Bókastaðir

Nú munum vér segja nǫkkura atburði, þá er gerðusk í fundi þeirra tveggja konunga, er hefir nú áðr verit nǫkkut afsagt.

Verðr nú þar til at taka, er áðr var fráhorfit, at Birkibeinar reru út frá landi, ok þegar sá þeir at floti Magnúss konungs rendi at þeim, ok þat annat, at fyrir þessum flota var svá at sjá á sæinn, sem þá er stórregn eru í logni. Þessi skúr leið skjótt yfir, ok var þat ǫrvadrífa, þurfti þá skjǫldu við. Maríusúðin reist langan krók, er þeir skyldu snúa henni, ok áðr en fullsnúit væri út ímóti, þá rendu saman skipin; komu skip Magnús konungs fram á hlýrit, ok sló Maríusúðinni flatri við, en stafnar Magnúss konungs skipa horfðu at; lá Skegginn at fremra austrrúmi, en þá hvert at ǫðru fram, sem rúm hǫfðu.

Síðan tóksk þar hǫrð orrosta ok mikil, váru menn Magnúss konungs mjǫk ákafir, en Birkibeinar hlífðusk meirr við, ok sveif ǫllum saman flotanum inn með strǫndinni, ok nǫkkut svá at landi við. Birkibeinum tóksk ógreitt atlagan í fyrstunni; varð Maríusúðin ímilli skipanna Magnúss konungs ok landsins.

Eptir þetta hljóp Sverrir konungr á bát, ok einn maðr með honum, ok reri til skips Eiríks konungssonar, ok kallaði konungr á þá ok sagði, at þeir fóru illa ok ódjarfliga; bað þá róa út um hit mikla skipit, ok leggja þar til er hin smærri skipin væri fyrir, ok freista hvat þeir gæti þar atunnit. Konungr reri milli skipanna, ok eggjaði menn sína, sagði þeim hvar þeir skyldu at leggja; ok urðu Birkibeinar nú vel við orðum konungs, ok lǫgðu fram djarfliga, ok gerðu þá harða hríð, ok allt slíkt þágu þeir af ǫðrum; létu þá hvárirtveggju ganga allt þat sem í vápnum var. Konungr reri þá aptr til skips síns; ok var lostit ǫru í bátstafninn yfir hǫfði konungs, ok þegar annarri í borðit fyrir knjám honum.

Konungr sat ok brásk ekki við, en sá mælti, er honum fylgði: "hættligt skot, herra!"

Konungr svarar: "þá kemr nær, er guð vill."

Þá sá konungr, at svá þykkr var vápnaburðr ok grjóts yfir Maríusúðina, at eigi náði hann uppgǫngu á skip sitt, ok reri hann íbraut ok til lands. Ok þeir Munan Gautsson lǫgðu ok skip sitt at landi, hljópu þar upp ok báru stórt grjót út á Maríusúðina allt um fyrirrúmit, ok fram til austrrúms, ok fengu þeir allillt slag, er þar byggðu.

Frambyggjar urðu mest fyrir atsókn Heklunga ok vápnaburðinum; mæltu þeir sín ímilli, at fyrirrúmsmenn skyldu þá launa konungi mjǫðinn, eða kyrtilsklæðin fǫgr. Þá hétu skutbyggjar á stjórnbyrðinga, at þeir skyldu fram róa; gerðu þeir svá, drógu fram skipit, svá at Skegginn lá þá við hit eptra austrrúm; hǫfðu þá allir bakbyrðingar ok fyrirrúmsmenn yfrit at vinna, (þvíat) þá lágu fjórtán skip á annat borð Maríusúðinni. Heklungar létu þá ganga skot ok kesjur ok harðsteinagrjót, er þeir hǫfðu flutt austan or Skíðunni, ok varð hinn mesti mannsváði; þeir kǫstuðu ok handsǫxum ok pálstǫfum, en eigi bar þá svá nær, at þeir mætti hǫggum viðkoma. Birkibeinar hlífðu sér, ok máttu eigi ǫðru viðkoma, ok fellu þó margir, en náliga váru allir sárir af vápnum ok grjóti; svá váru þeir móðir ok barðir, at þeir váru sumir, er annattveggja hǫfðu lítit sár eða ekki, ok váru (þó) dauðir af erfiði; en fyrir þá sǫk dvalðisk uppgangan Heklunga, at þeim var óhægt við at komask, er þeir áttu at sœkja fram um stafninn af skipum sínum; en ef þeir hefði síbyrt við, þá myndu miklu fyrr aðrirhvárir hafa greitt uppgǫngur.

Nú man svá þykkja þeim er tilhlýða þessar frásagnir, sem eigi sé líkligt, er sagt er frá lyktum orrostu; en þó skal nú þat inna, hvat mest bar til með auðnunni, er svá snerisk sigrinn, sem ólíkligra þótti.

