Bókastaðir

Um várit eptir fór Jón kuflungr annat sinn norðr til Kaupangs með miklu liði, ok lágu þeir við Hólm nǫkkurar nætr. Sverrir konungr hafði látit gera kraka um vetrinn, allt hit ytra með sænum, ok svá fyrir ofan bœinn; fóru þá orð ímilli, ok bauð Sverrir konungr Kuflungum at berjask við sik á landi, ok leyfði þeim landgǫngu; en af því varð ekki; fóru Kuflungar aptr til Bjǫrgynjar við svá búit.

Þat sama sumar fór enn Jón kuflungr norðr við margar skútur, ok ætlaði at koma á óvart; en Sverrir konungr fór norðan ímót með mikit lið. Þá kvað Blakkr þessa vísu:

En skútur Kuflunga skildusk um nótt fyrir Staði í ofviðri. Kuflungar komu fimm skútum norðr í Angr. Eptir þat kom Sverrir konungr þar at með mǫrgum stórskipum, ok drap af þeim nǫkkura menn, ok Kuflungar komusk af hlaupi undan; en annat lið Kuflunga hittu á Birkibeina. Atli skálmi var fyrir þessum Birkibeinum, hann var gestr; þeir drápu hvert manns barn, er á var skipinu, ok litlu síðarr kom lið Jóns kuflungs til hans, ok fóru þeir þá suðr með landi, ok dvǫlðusk þar litla hríð, ok fóru austr undan.

Sverrir konungr ferr eptir þeim allt til Bjǫrgynjar, en gerir á njósn austr fyrir sér Úlf af Laufnesi ok Híða bróður sinn með sex skipum. Þeir komu um nótt suðr í Hrott, ok þar lágu Kuflungar fyrir þeim tuttugu skipum eða skútum; þeir Úlfr reru at þeim í hǫfnina, ok œptu þegar heróp. Kuflungar ætluðu at þar væri kominn Sverrir konungr með ǫllu liði sínu, ok reru út ímót or hǫfninni ok suðr undan; þeir Úlfr tóku af þeim tvær skútur, ok drápu hvert mannsbarn er á var hvárritveggju, en þar stýrðu þeir Erlendr Guðbrandsson ok Páll varskinn. Lið Kuflunga fór sér hvat; Jón kuflungr fór langa hríð einskipa, áðr en lið kom til hans. Eptir þetta fóru Kuflungar til þess er þeir komu til Túnsbergs; þá kvað Blakkr vísu:

Um vetrinn eptir urðu mikil tíðindi í Þrándheimi: Eysteinn erkibiskup fekk vanheilsu þegar um haustit, ok lá um vetrinn til þess er leið jól; ok þá er atleið mætti hans, gerði hann orð Sverri konungi at hann kœmi til hans, ok svá gerði hann: rœddu þeir þá sín á milli marga hluti, er fyrr hǫfðu verit í þeirra skiptum, ok at skilnaði bað erkibiskup, at konungr skyldi fyrirgefa honum allt þat, er hann hafði oftekit við hann, þá stund er staðit hafði þeirra deila Magnúss konungs ok Sverris konungs; sættusk þeir þá með ǫllu, ok fyrirgaf hvárr ǫðrum alla þá hluti, er þeirra hǫfðu ímilli verit. Eysteinn erkibiskup andaðisk hina næstu nótt eptir Pálsmessu, var grǫptr hans búinn í skrúðhúsinu í Kristskirkju.

Ok nǫkkuru síðarr talaði Sverrir konungr á kórnum í Kristskirkju; sagði frá því hversu farit hafði tal þeirra erkibiskups hit síðarsta sinn, ok sagði at erkibiskup hafði því játat, at hann hefði meira aftekit um mótgang við sik, en svá at hann vissi at þat væri guðréttligt, ok eigi hefði minnr aðrir hlutir til þess borit, er hann þóttisk eigi mega ífrá skiljask liðveizlu við Magnús konung.

Kuflungar sátu þann vetr í Víkinni.

