Bókastaðir

Um várit eptir páska bjósk Sverrir konungr norðan or Kaupangi, ok hafði þrjú skip ok tuttugu, ok flest stór. Þar var þá með honum Eiríkr bróðir hans, Úlfr af Laufnesi, Úlfr fly, Bárðr Guthormsson, Ívarr selki, Hávarðr Jarlsson; þeir hǫfðu mikit lið ok frítt. Konungrinn hafði þá Maríusúðina; var þar skorat á hana tvau hundruð manna ok átta tiga. Konungr lét bera á skipit út fjórar kistur, ok báru fjórir menn hverja út, ok þóttusk menn ógerla vita, hvat í myndi vera. Eiríkr konungsson hafði Óskmeyna, ok var þat nær hálfþrítogt.

Sverrir konungr fór nú með liði sínu suðr með landi; þeir lágu í Steinavági, ok hafði konungr þar húsþing ok talaði, segir svá: at hann hafði enga frétt þá til Magnúss konungs, er þeim væri bráðs ófriðar af ván; bað menn vera spaka ok friðsama, frétta vandliga hvat er tíðt væri, ok íhuga um hvers manns rœður, hvárt er hann væri meira háttar eða minna, ok kunna honum at segja allar nýlundur, þótt þeim þœtti lítils vert, ok talaði skamt ørindi ok snjallt. Þeir lágu ok í Hereyjum; þar hafði konungr ok húsþing, ok talaði enn allt hit sama sem fyrr.

Þaðan sigldi hann suðr fyrir Stað, ok fengu hvast veðr, ok hǫfðu raskótt fyrir stálinu; varð Maríusúðin kløkk mjǫk, ok skaut lykkjunum; sneri konungr inn til Úlfasunda; ok er hann lá þar, urðu menn varir við, hvat í þeim miklum kistum var; var þar þá tekinn or skipsaumr, ok fœrðr í skipin. Konungr fekk ok reksaum í hvert hálfrými, ok bað þá varðveita, er þar byggðu, ok taka til þá er þeir þyrfti.

Sverrir konungr fór nú leið sína, þar til er hann kom suðr at Sognsæ; þá sagði hann liðinu, at hann vili snúa inn í Sogn, ok heimta gjǫld eptir menn sína, þá er Sygnir hǫfðu aftekit. Síðan beiddusk menn at fara til Bjǫrgynjar, þeir er ørindi áttu þannig; en fyrir því at konungr vissi sér enga ván ófriðar svá bráðindis, eða skjótrar liðsþurftar, þá lofaði hann ǫllum þeim suðr at fara, ok fóru þrjú skip suðr. Fyrir þessu liði réð Svína-Petr; nú skiptusk menn milli skipanna, fóru þeir suðr er ørindi áttu, en aðrir í staðinn í rúm þeirra.

Sverrir konungr sneri inní Sogn, ok hafði tuttugu skip; lá fyrst í Rúslum, ok sendi boð inn í Sóknadal, at bœndr skyldi koma til hans, ef þeir vildi sættask við hann, ok lagði þeim stefnu í Hvamsey; fór þá konungr inn þangat; komu þar bœndr, ok festu konungi gjald. Konungr dœmdi á hǫnd þeim fimmtán merkr gulls, ok lagði þeim þriggja nátta stefnu, at gjaldit skyldi koma út til hans.

Fóru bœndr heim, ok sǫgðu sína ferð slíka sem var; undu þeir illa við, ok gerðu þeir ráð sitt allir saman bœndr; kom þat ásamt, at þeir nýttu sér þessa stund, er konungr hafði gefit þeim, tóku þat ráð, at þeir fluttu fé sitt á fjǫll upp ok merkr, ok eyða alla bygðina.

En er konungr fann, at bœndr mundu rjúfa stefnuna, ok liðin var sú stund, er á var kveðin, þá leysti hann flota sinn, ok sigldi inn eptir firði. Ok er hann kom þar, er firðirnir skiljask, þá gerði hann frá sér Úlf af Laufnesi ok Þórólf rympil með sex skipum inn til Lúsakaupangs, ok bað þá elda þar baðstofur, ok taka at verkakaupi slíkt, er þeir vildu.

Þat er frá þeirra ferð at segja, at þeir komu til Lúsakaupangs, ok ræntu þar fé ǫllu því er þeir fengu, en brendu kaupstaðinn; ekki fengu þeir af mǫnnum.

