Bókastaðir

Mánadaginn eptir var kista búin, ok áðr en lík konungs væri sveipat dúkum, þá lét konungr ganga til þá menn alla, er áðr hǫfðu verit menn Magnúss konungs, ok bað þá kenna líkit, ok bera síðan vitni um, ef Víkverjar slægi því upp at Magnús konungr lifði, ok eflði þeir með því nǫkkurn illgerðaflokk; kvað (sér) eigi til þessa ganga harðýðgi við þá. Síðan gengu þeir til líksins, ok máttu nær engir vatni halda, þeir er til gengu, ok kystu líkit, gengu síðan íbrot. Lík Magnúss konungs var sveipat dúki, ok lagt síðan í kistu; lét Sverrir konungr flytja suðr til Bjǫrgynjar; mart var áðr funnit líka stórmennis.

Ok brátt síðan bjósk konungr íbrot, guldu Sókndœlir honum þá fimmtán merkr gulls; fór þá Sverrir konungr suðr til Bjǫrgynjar.

Þessi tíðindi váru áðr komin þannig, ok var þat fyrst með þeima atburð. Laugardaginn er áleið hinn næsta eptir orrostuna kom skip til bœjarins, ok lagði at út við konungsgarð. Þat var allt skjaldat með stǫfnum ok vel skipat, ætluðu sumir at vera myndi Magnús konungr, gengu þeir á land, ok var blásit, ok sagt at Svína-Petr vill þing hafa.

Kom þar allr bœjarlýðr, stóð Petr upp ok mælti: "hér kemr at því, sem mælt er: opt hit sama svín í akri. Ek heiti ok Svína-Petr; en skamt er á at minnask at vér várum heðan reknir ok keyrðir or þessum bœ, ok heldr háðuliga, ok erum nú enn aptr komnir. Mikil tíðindi hǫfum vér at segja: fall Magnúss konungs, Haralds Ingasonar, Orms konungsbróður, Ásbjarnar Jónssonar, ok margra lendra manna. Er nú hingat ván Sverris konungs til bœjarins, þá er hann ferr innan or Sogni, ok bað hann þess, at þér skyldut sœmiliga taka við honum, sem hans tign byrjar. En hverju gegnir þetta, er allir menn drepa niðr hǫfði, eða bera klæði yfir hǫfuð sér? ok þat veit guð, at aldri fyrr sá ek alla menn svá at undri verða sem hér; en þat kann ek at segja yðr með sǫnnu, at aldri láti þér nú svá illa, eða snǫktit ok syrgit, at eigi sé nú dauðr Magnús konungr, ok þar með allr hans herr; man þeim sú eptirgerðin vera vænni, at þér látit hringja eða syngja fyrir sálum þeirra, eða gefit fé fátækum mǫnnum eða klerkum til bænahalds. Ekki týr yðr nú (at) tauta eða tutla hann Sverri af konungdóminum, fyrir því at Sverrir konungr hefir nú beygt hálsana á meirum stórbukkum, en þér erut, bœndr eða kaupmenn; því at kaupmaðrinn ok búandinn kvíðir sér ok sínu fé, hann kvíðir fyrir vind ok vatn. Ek vil ráða yðr heilt: látit Magnús konung fara, svá sem hann hefir fyrir sér gert; takit nú við Sverri konungi, er guð hefir sendt yðr, þá hafi þér réttan hǫfðingja ok vitran, mildan ok málsnjallan, réttlátan ok friðsaman, ágætan sigrvegara ok øruggan til landvarnar ok allrar landsstjórnar. Nú er íbrottu sá Sverrir, er við hernaði fór til margra kaupstaða; brautu eru nú ok þeir sǫmu Birkibeinar, er hér sveimuðu um bœinn, ok sópuðu óhreinliga hǫndum um hirzlur yðrar búanda; en hér munu nú koma með konungi várum mjúkir hirðmenn ok hógværir, er vera skal láss ok lykill fyri frelsi ok friði þessa kaupstaðar ok annarra. Látit þér nú íbrot fara flærðara ok falsara ok drottinssvíka, en gerizk nú hollir ok trúir ok þjónustufullir konungi yðrum. Látit ok ábrot fara, þá er konungr kemr til bœjarins, alla þá menn, er sannir eru at svikræðum við konunginn eða hans menn, svá at eigi hafi síðan til sættar gengit. Konungrinn sjálfr býðr ǫllum mǫnnum grið ok sætt, þeim er til hans koma ok þess leita; ok fyrir þat sama mun guð honum fagna ok í frið leiða, ok allir guðs helgir menn."

