Bókastaðir

Um sumarit eptir átti Sverrir konungr jafnan þing við sína menn ok bœjarmenn, ok gerði fyrir þeim ýmsa ætlan, ok staðfestisk ekki um þat; ok þar kom, at engi þóttisk vita, hvert ráð hann mundi upp taka. Stundum var þat mælt, at fara skyldi austr til Víkr eða á Gautland austr; stundum þat at ganga á skútur, ok sigla vestr til Orkneyja eða allt til Suðreyja; ok hafði Magnús konungr njósn af þessu, ok sat hann í Bjǫrgyn, ok drósk þá enn þar saman óvígr herr, ok hǫfðu fjǫlða skipa. Þat ráð tók Sverrir konungr at hann steig á skútur, ok hafði tuttugu skip, ok ǫll smá; sagði þat liðinu, at hann vildi norðr á Hálogaland.

En er hann kom út or Þrándheimsmynni til Agðaness, þá var á hvast veðr norðan, ok lét hann blása liðinu af skipunum, ok átti húsþing ok mælti: "þann kurr sem ek hefi ágert um þessa ferð, at fara norðr á Hálogaland, eða vér myndim ríða austr á Gautland, en þat var þó ekki með alhuga mælt; ok er oss þat þungt at taka erfiðan róðr til lítilla gœða; en vér erum þar komnir náliga í botnholu fyrir þeim Heklungum. Nú sé ek at inndælla mun vera at láta skúturnar svífa suðr um Stað með landi fyrir vindi um sundin; ok er svá sem mælt er, at sá hefir er hættir; ok eigum vér þó kosti, þegar er vér viljum, at bregða til hafs út, ok sigla hit ytra til Víkr austr." Allir sǫgðu at þat væri hit bezta ráð. Sigldu þeir þá suðr alla leið til þess er þeir komu suðr um Stað.

Þá lét konungr samanleggja skipunum, ok átti tal við sína menn ok mælti: "nú sýnisk mér vel hafa ráðizk um vára ferð hér til, ok mun nú ráðuligast at snúa útleiðis, ok svá til Víkr austr; ok er gott heilum vagni heim at aka. Ok er sá kostr at leita til Bjǫrgynjar, ef nǫkkur væri fǫng á, ok er þat ekki mjǫk ráðligt; en heita má þat Birkibeinum hvǫt; en eigi vil ek þess einkar mjǫk fýsa."

Þat kuru allir Birkibeinar at fara til bœjarins, ok þótti gott ef þeir fengi nǫkkut fang á Heklungum. Síðan gerði konungr nǫkkurar skútur inn í Úlfasund, en hann sjálfr sigldi hit ytra til Áleyjarsunds. Birkibeinar tóku inní Úlfasundi tvær skútur af Heklungum, er verit hǫfðu á njósn, ok drápu flesta alla, en gáfu grið nǫkkurum mǫnnum, ok hǫfðu tíðindi af. En þeir sǫgðu, at þrjár skútur lágu í Áleyjarsundi á njósn, en viti var brendr suðr á Háeyju, en annarr innan á Fenhring, ok sér frá þeim vitanum bæði hinn nyrðra vitann, ok svá inn til bœjarins. Þat sǫgðu þeir ok, at allr herinn svaf uppi í bœnum, ok svá í hverjum garði hverr ríkismaðr svaf; sǫgðu at allt liðit ugði ekki at sér, ok ǫll skip flutu tjǫlduð fyrir bryggjum. Síðan komu þeir til Sverris konungs með þessum tíðindum.

En er þeir sigldu norðan um sundin, gerði konungr fyrir lið með tveim skútum, er þeir tóku af Heklungum, ok bundu við stafna skjǫldu þá er þeim Heklungum váru auðkendir, ok þeir sjálfir hǫfðu átt; fóru þær skútur suðr. En er þeir sigldu á fjǫrðinn suðr frá Drifeyjum, þá sá Heklungar, ok kendu brátt skútur þessar ok skjǫldu, ok ætluðu at vera myndu félagar þeirra, ok vǫruðusk ekki; fundu eigi fyrr at ófriðrinn væri, en skúturnar brunuðu at þeim í sundit; en Birkibeinar sendu þegar bæði skot ok spjót; hljópu Heklungar upp á land, en sumir váru drepnir. Birkibeinar tóku nú skúturnar ok allt þat er á var, ok biðu þar konungs.

