Bókastaðir

Einum vetri eptir fall Magnúss konungs gerðisk þat til tíðinda um haustit í Vík austr, at þar hófsk flokkr, ok var sá hǫfðingi fyrir, er kallaðr var Jón, son Inga konungs Haraldssonar gilla. At því ráði hurfu margir hǫfðingjar: þar var Símun, son Aulru-Kára, Nikolás son Bjarnar bukks, Andres brasaðr, Jón kutiza, Bárðr sala, Þorbergr, son Páls í Herzlu. Þeir komu ofan í Túnsbergi Mikjals messudag; var þar þá kvatt haugaþings; var Jón þar til konungs tekinn á þinginu, ok svarit honum allt land. Jón hafði áðr verit munkr í Hǫfuðey: hann lagði kuflinn þar á þinginu, þann er Birkibeinar festu við hann, en Birkibeinar kváðu hann eigi minna skyldu hafa í rétt reglunnar en nafnit, ok kǫlluðu hann kuflung, gáfu honum þat fyrir konungsnafn.

Lið mikit dreif til hans ok frítt bæði, allir hinir beztu manna synir í Víkinni: ok réðu þeir (þar) til skipa, ok fóru norðr með landi, fyrir því at Birkibeinar sǫmnuðusk saman í Víkinni, ok fengu lið mikit; heldu Kuflungar af því undan, þann tíma er þeir fengu skip. Birkibeinar fóru fyrir því eigi eptir þeim, at þeir hǫfðu ekki skipakost til þess. Ok þegar er Kuflungar sóttu út á Agðir, þá gekk undir þá allt lið, ok þaðan ífrá lǫgðu þeir undir sik allt land, þar sem þeir fóru, þvíat þeir hǫfðu styrk mikinn. En er Kuflungar komu ofan í Túnsbergi, drápu þeir þar Símun skerplu, er þá hafði sýslu í Túnsbergi; þar fell með honum sveit hans, nær þrír tigir manna.

Þá byrjuðu Kuflungar ferð sína norðr með landi, (ok) gekk lið undir þá, hvar sem þeir komu, fengu þeir enga viðrtǫku. Eptir þetta komu þeir til Bjǫrgynjar, ok lǫgðu þegar atbryggjum er þeir komu. Kuflungar tóku bœinn, ok gekk undir þá allt fólk: þeir drápu þar nǫkkura Birkibeina. Síðan lǫgðu þeir undir sik land allt norðr til Staðs; þeir sátu um vetrinn í borginni í Bjǫrgyn.

Sverrir konungr hafði látit setja upp Maríusúðina út í Hólmi, þá er hann kom innan or Sogni; ok lét gera yfir hróf; kom hon aldri síðan á vatn. Kuflungar vildu fram setja skipit, ok var blásit til ǫllum bœjarlýð; var skipit svá reist ok hrist, at ísundr brotnaðu brandarnir, ok gekk þó eigi or stað; þá lǫgðu þeir eld í, ok brendu upp.

Kuflungar komu á Bjǫrgynjarvág þann tíma dags er sungnar váru hámessur í bœnum; komu þeir mjǫk á óvart. Áskell tyza hafði þá bœjarbygðina, ok hélt sveit í bœnum; hann var at messu í Steinkirkju, ok varð eigi fyrr varr við, en Kuflungar komu í kirkjuna með alvæpni. Áskell hljóp upp í riðit, ok svá í stǫpulinn. Kuflungar hljópu eptir honum; þá fell einn mikill steinn ofan or stǫplinum í hǫfuð einum þeirra, ok fekk sá þegar bana af. Þá sveittisk róðan helga, svá at draup á altárit ofan. Þeir Áskell ráku þegar aptr stǫpulinn, ok heldu sik þar lengi, til þess er bœjarmenn leystu þá út með fé.

Kuflungar dvǫldusk í bœnum langa hríð, ok vendu (síðan) enn austr aptr til Víkr; en fyrir því at Kuflungum drósk mjǫk liðit, þá sóttu þeir at Birkibeinum. Sverrir konungr hafði sett til landsgæzlu í Víkinni Úlf af Laufnesi, Úlf fly, Hávarð jarlssón, Þórólf rympil, ok enn fleiri sveitarhǫfðingja; veittu hvárir ǫðrum áhlaup svá sem við komusk; vóx svá styrkr Kuflunga, at Birkibeinar flýðu or Víkinni, ok norðr í land, nema Úlfr af Laufnesi; hann helzk við með sveit sína, ok kveðsk eigi flýja myndu.