Sverrir konungr sigldi fagran byr til Bjǫrgynjar, ok áðr en þeir sigldu fyrir bœinn, mælti konungr, at þeir skyldu svá haga ferðinni, at bœjarmǫnnum þœtti sem mest lið þeirra til at sjá, hvárt er þeim þykkir þat betra eða verra; ok svá gerðu þeir. En er konungr kom til bœjarins, þá var hringt ímóti honum um allan bœinn, ok gengit með fagri processione móti honum; tóku menn vel við honum, ok dvaldisk konungr þar um hríð.

Lík Magnúss konungs var búit til graptrar, var hann jarðaðr í Kristskirkju utar fyrir kórinum, fyrir framan steinvegginn hinum syðra megin. Sverrir konungr stóð yfir grepti hans ok Páll biskup, ok ǫll alþýða manna er í var bœnum. Ok áðr en lík konungs væri lagit í steinþróna, þá kallaði Sverrir konungr menn til at sjá líkit, at eigi segði þeir síðan, at þessi Magnús berðisk honum ímóti af skǫmmu bragði; gengu nú margir til ok sá líkit, skildusk ok margir grátandi við; ok einn af gestum Magnúss konungs gekk til ok kysti líkit, ok felldi tár við.

Sverrir konungr leit eptir honum ok mælti: "seint ætla ek slíkum trúa mega."

Þá váru fagrlig ørindi tǫluð yfir grepti hans. Nikolás sultan, móðurbróðir Sverris konungs, talaði, ok var allra manna málsniallastr.

Konungr mælti ok langt ørindi, ok sagði svá: "yfir þess manns grepti stǫndum vér hér nú, er hann var góðr ok ástsæll sínum vinum ok frændum, þóat við frændr ættim eigi gæfu til samþykkis vár í milli; ok harðr var hann mér ok mínum mǫnnum, en guð fyrirgefi honum nú þat allt, er hann varð offari í; því at hann var sœmiligr hǫfðingi í marga staði, ok prýddr með konungligri ætt."

Konungr mælti mǫrgum fǫgrum orðum, því at hann skorti hvártki orðin til, né snild at víkja þannig til, sem hann vildi at væri. (Sverrir) konungr lét vandliga búa um leg Magnúss konungs, lét gera grind um, utan um legsteininn, ok breiða yfir kǫgur.

Magnús konungr var bæði vinsæll ok ástsæll við landsfólkit; hafði hann mest traust af Víkverjum. Þat var mark um vinsæld hans, at svá sem skaðasamt varð at fylgja honum, þá skorti hann þó aldri liðit til fylgðarinnar, meðan hann lifði; ok þat reyndisk síðan, at þeim varð gott til liðs er hans afspringi kǫlluðusk vera, sem enn mun sagt verða síðarr; ok hyggjum vér þess mest hafa at notit, at ǫllu landsfólkinu var svá kært allt afkvæmi Sigurðar konungs Jórsalafara, ok Eysteins konungs, bróður hans; en allir hǫtuðusk við ætt Haralds gilla, ok vildu þeirri fyrirkoma; kǫlluðu þá hina verstu sending hafa komit í land, er hann kom í Noreg.

Magnús konungr var lítillátr ok glaðr; hann var mjǫk í síð ungra manna, drykkjumaðr mikill var hann ok kvennamaðr mikill, þótti gott at leika, ok vera umfram alla menn at fimleik; hann var ok heldr sterkr maðr, ǫrr ok stórgjǫfull, snjallr í máli; slíkir hlutir allir fellu mǫnnum vel í skap; allra manna var hann ok vápndjarfastr, skartsmaðr mikill, ok sundrgerðamaðr at klæðum; heldr hár maðr á vǫxt, ok harðvaxinn, miðmjór, limaðr vel ok fagrliga; hann var fríðr maðr sjónum at ǫðru, en hann var nǫkkut munnljótr.