Eptir um várit bjó Sverrir konungr her sinn, ok hafði mikit lið, fór síðan suðr til Bjǫrgynjar, ok dvaldisk þar lengi um sumarit; var þar þá biskupafundr ok annarra ríkismanna: var þar rœtt um kosning til erkibiskups, var mest tilnefndr Eiríkr biskup or Stafangri, fyrir því at Eysteinn erkibiskup hafði hann helzt tilnefnt. Sverrir konungr mælti heldr ímóti, talði hann ekki vel tilfallinn fjárforráða, því at hann var ǫrr maðr. Margir menn sǫgðu, at þann þyrfti til at kjósa erkibiskups, er vel veitti af fénu, ok kǫlluðu at stólinn myndi eigi skorta féin; var þat um síðir afráðit, at Eiríkr biskup var tilkosinn, fór hann hit sama sumar or landi.

En Sverrir konungr fór með liði sínu austr í Vík; konungr lét eitt skip í þeirri ferð, sigldu þeir upp (á) Ǫgdum á sker, ok braut þar skipit, lét konungr brenna skiphræin; ok fór síðan leiðar sinnar.

Kuflungar váru í Túnsbergi, ok hǫfðu mikinn her, en lítinn skipakost. En er Sverrir konungr sótti í nánd bœnum, þá hǫfðu Kuflungar njósn af, ok lǫgðu skipum sínum út við Hrafnabjǫrg; þeir hǫfðu sextán skip; en er Sverrir (konungr) kom þar, lagði hann út við eyna sínum skipum við Smjǫrborg: hann lét róa fimm skip inn til bœjarins, ok lagði þar við bryggjur; konungr hafði þrjá tigu skipa. Þeir lágu svá þrjár nætr, ok vildi konungr eigi atleggja, (fyrir) því at Kuflungar hǫfðu mikinn her uppi á berginu; þótti konungi óráðligt, at leggja skip sín undir stórt grjót, ef þeir bæri á þá. Kuflungar treystusk ok eigi (at) leggja at konungi, ok á hinni fjórðu nótt lǫgðu Kuflungar inn at bryggjum hljóðliga, þar sem Birkibeinar lágu fyrir fimm skipum; en svá var myrkt at eigi sá hvárir aðra, fyrr en skipin rendu at þeim, ok á þá er fyrir lágu, tóksk þar þegar bardagi. En er Sverrir konungr varð varr við at þeir bǫrðusk, ætlaði hann at menn hans myndu vera illa staddir, ok lǫgðu til sem harðast, en Kuflungar vildu eigi þeirra bíða, ok gengu á land upp; lágu margir menn þar eptir af hvárumtveggjum.

Kuflungar fóru landveg norðr til kaupangs, komu þar litlu fyrir Mikjálsmessu; Þar var fyrir í bœnum Ívarr Clementsson með átta tigum manna; var þá blásit ǫllu liðinu fyrir í bœnum, bæði liðsmǫnnum ok bœjarmǫnnum út til borgar, at verja borgina. Kuflungar hǫfðu átta hundruð manna, ok sóttu hart at borginni, en bœjarmenn vǫrðu; varð þar hǫrð orrosta ok eigi lǫng, fyrir því at Kuflungar hjǫggu upp tréborgina, ok er þeir komu inn, þá flýðu bœjarmenn; þar fell Ívarr Clementsson ok flestǫll sveit hans, en Kuflungar tóku bœinn. Eptir þetta var þing átt út á Eyrum, ok gaf Bjǫrn Erlingsson Jóni konungsnafn.

Þorsteinn kúgaðr gætti borgarinnar Sion, var ok lið í borginni, svá at ekki skorti til varnar. Kuflungar fóru upp til borgar, ok skutusk á, fengu Kuflungar ekki atgert.

En er þeir sá þat, þá tóku þeir í Kristskirkju Nikolás sultan, móðurbróður Sverris konungs; þeir fluttu hann upp til borgar, ok reistu þar upp gálgatré, ok sǫgðu at þeir skyldu þar hengja hann: "en þessu veldr þú, Þorsteinn," sǫgðu þeir, "ok þér borgarmenn; skal Nikolás ok allir þér hafa grið, ef þér vilit gefa upp borgina; en ef þér vilit eigi þat, þá er þat bani Nikoláss, ok fyrir þat sama mun Sverrir konungr láta yðr uppfesta, ok er þat vel; þvílíks eigu þér ok af oss ván, þegar er vér megum við komask."