Um várit eptir páska fór Sverrir konungr norðan or Þrándheimi með allmikinn her, ok kom til Bjǫrgynjar um vaknaskeið; var þá ok mart kaupskipa komit til bœjarins, ok nær af ǫllum lǫndum. Suðrmenn hǫfðu flutt þangat vín mikit, svá at þá var í Bjǫrgyn eigi dýrra vín en mungát. Þat var eitt sinn er menn sátu í víndrykkju, at þeir vildu láta (taka) meira vínit, en sveinninn Suðrmanna vildi eigi taka, ok skildi þá eigi meira (á) en um einn vínpott, ok þreyttu þeir til þess er Norðmenn vildu ganga til ok brjóta upp búðina, en Suðrmenn vǫrðusk fyrir innan, ok lǫgðu út sverðum, ok særðusk menn; ok þetta spurðisk um bœinn; hljópu þegar bœjarmenn ok þýðerskir menn til vápna, ok bǫrðusk síðan, fellu þar margir menn ok flest af bœjarmǫnnum. Suðrmenn hljópu til skipanna, ok lǫgðu kuggana út á váginn alla saman, en bœjarmenn bjuggusk við at sœkja at þeim; ok um síðir var griðum ákomit.

Þat sumar var ok mǫrg ǫnnur óspekð ger við drykkjuna. Einn maðr var sá af Birkibeinum, er hann var svá vitlauss af drykkju, at hann hljóp or hǫllinni milli ok konungsstofu, ok þóttisk hann hlaupa á sund, ok fekk bana; annar hljóp af bryggju í konungsgarði, ok druknaði.

Sverrir konungr var þá eigi í bœnum; en er hann kom til bœjarins, varð brátt sá atburðr einnhvern dag, at tveir menn deilðu; þeir váru báðir mjǫk druknir, annar gestr konungs ok annar húskarl, því næst vildi hvárr veita ǫðrum tilræði; ok þá kom at Þórólfr rympill gestahǫfðingi; hann hafði engi vápn, ok tók hann stálhúfu af hǫfði sér, ok laust húskarlinn, en hann laust Þórólf ímóti með handøxi. Eptir þat helt maðr á manni, ok lét ganga (hverr) þat er til hafði í vígvǫlum, ok váru allir ǫlóðir. Þórólfr rympill sleizk or þessi þrǫngu brot, ok fór til liðs síns, ok lét blása gestalúðrinum; ok er gestir komu allir saman, þá bað Þórólfr þá vápnask. Húskarlar sǫmnuðusk ok saman ok vápnuðusk, ok gengu ofan á skip sitt; Ásgeirr hamarskalli réð fyrir þeim. En er gestirnir komu allir saman, þá fleygði Þórólfr rympill sverðinu út á skipit, ok hljóp þar þegar eptir sjálfr, ok gat fengit sverðit, ok barðisk þegar. Gestirnir hljópu ok út eptir honum; varð þar mikil orrosta, ok léttu þeir Þórólfr eigi fyrr en hroðit var skipit, ok fell mart af húskǫrlum, en flest hljóp á kaf. En er konungr varð varr við, fór hann til, ok kom hann á griðum ok stefnu, ok síðan sættusk þeir.

Nǫkkuru síðarr hafði Sverrir konungr þing í bœnum, talaði ok mælti: "vér viljum þakka hingatkvámu ǫllum enskum mǫnnum, þeim er hingat flytja hveiti ok hunang, flúr eða klæði; svá viljum vér ok þakka þeim mǫnnum ǫllum, er higat hafa flutt lerept eða lín, vax eða katla. Þá menn viljum vér ok tilnefna, er komnir eru af Orkneyjum eða Hjaltlandi eða Færeyjum eða Íslandi; ok alla þá er higat hafa flutt í þetta land þá hluti, er eigi má missa, ok þetta land bœtisk við. En um þýðerska menn, er higat eru komnir mikill fjǫlði, ok með stórum skipum, ok ætla heðan at flytja smjǫr ok skreið, er mikil landeyða er at þeirri brotflutningu, en hér kemr í staðinn vín, er menn hafa til lagzk at kaupa, hvárirtveggju mínir menn ok bœjarmenn eða kaupmenn; hefir af því kaupi mart illt staðit, en ekki gott; hafa margir hér týnt sínu lífi fyrir þessa sǫk, sumir limunum, sumir bera annarskyns ørkuml allan aldr sinn, sumir svívirðing, verit særðir eða barðir; ok veldr þessu ofdrykkja. Kann ek þeim Suðrmǫnnum mikla óþǫkk fyrir sína ferð; ok með því at þeir vill halda lífinu eða fé sínu, verði þeir í brautu heðan sem fyrst; ok hefir þeirra ørindi orðit oss óþarft ok váru ríki. Þér meguð áminnask hvat efni ofdrykkjan er, eða hvers hon aflar, eða hverju hon týnir. Þat er hit fyrsta, er minnst er at telja, at sá er ofdrykkjuna þýðisk, þá fyrirlætr hann allan fjáraflann, ok tekr þar ímót ofdrykkjuna ok hennar andvirði, týnir ǫllu fénu ok glatar; þvíat sá maðr er áðr var fullsæll at fénu, þá verðr hann vesall ok válaðr ok fátækr, ef hann fyrirlætr hana eigi. Sá er annarr lǫstr ofdrykkjunnar, at hon týnir ǫllu minninu, gleymir ok því ǫllu er honum væri skylt at muna. Þat er hit þriðja, at þá girnisk hann alla hina rǫngu hlutina; hræðisk þá ekki at taka fé með rǫngu, ok svá konur. Sá er hinn fjórði hlutr ofdrykkjunnar, at hon eggjar manninn at þola engan hlut, hvártki orð né verk, gjalda ǫllu ímóti hálfu meira illt, en til sé gert; ok þar umfram eggjar hon þess, at leita lastmæla á þá, er óvaldir eru. Þessi hlutr fylgir ok ofdrykkjunni, at maðrinn þreytir líkamann sinn, sem hann má at þola vandræði, mœðask af vǫkunum, týna blóðinu í ǫllum liðunum, ok spilla blóðinu til vanheilendis, ok þar með týna allri heilsunni. Ok þá er svá er þungliga komit, at fyrirfarit er, af ofdrykkju, allri eigunni ok heilsunni, ok þar með vitinu, þess eggjar hon þá at fyrirfara því, er áðr er eigi týnt, en þat er sála hans: þá eggjar hon þess, at vanrœkjask allri réttri siðseini ok réttum boðorðum, en girnask syndirnar, ok afhugask allsvaldanda guði, ok ǫllu hinu rétta, minnask á engan hlutinn þann er hann hefir gert. Lítit nú á, ofdrykkjumenninnir, þá er þér skilizk frá ǫllu í senn drykkjunni ok lífinu, hvat líkast er, hverr þá man við grípa sálinni: minnizk nú á, hversu ólíkt þetta lífi er því er vera skyldi; því at ǫllum hlutum skyldi stilling fylgja; hermenn skyldu vera hógværir í friði sem lamb, en í ófriði ágjarnir sem leon; kaupmenn ok bœndr skyldu ok fara svá með sínu eðli, afla fjárins með réttu, ok þó með erfiði, gæta með vizku, en veita með mildi; en hinir er minni eru skulu vera þakklátir, ok þjóna hverr sínum yfirmanni með góðum vilja ok eptir sínum efnum."