Sverrir konungr lét blása ǫllu bœjarfólki út í Kristskirkjugarð, ok hafði þar þing. Hávarðr jarlsson stóð fyrst upp, ok talaði konungs ørindi; segir hver skylda á var at taka vel við konungi ok sœmiliga: "Þar er hann má oss marga hluti veita í sœmdum; fœri þá ok vel ok makliga, at hann væri oss traust ok hlífskjǫldr, sem honum sómir, en vér gerðim honum traustliga fylgð ok fulltrúa, ok allt þat er hann á af oss með réttu at hafa; megu þér nú sjá, hvat er hann hefir tilkostat, áðr en hann næði sínu ríki, ok þolat þar til bæði mǫrg válk ok vandkvæði, lagt í hættu bæði sitt líf ok margra annarra góðra drengja ok gǫfugra; en guð hefir nú frelstan hann af mǫrgum háska, sem nú munu þér hafa sanna spurn til. Er nú ǫllum einsætt at gera vel til konungs, þóat áðr hafi ímóti honum verit; mun hann ok ǫllum miskunna, þeim er honum vilja þjóna at flærðlausu. Hyggit at hvárum betr ferr, þeim er hníga vilja til hans vinúttu, eða þeim er ímóti bindask hans vilja. Gerit nú, sem guð kennir yðr, ok snúit yðru máli til góðra lykta!"

Eptir þetta stóð upp sjálfr konungr, ok litaðisk um lengi, ok tók seint til máls, ok hóf á þá leið: "til þeirra orða munum vér taka, er psálmaskáldit mælti: ‘Miserere mei, deus, quoniam conculcavit me homo, tota die expugnans tribulavit me!’ ok þetta segir svá: ‘Miskunnaðu mér guð, þvíat maðrinn træð mik undir fótum, ok barðisk allan dag ígegn mér ok kvalði mik.’ Þessi spásaga er nú framkomin á várum dǫgum, er spáð var fyrir mǫrgum ǫldum, er Magnús frændi minn barðisk mér á móti, ok bjósk at tapa mínu lífi; en guð leysti mik nú sem fyrr, ok skipti mér ríki hans. Guði hefir ekki jafnleitt verit allar stundir, sem ofmetnaðarmenn; hefir hann ok þeim harðast refsat: fyrst er hann rak engilinn frá sér, er honum vildi jafnask, var honum svá goldit, at hann varð at hinum versta djǫfli: síðan er hinn fyrsti várr frændi Adam gerði ímóti guðs vilja, var hann þá rekinn or Paradísu, hingat í heim, í þessa verǫld ok ánauð: ok er ríkin hófusk, ok Pharaó þrǫngði guðs lǫgum ok lýð, þá komu tíu undr yfir landit, þau er aldri hafa ǫnnur slík orðit í verǫldunni; svá var ok þá er Saul konungr grimðisk móti guði; þá flakkaði hann síðan með óhreinan anda; ok þó at vér telim, þá hefir æ svá framfarit í heiminum. Enn kann þat vera, at yðr þykki upp hefjask nær borði vár rœða; svá hefir ok framfarit hér í landinu, at þeir hafa upphafizk, er ekki váru konungaættar, svá sem var Erlingr skakki, son Kyrpinga-orms; hann lét gefa sér jarls nafn, en syni sínum konungs nafn. Síðan drápu þeir niðr allar konunga ættir, ok engi skyldi kalla sik þeirrar ættar; ella skyldi hverr drepa; hǫfðu þeir með sér hit bezta ráðuneyti er í var landinu, ok tóku undir sik ǫll ríki konungganna, þeirra er ættbornir váru til, allt þar til er guð sendi utan af útskerjum einn lítinn mann ok lágan, at steypa þeirra ofdrambi; en sá maðr var ek. Ekki tókum vér þat af oss sjálfum, heldr sýndi guð þat, hversu lítit honum var fyrir at steypa þeirra ofdrambi. Eigi var oss sakleysi við Magnús konung eða Erling jarl, sem fólk þetta segir, at vér gengim at rǫngu; ok eigi erum vér svá skamminnigir, at vér munim eigi, hvat er af var gert við oss: fyrst þat er þeir Bjǫrgynjarmenn drápu Sigurð konung, fǫður minn, er ættborinn var til þessa lands; en síðan efldu þeir flokk með Erlingi jarli ímót Hákoni konungi, bróður mínum, ok felldu hann, síðan tók Erlingr tvá brœðr mína, ok festi annan upp sem krákuunga, en lét hǫggva annan; ok þetta sama, er nú talða ek, má oss seint fyrnask; ok jafnan hefir þat verit, at svá mikil ánauð hefir á oss legit, at miklu væri vér fúsari at skiljask frá, ef eigi sæi vér eymð á fólki váru, eða þeir drótnaði yfir, er eigi váru tilbornir. Nú er þat frelsat, en koma láti þér þó í staðinn fáheyrðan fjandskap. Þetta mæla sumir: ‘sigrsæll er Sverrir, vitr er Sverrir;’ Þá er svarat: ‘hvat er þat kynligt; mikit hefir hann tilunnit, gefizk fjándanum.’ Sumir segja, at ek sjá djǫfullinn sjálfr, ok kominn af helvíti, ok sé hann lauss orðinn, en ek muna nú af orðinn; þá hyggit at sjálfum yðr, hverir þér erut þá, ef þér segit at guð hafi leystan djǫfulinn, ok sjá ek hann: hvat eru þér þá nema þrælar djǫfulsins, ef þér þjónit honum, ok því vesalli en allt fólk annat í verǫldinni, at þér skulut honum þjóna nú, en brenna annars heims með honum? Eru eigi þvílíkir hlutir stórum fólsligir at mæla við hvern sem einn, ok allra helzt við konung sinn, at ek muna gefask fjándanum; fól væri Sverrir þá, ef hann vildi þat vinna til þessa vesla ríkis, er á engarri stundu er með frelsi, ok þó væri enskis vert, at með friði stœði, en týna þar ímót sálu sinni ok allri hjálpinni. Sýnisk mér svá sem hér vaði allt saman, kálfar ok úlfar; kann vera at yðr þykki rúmborat sáld mitt. Margr lýtr sá nú hendinni, er gjarna vildi at af væri; sá kallar nú frændann, er fyrir skǫmmu kallaði fjándann; ok þat hygg ek, ef hér mætti nú sjá hvers manns hug, þess er hér er kominn, ok stœði hverjum horn or enni, er mér hyggr illa, at margr skyldi þá hér nú knýflóttr framganga. Þat mælir ok barnit, er þat gengr út, ok hefir stein í hendi (ok) drepr niðr á grjótit: ‘hér skyldi hǫfuð Sverris undir vera;’ Slíkt kenni þér yðrum bǫrnum. Þat sama mælir ok griðkonan vesala hver, er hon gengr út af herberginu, ok hefir vífl í hendi (ok) lystr á helluna: ‘hér skyldi hǫfuð Sverris undir vera,’ segir hon. En vera má svá, at Sverrir verði sóttdauðr eigi at síðr. Viti nú þat ok Magnúss konungs menn, þeir sem verit hafa á þessum fundi, at þeir verði í brotu or bœnum fyrir þriðju sól heðan ífrá. Hafi allir várir vinir guðs laun fyrir, er hér hafa komit á þetta þing."