Sverrir konungr sneri inn í Norafjǫrð fjórtán skipum, ok lagðisk inn við Sóknadal; var þat óðinsdaginn at apni; en þórsdaginn at morni lét hann blása liðinu til tals, ok segir ætlan sína; bað liðit vápna sik ok ganga upp í dalinn, þar tveir, er einn þeirra sveitungr væri eptir at gæta skipanna; bað þá skipa til af ǫllum skipum, ok mælti svá: "fari menn gætiliga, þeir er uppganga, þá er menn fara nær skógunum, eða þar er leynin eru fyrir, at menn fái eigi mein af áskotum þeirra; drepit ok því eina menn, ef þeir vilja sæta áhlaupum við yðr; takit fé hvar sem þér fáit. En ef bœndr forðask fund várn, ok vilja eigi sættask við oss, þá skulum vér svá heðan fara, at bœndr skulu ván eiga bakelda eða smíðarkola, þar sem nú eru bœir þeirra; látit aldri kot eptir standa, nema þér gætit til um kirkjur, þar er svá má. Farit nú hermannliga, er yðr er lofat, ok þat boðit, fyrir því at margir fara þá óspakliga, er ek banna, ok ek legg við líf þeirra ok limar."

Síðan lét hann uppsetja merkit, ok sneri á leið liðinu, þá þeystisk eptir allr múgrinn. Nú litaðisk konungr um, ok sá at fátt eitt var eptir at skipunum; þá kallaði hann ok mælti; bað eigi liðit ganga á land upp ok eyða skipin: "ok ljá þess fœris óvinum várum at taka skipin undan oss, því at með mannhættu ok miklu starfi fengu vér þau." En svá var fólkit geyst, at fátt eitt lét sem heyrði þetta, er konungr mælti. Þá sneri sjálfr konungr ofan til skipanna, lét hann skipin heimta út undir strengi.

En er Birkibeinar gengu upp, verða þeir ekki við menn varir, ok við engan búsmala; en auð váru ǫll hús, þar er þeir komu. Gengu þá Birkibeinar Þórsdaginn upp eptir dalinum, ok um nóttina eptir, ok funnu einn mann, þann er þeim sagði þau tíðindi, at allt fólk ok fé hafði flýit á fjǫll ok heiðar.

Frjádaginn þegar í sólarroð, þá viku Birkibeinar ofan ferð sinni or dǫlunum, ok þá er einhverir komu til þess bœjar er efstr var í dalnum, þá skjóta þeir þar eldi í ok brenna. Ok er þetta sá þeir er neðarr fóru, þá gera þeir slíkt hit sama, ok nú gerir þat hverr at ǫðrum, ok leggja eld í hús þar sem staddir eru. Þá var lítill vindr á, en svá var reykrinn mikill, er ǫll tók náliga senn bygðin at brenna, þá tók hverr reykrinn annan um allan dalinn; ok fóru svá Birkibeinar allt ofan eptir dalinum, ok síðarst brendu þeir á Steðju, ok dvǫldusk þeir þar mjǫk lengi, fyrir því at eldinn vildi leggja at kirkjunni, en þeir báru fyrir segl ok vættu; ok þá er húsin váru fallin, fór allt liðit til skipanna. Tíutegu bœja brendu þeir þar, ok var þat allt fǫgr bygð. Konungr lét þá brátt leggja skipin yfir til Haugastrandar, ok lǫgðu þar at, er heitir Fimreiti.

Nú munum vér segja frá Magnúsi konungi, at hann hafði verit um vetrinn í Danmǫrk, ok fór um várit sunnan til Víkrinnar. Ásbjǫrn Jónsson kom fjórða dag páska til Konungahellu, hann var af liði Magnúss konungs; var þar þá móts kvatt, ok talaði hann, ok segir ván til bœjarins Magnúss konungs við mikit lið; talði mikla nauðsyn at taka vel við honum, vill hann vingask við allt landsfólk, þat er honum vill sœmðir veita eða nǫkkura lotning; kvað ok Danakonung hafa veitt honum mikinn styrk við miklu liði, ok heitit honum enn sínum styrk; segir at konungr væntir af hǫfðingjum mikillar vinganar allt austr í land, at hans ríki mætti megnask, ok heitr yðr ímóti miklu léni ok trausti: hann mælti snjallt ørindi, ok var góðr rómr atgǫrr af bœjarmǫnnum, ok svá búǫndum.