Eptir þetta reru þeir Sverrir konungr suðr leið sína, ok er þeir sóttu suðr í sundin, þá gerði konungr enn fyrir skúturnar, þær er Heklungar hǫfðu átt, ok bað þá taka vitann á Háeynni, en Birkibeinar váru heldr veiðibráðir, ok reru þeir suðr skjótara eptir, en konungr vildi, ok varð vitakarlinn varr við, ok skaut eldi í vitann; en þó varð ekki vart við til hins syðra vitans, því at Birkibeinar komu skjótt ok tóku vitakarlinn, en brutu niðr vitann. Róa þeir konungr suðr með sjálfu landi, því at þar bar skuggann á sæinn af fjǫllunum.

Ok áðr en þeir reri at Holdhellu, átti konungr tal við liðit, ok mælti: "engu er enn spillt í um várt ráð, ok megum vér nú láta fljóta suðr um bœinn, ok hlaupa svá um horn þeim;" En allir létusk fúsari til bœjarins at leggja.

Konungr segir svá, at hann vill ekki þá letja, ok kvað þat líkara, at Heklungar mundu vera konungi sínum litlir til varnar, ef þeir vakna svefnærir, ok ǫlóðir munu þeir niðr hafa lagzk: "man þeim mjǫk á felmt verða, þá er vér komum. Vér skulum svá hátta atlǫgunni, at Eiríkr, bróðir minn, skal róa undir bergit, ok tíu skútur hinar stœrstu, ok ganga þar upp, en láta fara hans merki utan um Kristskirkjugarð, ok svá fram í konungsgarð; en ek mun róa fram fyrir Hólm, ok inn fyrir bryggjur, ok leita til skipanna; munum vér þegar upp ganga, sumir fyrir innan Sandbrú, en sumir um Miklagarð, ok upp í Maríukirkjugarð; en sumir inn um Petrskirkjugarð, ok svá upp á stræti. Úlfr af Laufnesi skal róa inn í vágsbotn með tvær skútur, ok ganga þar upp með merki; fara svá innan eptir bœnum, ok gegna þeim er þangat stefna, ok látit þar lúðr ganga æ sem títt er."

Nú greiddi Sverrir konungr atróðrinn sem skipat var; síðan ljósta þeir árum í, ok róa sem ákafast inn fyrir bryggjurnar, þar er langskipin flutu; hjuggu strengina, ok hrundu út ífrá bryggjunum, flutu skipin út á váginn, þvíat engir menn váru til gæzlunnar. Birkibeinar hljópu upp á bryggjurnar; fór þá upp merki konungs, ok œptu þegar heróp. Eptir þat hljópu þeir upp í bœinn, stefndu í garðana, þar er þeir vissu ván Heklunga (fyrir); fell þá mjǫk mart af Heklungum, en allr fjǫlðinn flýði. Þá er Sverrir konungr kom upp til Maríukirkju, þá var þar fyrir Jón Hallkelsson, ok bað griða. Konungr gaf honum frið, ok sonum hans tveim, Rǫgnvaldi ok Hallkeli. Konungr sneri nú út eptir strætinu, en sum sveitin inn eptir bryggjum, ok hjuggu út skipin, bæði kaupskip ok langskip; var allr vágrinn fullr af skipum. Þeir Úlfr sóttu innan um strætit, ok drápu mart manna, ok fengu enga viðtǫku.

En þá er þeir Eiríkr lendu út í hólminum, heyrðu þeir heróp mikit inn í bœinn, ok hugðu at Heklungar myndi (hafa) orðit varir við, ok veita þeim viðrtǫku; þvíat þeim var ván, ef Magnús konungr væri viðrbúinn, at hann hefði svá mikit lið fyrir í bœnum, at þeim væri ófœra at berjask við hann; en eigi at síðr hljópu þeir upp djarfliga, ok œptu heróp, ok hljópu utan um Kristskirkjugarð.

Magnús konungr svaf í hǫllinni ok ǫll hirðin ok konungs sveitin. Konungr hafði verit í svǫlunum úti, ok heyrði, er hit fyrsta kom ópit inní bœnum; hljóp konungr þá fram eptir svǫlunum til Postolakirkju. Þá heyrði hann annat heróp útí Kristskirkjugarði; hann hljóp út um svalarnar ok ofan í kirkjugarðinn; var þat furðuliga hátt hlaup. Konungr stefndi upp um biskupsgarð, ok svá fyrir ofan veisuna, ok fyrir ofan Coprinn, ok svá inn fyrir ofan Nikolás-kirkju, komu þá til hans menn hans; fóru þá enn allt hit efra inn til Ólafskirkju, kom þá saman lið hans.