Konungr lauk svá málinu, bað sína menn vera siðsama ok friðsama við bœjarmenn ok bœndr eða kaupmenn; var þetta mál vel rómat af ǫllum vitrum mǫnnum, ok þótti vel talat.

Sverrir konungr fór norðr um haustit ok til kaupangs, ok sat þar um vetrinn, váru þar með honum flestir allir hǫfðingjar hans. Kuflungar váru í Víkinni.

Þat sama sumar bjuggusk Kuflungar at fara norðr at Sverri konungi, ok urðu þeir síðbúnir um haustit. En er þeir komu norðr um Stað, fengu þeir hraðbyri norðr til Agðaness. Þá kvað Nefari þessa vísu:

Þá fengu þeir lítin landnyrðing, ok reru um kveldit inn í fjǫrðinn, ok ǫndverða nótt komu þeir inn til kaupangs; kom þá engi njósn fyrir þeim. Sverrir konungr sat upp í borg á Steinbjǫrgum, ok fátt lið með honum, en flestǫll hirðin ok hǫfðingjar váru í bœnum, ok hǫfðu ekki orðit varir við Kuflunga, áðr en þeir hǫfðu tekit bœinn; þeir drápu þar mart Birkibeina ok góða drengi, en flestir hljópu í kirkjur. Þar fell Brynjólfr Rǫgnvaldsson, Óttarr knerra, Sigurðr dotafinnr, Andres krista, Andres bjúgi.

Jón kuflungr gaf grið ǫllum Birkibeinum, þeim er handteknir váru, ok sagði at þeir skyldu vera hans menn; ok þá er þeir skyldu gerask handgengnir, gaf Jón kuflungr þeim upp eiðana, ok lét þá vera myndu svá góða drengi, at þeir myndu eigi síðr halda orð sín en eiða. Ok þegar um kveldit eptir gengu Birkibeinar með vápnum sínum, tveir eða þrír saman, en stundum fimm eða fleiri, upp til borgar til Sverris konungs, ok at morni váru þeir allir íbrottu frá Kuflungum, ok sǫgðu Sverri konungi, hversu Kuflungar hǫfðu þeim grið gefin; en Sverrir konungr sagði, at Jón kuflungr mundi ekki kunna at vera hǫfðingi, lét þat sýnt hafa í þessu ráði. Kuflungar tóku þar skip Sverris konungs ǫll, ok hǫfðu sum með sér, ok nǫkkur brendu þeir. Eptir þetta fóru þeir íbrot or bœnum á einni nótt er myrkt var orðit, þvíat þeir hræddusk at konungr mundi veita þeim nǫkkur áhlaup; en konungr sat alla þessa stund í borginni, ok þóttisk eigi hafa lið til at berjask við þá. Síðan fór Jón kuflungr suðr til Bjǫrgynjar, en Sverrir konungr sat eptir í Kaupangi.