Drottinsdaginn eptir páskaviku kom Magnús konungr til bœjarins með þrim skipum ok tuttugu; var þá gǫr fǫgr procession ímót honum, ok með miklum fagnaði tekit við honum. Síðan gekk hann í bœinn, ok drakk í garði þeirrar konu er Ragnhildr hét; dvaldisk hann þar um hríð.

Þar váru þá með honum margir lendir menn, Ormr konungsbróðir, Munan Gautsson, Hallkell Jónsson, Ásbjǫrn Jónsson; þar var þá ok með honum Haraldr, son Inga konungs, ok margir aðrir ríkismenn. Konungr átti húsþing optliga ok talaði; hann var vel máli farinn ok skǫruliga, optast skamtalaðr. Allir menn tóku með blíðu konungs ørindi; dvaldisk hann þar þrjár vikur í bœnum, ok fór þá til Túnsbergs. Af Konungahellu hafði hann tvau skip, ok hét annat Keipa, en annat Vallabúza.

Magnús konungr var nú í Túnsbergi, ok fekk þar góðar viðtǫkur; kom þar mart manna til hans af landi ofan, ok átti hann þar þing, ok skaut á ørindi, ok mælti: "kunnigt mun yðr vera," segir hann, "hversu mikil válk ok vandræði vér hǫfum þolat í ríkinu; nú vilda ek beiðask af yðr nǫkkurs styrks til at vér mættim fá ríkit; vil ek enn beiðask at þér fáit mér lið heðan íbrot; en því vil ek yðr heita ímóti, at þessa skyldu skal eigi þurfa opt heðan ífrá á yðr at leggja. Er þat ok eigi undarligt, þótt mǫnnum leiðisk at róa leiðangrinn með oss, því at opt verðr hann skaðasamr mjǫk; en fyrir því at ek var smurðr ok kórónaðr til lands þessa, þá þori ek eigi fyrir guði at rjúfa svá eiða mína er þar fylgðu, ok vil ek sœkja til þessa lands með oddi ok eggju, meðan mér deilisk lífit til, ok landsmenn vilja fylgja (mér), en sé ek þat ráð fyrir mér, er meira væri hóglífi ok minni mannhætta, at taka lén af Valdhamar konungi, frænda mínum."

Nú gerðu menn mikinn róm at konungs máli, ok sǫgðu allir, at honum vildu þjóna ok honum fylgja, ok betra væri at deyja með honum, réttum konungi, en þjóna þeim presti, er enga ætt átti til at vera konungr. Túnsbergsmenn fengu honum langskip vel skipat af bœjarmǫnnum; konungr dvaldisk þar hálfan mánuð, fór þá norðr; honum byrjaði seint.

Þeir (Magnús konungr) lágu viku í Unnardys á Lista; þar var þá með Magnúsi konungi Máni skáld, ok kvað vísu:

Konungr mælti: "vel er kveðit, Tungli;" En skyrtur margar lágu í hrúgu, er þvegnar hǫfðu verit, ok mælti konungr at hann skyldi hafa eina.

Máni kom til hans austr at landsenda, var þá kominn frá Rúmi, ok var stafkarl, gekk inn í stofuna, þar er konungrinn var með sveit sinni, ok var hann þá ekki féligr, Máni, kollóttr ok magr ok nær klæðlaus, ok þó kunni hann konung vegliga at kveðja. Konungr spurði hverr hann væri; hann kveðsk heita Máni, ok vera íslenzkr, ok þá kominn frá Rúmi sunnan.

Konungr mælti: "þú mant kunna frœða, Tungli, sezk niðr ok kveð!" Hann kvað síðan Útfarardrápuna, er Halldórr skvaldri orti um Sigurð konung Jórsalafara, móðurfǫður Magnúss konungs; ok fekk þetta kvæði góðan róm, þótti ok vel skemt.

En leikarar tveir váru í stofunni, er laupa létu smárakka yfir háfar stengr fyrir tignum mǫnnum, ok því hærra, sem menn váru tignari. Konungr mælti: "finnr þú, Tungli, at leikararnir sjá ekki vel til þín? nú yrkðu um þá vísu, ok má vera at þér verði heldr gagn at." Þá kvað Máni:

Ok enn kvað hann:

Þá varð at mikill hlátr, ok slógu hirðmenn hring um þessa leikara, ok kváðu vísuna, ok æ þat optast: kjapt ok blásna hvapta. Þeim leikurunum þótti nær sem þeir væri í eldi, ok komusk út or stofunni; en konungr tók Mána til sín, ok var hann síðan í hans fǫruneyti til Bjǫrgynjar.