafði Símun Kárason, funnu þeir undir þiljum niðri í fyrirrúminu Vikar, konung Varbelgja, var hann fárra vetra gamall; þeir drápu hann þegar. Fengu Túnsbergsmenn í þessi ferð mikinn orðstír ok mikit fé, ok fóru aptr við svá búit.

En á því sama ári er Varbelgir fellu, fekk Eiríkr jarl sótt; þá var hann í Túnsbergi. Ok er sóttin dró at honum, þá gaf hann sik til munklífis, ok tók munkaklæði; hann andaðisk þá er hann hafði legit fimm nætr, ok sama dag andaðisk kona hans Ása, en tveim nóttum síðar andaðisk son þeirra, sá er Magnús hét; var þar margrœtt um þau tíðindi. Þat var margra manna mál, at vándir menn myndu hafa gefit þeim svik ok líflát.

Eptir þat tók Sverrir konungr undir sik ríki þat er Eiríkr hafði haft, ok setti þar yfir sýslumenn. Þessu næst andaðisk Ívarr selki.