Eiríkr konungsson ok þau þrettán skip (Birkibeina), er laus váru, reru út um (it) mikla skipit, svá sem fyrr var sagt, ok sneru at þeim þrettán skipum Heklunga er yzt váru, ok eigi lágu við hit mikla skipit, ok lǫgðu þar borð við borð; varð þar hin harðasta orrosta, hǫfðu Birkibeinar þá enn stœrri skip ok lið fleira, sóttu ok at fast ok vígmannliga. Heklungar gerðu harða viðrtǫku, ok bǫrðusk svá snarpliga, at engi maðr þóttisk vita, hvárt fyrr mundi þar skipta um með þeim, eða mundi hit mikla skipit vera hroðit. Fjǫlði var þar báta, er Sygnir hǫfðu, ok lágu þeir í skotmáli við Birkibeina, ok skutu á þá.

Eiríkr konungsson lagði skipi sínu síbyrt við þat, er utarst lá þeirra er tengð váru, ok hafði hann þar miklu meira borð, var þar allsnǫrp orrosta; tóku Heklungar djarfliga ímóti. En er þar hafði verit hǫggorrosta um hríð, urðu Heklungar ofrliði bornir, fellu sumir, en sumir eyddu hálfrýmin. Síðan snerusk Birkibeinar til uppgǫngu.

Benediktus hét maðr, er bar merki Eiríks konungssonar; hann gekk upp fyrst ok þeir stafnbúar. En er Heklungar sá þat, sóttu þeir hart ímót, ok at þeim, ok drápu Benediktum, ok enn fleiri, þá er upp hǫfðu gengit, en ráku suma ofan aptr. Eptir þetta eggjaði konungsson lið sitt; ráða þá í annat sinn til uppgǫngunnar, ok gátu þá fengit merkit, sneru þá svá atgǫnguna, at Heklungar hrukku fyrir, ok hljópu þeir upp á þat skipit, er næst þeim lá, en Birkibeinar sóttu eptir þeim fast; varð þá, sem jafnan verðr, þegar er felmtr eða flótti kemr á menn í orrostum, at sjaldan verða flóttamenn góðir aptrhvarfs, þó at allvaskir sé í viðrtǫkunni.

Nú varð hér minni viðrtakan en á hinu fyrra skipinu, ok hljópu allir af, ok á þat skipit er þar var næst; ok svá hvert at ǫðru; en Birkibeinar eptir þeim með ópi ok kalli ok mikilli eggjan, hjǫggu allt ok drápu þat er fyrir þeim varð; ok þá er múgrinn flóttans geystisk inn á stórskipin, þá hljópu menn á kaf af konungsskipinu, þvíat þat lá næst landinu; en ǫnnur fjǫgur, þau er stœrst váru, sukku niðr undir mannmúginum, þat var Orms skip ok Ásbjarnar, ok Gestafleyit.

Sverrir konungr var á landi, ok er hann sá þessi tíðindi, gekk hann ofan til bátsins, ok með honum Petr, son Hróa biskups; þá reri þar at utan ein skúta, ok ætluðu þeir til landgǫngu.

Konungr kallaði á þá ok mælti: "snúi þér aptr, þvíat nú flýja þeir;" Þeir gerðu nú svá, sneru út aptr ok sá þá hin sǫmu tíðindi sem fyrr, lustu í árum ok reru út eptir firði.

Petr mælti til konungs: "kendu þér þessa menn, herra, eða hví mæltu þér svá?"

Konungr svarar: "myndi eigi þat eina til at mæla svá, hvárir sem væri?"

Fór konungr þá þegar út til skips síns, gekk aptr í lyptingina, ok hóf upp Kirial, ok fagnaði sigri sínum; sungu þetta allir með honum.

Magnús konungr hljóp fyrir borð af skipi sínu, ok allt þat lið er á var þessu skipi; týndisk þar allr fjǫldi liðs þeirra. Birkibeinar hljópu á land upp, ok tóku við þeim í fjǫrunni, er til lands leituðu, kom því lítill fjǫldi hersins á land; nǫkkurar skútur reru út eptir firðinum, ok komusk svá undan. Birkibeinar reru út á smábátum, ok drápu menn á sundi, en sumum gáfu þeir grið; allir fengu þeir grið er náðu konungs fundi; skipstjórnarmenn Sverris konungs gáfu grið frændum sínum ok vinum.

Þar fell Magnús konungr ok með honum þessir hǫfðingjar: Haraldr son Inga konungs, Magnús son Eiríks, er kallaðr var mangi, hann var dótturson Rǫgnvalds jarls; þar fell Ormr konungsbróðir, Ásbjǫrn Jónsson, Rǫgnvaldr son Jóns Hallkelssonar, Páll smáttauga, Loðinn af Manvíkum, Ólafr Gunnvallsson, Eindriði torfi son Jóns kutizu, Ívarr elda, Vilhjálmr af Torgum, Andres Eiríksson Guðbrandsson kúlu: þar fell ok Ívarr steig, son Orms konungsbróður, Hallsteinn snákr Bótólfsson, frændi Magnúss konungs, Ketill Lafransson, Sigurðr hít, Ketill fluga. Þar fell at flestra manna ætlan eigi færra en átján hundruð manna. Þat var Vítusmessudag um aptaninn er þessi bardagi hófsk; þat var um sólarfallsskeið er meginflóttinn brast, en þat var um miðnættisskeið er lokit var ǫllum manndrápum, ok Birkibeinar hǫfðu flutt til lægis ǫll skip sín, ok tjaldat ok búizk um.