Birkibeinar hǫfðu ekki randsakat bœinn, fyrir því at þeir vildu út í konungsgarðinn skynda sem mest. Þá er merki Sverris konungs fór innan í konungsgarð, þá óð annat merki utan ímót eptir garðinum, ok skutu hvárir at ǫðrum; var þá við sjálft at þeir myndi berjask, áðr en þeir kendi at þar fór Eiríkr konungsson; snerusk þá allir saman ofan at hǫllini, ok sóttu at fast. Magnúss konungs menn vǫrðusk með vápnum ok ofngrjóti; var þat lǫng hríð; fell þar mart manna ok góðra drengja. En er þeir vissu at konungr var eigi þar, þá lét Sverrir konungr gefa grið flestum ǫllum þeim, er þess beiddusk.

Eysteinn erkibiskup var með skipi sínu yfir við Jónsbryggjur; hljópu þá menn hans upp með vápnum, ok sóttu inn á Jónsvǫllu, ok réðu til liðs við Magnús konung, en Birkibeinar mættu þeim ok drápu af þeim þrjá tigu manna, en ráku aptr alla aðra, ok váru þeir margir sárir er undan komusk; fellu þar frændr erkibiskups, Ólafr langi ok Guðbrandr Þorbergsson. Útí hǫllinni fellu þeir Hallvarðr marardrap, ok Páll Eiríksson or Uppdal.

Þá er Magnús konungr ok menn hans komu saman upp um Nunnusetr, þá mætti konungr mǫrgu liði sínu, ok spurði, ef menn vildi snúa aptr til bœjarins, ok berjask, kvað sér sagt, at Birkibeinar hǫfðu lítit lið; en margir svǫruðu, kváðu þat ekki ráð vera, at vápnlausir menn gengi til orrostu, því at þat var fátt eitt manna þar, er alvæpni hefði, en mart var vápnlaust, ok lítt klætt, því at menn hǫfðu skjótt sprottit upp or rekkjum sínum; konungr hafði (ok) ekki merki ok engan lúðr, ok af ǫllu þessu þóttusk menn ekki fœrir til orrostu, snerusk þá suðr til Strindar, ok þaðan í Harðangr; réðu sér þar til skipa, ok fengu sér skútur nǫkkurar ok ferjur. Margir fóru ok síðan suðr með landi bæði dag ok nótt, kom þá mart lið hans eptir honum; en sumt, þat er seinna varð or bœnum, hafði snúit upp til Alrekstaða, ok norðr um fjallit, ok komu ofan í Ostrarfirðí, ok fóru þaðan upp á Vors, ok svá hit efra norðr um Sogn, ok þá upp á Valldres, ok hit efra allt í Vík austr.

Sverrir konungr tók í Bjǫrgyn allan skipastól Magnúss konungs, þar tók hann ok alla (ina ágætustu) gripi hans; þar tók hann ok kórónuna ok gullvǫndinn, er hann var vígðr með, ok allt vígsluskrúð hans; fengu liðsmenn þar mikit hlutskipti.

Eysteinn erkibiskup hafði þat sumar komit vestan af Englandi snemma, ok hafði verit þrjá vetr á Englandi frá stóli sínum; ok þá sættisk erkibiskup við Sverri konung, ok fór hann um sumarit norðr til stóls síns.

En er Jón Hallkelsson ok synir hans komu á fund Sverris konungs, þá bauð hann þeim at fara í griðum, hvárt er þeir vildu, norðr til búa sinna, eða austr eptir Magnúsi konungi; en þeir beiddusk at fara til Sverris konungs. Konungr mælti móti: "því at tysvar hafi þér áðr svarit mér eiða, ok haldit hváriga;" ok eigi at síðr svǫrðu þeir enn (eiða) hit þriðja sinn Sverri konungi; ok litlu síðarr fóru þeir íbrot, ok austr til Magnúss konungs.

En er Sverrir konungr spurði til Magnúss konungs, bjósk hann sem hvatligast, ok fór eptir honum austr allt á Agðir, ok funnusk ekki at því sinni; ok sneri hann aptr síðan til Bjǫrgynjar, ok dvaldisk þar um hríð; en Magnús konungr fór um sumarit suðr til Danmarkar á fund Valdhamars konungs, ok flýði þá annat sinn landit fyrir Sverri konungi.

Sverrir konungr skipaði sýslu mǫnnum sínum allt um Rogaland ok Hǫrðaland. Ívar dápa sendi hann inní Sogn í sýslu. Um haustit eptir fór hann norðr til Þrándheims ǫllu liði sínu, ok var þar um vetrinn.