Eptir fall Magnúss konungs fór Sverrir konungr um sumarit í Vík austr, ok allt til landsenda, ok lagði allt land undir sik; mælti þá engi maðr ímóti konungs vilja. Skipaði hann nú allt land sínum sýslumǫnnum. Sverrir konungr var nú einn yfir ǫllum Noregi; þá váru sjau vetr liðnir frá því er honum var gefit konungsnafn, en fimm síðan er Erlingr jarl fell. Sverrir konungr gaf þá mǫrgum mǫnnum sínum nafnbœtr, sumum sýslur, sumum veizlur; mǫrgum fekk hann ok gǫfug kvánfǫng. Hann gerði þá marga hǫfðingja, er honum fylgðu til lands, ok þá suma at ríkismǫnnum, er menn segja at engar ættir áttu til; váru þeir honum øruggir jafnan síðan.

Sverrir konungr gipti Cecilíam, systur sína, Bárði Guthormssyni á Reini; Ívari selka gipti hann Skjaldvǫru, dóttur Andress Skjaldvarar-sonar; Petr rangi fekk Ingibjargar, er átt hafði Ívarr elda. Mǫrg ǫnnur kvánfǫng fekk hann þeim mǫnnum, er honum hǫfðu fylgt til lands, ok hóf marga til ríkis, ok váru þá gǫrvir gjaflendingar.

Einum vetri síðarr en Magnús konungr fell kvángaðisk Sverrir konungr, ok fekk Margrétar, dóttur Eiríks Svíakonungs Játvarðarsonar, hins helga. Eiríkr (konungr) hvílir í skríni í Svíþjóðu at Uppsǫlum; Margrét var systir Knúts Svíakonungs. Sverrir konungr átti tvá sonu: hinn ellri var Sigurðr er kallaðr var lávarðr, en annarr hét Hákon; dœtr hans váru þær Cecilía ok Ingibjǫrg.