Um morguninn eptir árdegis lét konungr blása til húsþings; stóð hann þá upp ok talaði ok mælti: "guð sjálfan skulum vér lofa fyrir sigr várn, er hann hefir nú miklu berara en fyrr veitt oss sinn styrk ok krapt í þessi orrostu: ok eigi megum vér kenna oss þenna fagra sigr annan veg, en þetta hafi farit eptir guðs vilja ok hans tilskipun. Nú skulum vér hér ímót veita honum makligar þakkir ok þægilig laun: er þat fyrst at halda vel grið vár við þá menn alla, er til griða hafa gengit við oss; veitum ok hjálp sárum mǫnnum: vér skulum ok veita grǫpt líkum þeim ǫllum, er vér megum ná, eptir sið kristinna manna. Þat vil ek bjóða at skyldu ǫllum mínum mǫnnum, at þeir leiti líka fyrir strǫndinni, hverr með þvílíkum brǫgðum eða efnum sem til hefir; er þat bæði þeim, er þat vilja gera, þǫkk til guðs, ok svá féfang, fyrir því at allir munu nǫkkut fé hafa haft á sér, en sumir mikit. Nú væntir mik, at vald þessa lands man komit undir mik, hvárt vér viljum stjórna því vel eða illa, ok mun guði þǫkk á því vera, at vér sém nú friðsamir ok réttir; þess munu ok margir þykkjask þurfa. Þat er nú at mæla til yðar minna manna, at guð launi yðr ástsamliga fylgð er þér hafit mér veitt; skal ek ok launa yðr með góðu, ok eptir hinum beztum fǫngum þeim er ek hefi til. Gott er nú þat at vita, at þær eignir ok allt þat fé, er þessir gullhálsarnir hafa átt, er hér liggja fyrir strǫndinni, þat sama skulu þér hafa, ok þar með hin beztu kvánfǫng er til eru í landinu, ok þvílíkar nafnbœtr, er yðr sjálfum líkar, fyrir því at þér hafit aflat mikit í þessi snertu, ok er þat sumt er yfrit er; en þat eru ǫfundarmenn, ok skulum vér þar vel gæta vár við; en guð gæti allra vár."

At þessu máli varð mikill rómr ok góðr; þǫkkuðu menn vel konungi sitt mál.

Eptir þetta lét (Sverrir) konungr róa ǫllum skipunum inn með strǫndunni, ok lagði þar við land, er eigi var ván at kenna mætti hræfadaun af valinum, ok lá þar um hríð. Komu Sókndœlir ok kaupangsmenn þá til hans, sættusk þá við hann, ok mæltu þá engu ímóti því er hann vildi at væri, ok bundu þat svardǫgum. Kom þat þar fram, er mælt er: at margr kyssir á þá hǫnd, er hann vildi gjarna at af væri.

Konungr skyldaði þá til, ok þar með aðra bœndr, at flytja líkin til graptar; hann lofaði ok hverjum manni at búa svá vel um lík frænda sinna ok vina, sem hann vildi sjálfr. Fóru þá hvern dag margir menn á bátum, bæði konungsmenn ok bœndr, at leita líkanna, ok drógu upp mǫrg líkin. Ok einnhvern dag fannsk lík Orms konungsbróður; síðan tóku vinir hans ok fluttu þat suðr til Bjǫrgynjar; tóku þá við (því) Víkverjar, ok fluttu austr til Oslúar, ok er hann lagðr í steinvegginn í Hallvarðarkirkju, hjá Inga konungi, bróður sínum, ok Sigurði konungi Jórsalafara.

Sunnudaginn annan eptir, er áleið um kveldit, fóru margir menn á bátum, at leita líkanna; konungr reri ok til þeirra á lítilli skútu. Ljótr hét maðr, hann var Haraldsson, hann var á báti, ok tvá menn með honum, Árni Guðmundarson ok Jón kollr.

Þá mælti konungr til þeirra: "siti þér hér á fiskinni fast, eða hversu veiðisk?" ok í því bili drógu þeir þar lík at borði. Konungr mælti: "dýran drógu þér þar at borði, ok er yðr mikil gipta í þessu."

"Já," segja þeir, "á hefir þá bitit mjǫk vel, herra, ef þetta er lík konungs."

Sverrir konungr mælti: "þetta er lík Magnúss konungs."

Þeir skutu skildi undir líkit, ok hófu upp í skútuna þá, er konungr var á. Síðan reru þeir til lands inn, var líkit borit upp, ok gengu menn þá til at kenna; var auðkennt líkit, fyrir því at ekki var brugðit yfirbragðinu, ok eigi roðinn or kinnunum, ok ekki stirðnat.