Þorsteinn óttaðisk nú, ok ætlaði at þeir myndu satt segja, at hann myndi illa kominn, hvára sém hann hitti, ef Nikolás væri upp hengðr; réð hann þat af, at gefa upp borgina. Kuflungar gáfu Þorsteini grið ok ǫllu fé hans; hǫfðu ok allir borgarmenn lífs grið ok lima, en Kuflungar tóku fé allt, ok brendu borgina alla ok brutu. Þar fengu Kuflungar margar gersimar Sverris konungs; var þar mikit hlutskipti, er þeir komu til bœjarins.

Kuflungar lǫgðu gjald mikit á bœinn, ok sǫgðu at þeir mundu elligar brenna þar, ok launa bœjarmǫnnum samnað ok mótstǫðu; en bœjarmenn greiddu heldr gjaldit. Kuflungar dvǫldusk þar litla hríð, ok réðu sér til skipa; bœjarmenn lottu þá ekki, ok báðu þá vel fara, en vildu gjarna at þeim færisk illa.

Kuflungar bjuggu nú skjótt skúturnar; ok er þær váru búnar, kom sá kurr ok kvittr í bœinn, at lið fór utan um Gaularás, ok ætluðu (menn) at þar mun fara Sverrir konungr; en er Kuflungar heyrðu þenna pata, þá hljópu þeir til skipa sinna, ok ráku af þjǫldin, ljósta síðan í árum, ok róa drífanda at út or ánni; báðu bœjarmenn þá aldri aptr koma.

Fóru Kuflungar út eptir firði, ok heldr óspakliga, hvar sem þeir komu, ræntu byrðinga, þar sem þeir náðu. Þeir tóku eitt kaupskip, þat var Íslandsfar; þat skip var kallat Stangarfolinn; þat var orðit aptrreka, þar ræntu þeir hverjum penningi er á var. Eptir þat fóru þeir suðr til Bjǫrgynjar, (ok) komu þar litlu fyrir jól.

Kuflungar hǫfðu þing í bœnum, ok krǫfðu bœjarmenn gjalds til jólaveizlu; þeir sǫgðu þann kost annan, at þeir mundu ræna bœinn allan ok brenna upp. Bœjarmenn mæltusk undan um gjaldit, ok báðu sér fresta, en Kuflungar hétu þeim afarkostum ímót; ok stóð þetta mál þannig um hríð.

Litlu fyrir jólin varð sá atburðr einn morgin í lýsing, at tólf langskip sigldu sunnan frá Hvarfsnesi til bœjarins. Kuflungar urðu nú varir við, ok hljópu til vápna sinna, en flestir or bœnum ok upp í fjallit, eða inn um Óláfskirkju. Jón kuflungr lét blása liðinu til skipanna; hljóp hann ok sveit hans á skip, ok reru út á váginn ímót; en er þeir sá at ekki kom liðit til þeirra, þá sneru þeir yfir til Munkabryggju, ok nær yfirlandinu, síðan róa þeir upp á sker, ok festi þar skipit á, ok í því bili renna skip Birkibeina at þeim; hlaupa Kuflungar þá fyrir borð ok svima til lands, en sumir týndusk. Jón kuflungr hljóp eigi utanborðs, ok beið á skipinu Birkibeina, ok fell þar, ok einn maðr með honum; flettu Birkibeinar lík þeirra.

En er Sverrir konungr varð varr við þessi tíðindi, lét hann flytja líkin yfir til bœjar, ok bera upp til Maríukirkju, ok leggja niðr undir suðrvegginn, ok breiða yfir vaðmál. Kuflungar hljópu ofan or fjallinu inn við Óláfskirkju, fylktu þar, ok œptu á Birkibeina, eggjuðu þá at berjask; en konungr bað sína menn ekki eiga við þá: "munum vér ekki berjask við hǫfuðlausa menn; segit þeim at hǫfðingi þeirra liggr hér undir Maríukirkju, ok skildusk þeir illa við hann; var þar ok eigi góðs hǫfðingja at gæta." Kuflungar réðu eigi í bœinn út, ok varð engi bardagi; snerusk þeir íbraut, ok skildusk at þessu.