Ok er Sverrir konungr var norðr farinn, líkaði Sygnum ekki við sýslumennina. Þat var litlu fyrir jól at sýslumenn krǫfðu útgerða til jólaveizlu sér, ok ætluðu at sitja í Lúsakaupangi; en kaupangsmenn urðu við þetta óðir, ok sǫmnuðusk saman Sókndœlir ok Eiðbyggjar, ok fóru til kaupangs, komu þar jóla aptan; snúask þá ok til kaupangsmenn með þeim, ok veittu atgǫngu sýslumǫnnum konungs. Fyrir þessu óráði váru mest Arnþórr af Hvali ok Ísak Þorgilsson, ok synir Arngeirs prests Gautr ok Karlshǫfuð. Ívarr dápi bað griða, ok bauð at fara íbrot með alla sína menn. Bœndr vildu þat eigi, ok gengu at þeim, ok drápu þá sýslumennina, ok flesta alla sveit þeirra; en á laupi komusk undan þeir er lífit þágu, ok komusk þeir hit efra norðr til Sverris konungs, ok sǫgðu honum þessi tíðindi, ok svá þat, at Sygnir kǫllðusk hafa drepit þjófa ok illmenni, ok tǫlðu þá óbótamenn.

Þat sama sumar er Sverrir konungr hafði tekit skipin í Bjǫrgyn, var Maríusúðin búin ok alger; ok um haustit er Sverrir konungr kom norðr, þá lét hann setja fram skipit. Skipit var gert fyrir ofan bœinn, ok var þat mál manna, at eigi myndi mega framsetja, nema garðar manna væri brotnir; ok kǫlluðu menn, at konungr lýsti í þessi skipgerð mikla ágirnd ok ofsa, mæltu margir illa fyrir skipinu; en at því reyndisk, er fram var sett, at konungr hafði svá fyrir sét ok ætlat, at skipit gekk fram, ok þurfti hvárki at brjóta hús né garða til. Ok þá er skipit hljóp af stokkunum fram á ána, þá bilaði í skarar nǫkkurar; þvíat svá hafði atborizk um vetrinn, þá er Sverrir konungr hafði farit suðr á Mœri, þá var skipit reist meðan í kaupangi, ok komnar váru níu sýjur á hvárt borð, þá er konungr kom aptr.

En er hann sá smíðina, þá mælti hann: "þetta skip er miklu minna efnat, en svá sem ek vil at sé; nú skal hǫgga í sundr skipit, ok leggja í kjǫl tólf álna langan."

Smiðrinn mælti móti, en konungr réð, ok varð þat at skipinu, at samskarat varð mjǫk um botninn; ok hafði þar bilat at skǫrunum þá er fram var sett.

Sverrir konungr var uppi í skipinu, þá er á vatn var komit, ok mælti: "guð sé þess lofaðr, ok hin helga mær María, ok hinn helgi Ólafr konungr, at þetta skip kom með heilu á vatn, ok engum manni at meini, sem margir gátu, ok rœddu þar um óvingjarnlig mál til vár, sem guð fyrirgefi þeim þat! Nú þykki mér þat líkast, at eigi myni hér vera þeir menn margir, er sét hafi fyrr jafnmikit langskip á vatni fljóta sem þetta er, ok er þetta mikil landvǫrn fyrir várum óvinum, ef til þessa skips vill falla nǫkkur hamingja; vil ek ok þetta skip gefa á traust ok trúnað hinnar helgu Maríe, ok kalla þetta skip Maríusúðina; vil ek ok þess biðja, at hin helga mær María sé vǫrn ok gæzla fyrir þessu skipi; ok hér til jartegna vil ek gefa Maríu þá gripi, er meirr falla til guðs þjónustu: en þat eru messufǫt þau er erkibiskup er sœmiliga búinn um hátíðir, þótt hann beri; ok vænta þar ímót, at hon mun álíta þessar gjafar, ok veitta sinn styrk ok gæfu bæði skipinu, ok þeim er á, ok svá ǫllum þeim, er með því fara."

Konungr lét grafa í ennispánuna bæði fram ok aptr helgadóma; hann skipti ok messuklæðunum, lét fara hǫkulinn til Maríukirkju, en kantarakápu til Helgasetrs, ok ǫll ǫnnur til Nunnusetrs á Bakka. Maríusúðin var ekki fagrt skip, allt minna til skutanna en um mitt, ok voldi því mest þat er aukit hafði verit; konungr lét gera at skipinu, þar er lest hafði.

Sverrir konungr lét gera um vetrinn nǫkkur langskip, en endrbœta sum, ok búa ǫll sem bezt. Nú var gǫr Hjálpin, er Þórólfr rympill hafði, ok var sex rúm ok tuttugu; þá var ok gǫrr Viðsjáin, er Úlfr af Laufnesi hafði, ok enn því næst mikil at rúmatali.