Sá maðr var (þar) í bœnum, er Petr hét, er Birkibeinar kǫlluðu fǫður þess manns, er Ormr hét, en Ástríðr steik móðir hans; ok þann sama Orm, sǫgðu þeir, at Kuflungar hǫfðu kallat konung sinn Jón Ingason, ok sá sami lægi þá þar við Maríukirkju; báðu menn þá Petr tilganga ok kenna son sinn, ok segja áðr nǫkkur mǫrk á, en hann sæi líkit.

Petr segir þat til marka: "ef hann er minn son Ormr, þá er þat marka á, at sveinninn hljóp á ljá, ok skeindisk mjǫk undir ilinni á hœgra fœti. Nú er víst, ef þetta finnsk eigi, þá er hann eigi minn sonr; en ef þat finnsk, þá mun ek eigi við dyljask."

Síðan lét konungr leiða hann til þangat er líkit var, ok draga af skóinn ok hosuna; lézk Petr þar kenna þat mark, er á hans syni hafði verit.

Sverrir konungr lýsti því bæði fyrir bœjarmǫnnum ok sínum mǫnnum, at sá Jón, er Kuflungar hǫfðu kallat konung sinn, hét Ormr, son Petrs ok Ástríðar; ok þat með at Petr var þar ok kendi lík sonar síns: "ok mun yðr bœjarmǫnnum," segir hann, "vera þat kunnigt, hvárt Petr ok þau Ástríðr eiga nǫkkura ætt til þess, at son þeirra væri konungr yfir Noregi; ok má nú þar sjá þat fals, er þessi hinn vándi ránsflokkr hefir með farit."

Eptir þetta var jarðat lík Jóns kuflungs at Maríukirkju. Þá var þat fyrsta sinni at Sverrir konungr ok lið hans kom svá til Bjǫrgynjar, at allr lýðr varð honum feginn. Var nú Sverrir konungr einn yfir Noregi eptir þetta; hann var í Bjǫrgyn um hríð.

Austr á mǫrkum var flokkr sá er hlaupit hafði ofan í Víkina ok gert þar mart illt, drepit menn en rænt suma, ok brent fyrir sumum. Sá hǫfðingi var fyrir þessum flokki, er nefndr er Sigurðr brennir, son Inga konungs Haraldssonar. Sigurðr brennir hafði funnit Jón kuflung, ok hafði hann tekit við frændsemi hans, ok bauð honum til sín; en Sigurði þótti lítil ráð yfir þeim Kuflungum, ok treysti sér betr til landráða ok hirðstjórnar, til vizku ok vinsælda; en kvað þessa mundu alls viðþurfa við ráð Sverris prests; sagðisk ok alllítils mundi virða við Sverri, ef þeir findisk, venzl né vígzlur, kvaðsk þykkja hann svá gera við sína frændr; ok vildi hann heldr fara einn saman með flokki. Hann hafði þrjú hundruð manna um hríð, váru þessir menn ófriðsamir, hvar sem þeir komu.

Um sumarit eptir fall Kuflungs er áleið, fóru bœndr ok með þeim nǫkkurir liðsmenn at Sigurði brenni, tóku hús á honum, ok sóttu þá í stofu nǫkkura, en þeir vǫrðusk allvel ok drengiliga. Ok þá er flestir menn váru fallnir, þeir er inni váru, þá kallaði Sigurðr á þá, (ok) bað þá hlýða sér; en er hann fekk hljóð, þá mælti hann: "nú er þat líkast at þér munit hafa þat ørindi hingat, sem þér vilit; ok þér munut segja Sverri konungi ok ǫðrum hǫfðingjum frá þessum sigri, er þér hafit hér unnit, ok frá landi fellt hǫfðingja þessa flokks, Sigurð brenni, son Inga konungs; en þetta er miklu minni frásagnar vert en þér ætlit, þó at þér fellit mik; fyrir því at þat er hit sanna at segja yðr, at ek heiti Heðinn, ok em ek sonr Þorgríms hrossa; em ek íslenzkr at allri ætt."

Eptir þetta skutu þeir at honum ok felldu hann; kalla menn at þessi maðr væri hinn harðasti.