Bókastaðir

Eptir þat varð sá atburðr, at Magnús konungr gekk fram á skip sitt, ok barðisk í fyrirrúminu, ok var allákafr; hann gekk svá nær Birkibeinum, at hann hljóp ǫðrum fœti út á borðit, ok ætlaði at ná með sverði til eins manns; en Birkibeinar kendu hann at vápnum ok klæðum, ok báru þykkt vápnin at honum. Einn maðr skaut sverði til hans, ok kom þat í ristina, ok hljóp í gegnum. Konungrinn brásk við skjótt ok forðaðisk, ok skriðnaði ǫðrum fœti á þiljunni, er blóðugt var, ok fell á bak aptr. Þetta sá Birkibeinar, ok œptu þegar sigróp.

Þá mælti Ormr konungsbróðir við sína menn: "hvat veit óp þetta?"

Þá segir maðr hátt: "Þar fell nú Magnús konungr."

Þá mælti Ormr: "skipt mun þá lǫndunum; hǫggi tengslin, ok rói undan sem harðast;" Ok svá gerðu þeir. Því næst flýði Ásbjǫrn Jónsson, ok hverr at ǫðrum.

Magnús konungr hljóp upp skjótt, ok kallaði þegar, bað þá eigi flýja, ok lét sik ekki saka; þá lét engi sem heyrði. Leystu þeir þá Skeggjann frá Ólafssúðinni, ok reru íbrott; en Birkibeinar komu stafnljám á Hǫfðabúzuna, ok hruðu hana. Steinfinnr stóð einn saman uppi at lyktum, ok varðisk alldrengiliga; fengu þeir eigi fyrr sótt hann, en þeir tóku ás fram í stafninum, ok lustu hann þar með, fell hann þar með mikilli hreysti. Mǫrg skip hruðu Birkibeinar þar, ok mart fell af þeim; en allr herr Magnúss konungs flýði undan með honum.

Ormr konungsbróðir lendi at yfir í Grafdal, því at hann hafði mikit skip ok þungt undir árum; gekk Ormr þar upp ok allir hans menn; tóku Birkibeinar skipit, ok allt þat er á var; stukku sumir uppí fjallit eptir Ormi; hann var þungfærr, ok leiddu hann tveir menn. Birkibeinar sóttu eptir þeim, en er Birkibeinar drógu eptir, þá spretti Ormr af sér digrum fésjóð, er hann var gyrðr með; lét síðan hlaupa niðr silfrit. Gestir nǫkkurir af Birkibeinum fóru honum næst, ok tóku þeir silfrit, lásu upp ok dvǫlðusk þar at um hríð; en Ormr dró þá undan upp í fjallit, ok skilðusk þeir at því. Gaf Sverrir konungr þeim gestunum mikit skak fyrir, er þeir hǫfðu Orm látit undan ganga, en kropit þar um hrís at nǫkkurum silfrpenningum.

Birkibeinar hǫfðu eigi fǫng á at reka langt flóttann, svá váru þeir sárir ok barðir. Þeir tóku átján skip af Magnúsi konungi, ok fluttusk með inn til bœjar; þar fengu þeir ok mikit hlutskipti, því at Magnús konungr átti þá gott til lausafjár í þann tíma. Dvalðisk Sverrir konungr þá í bœnum um hríð, ok skipti mǫnnum sínum til skipstjórnar á þessi sǫmu skip, er þeir hǫfðu tekit af Magnúsi konungi; hann lét halda njósn um ferð Magnúss konungs.

Magnús konungr fór í hríðinni suðr til Stafangrs, ok kom þar saman lið hans mikit, þat er eptir var. Svá tǫldu menn at því er vitat var, at fallit hafði fyrir Norðnesi af hvárratveggja liði eigi færra en þrjú hundruð.

Eiríkr biskup í Stafangri tók vel við Magnúsi konungi, ok eggjaði mjǫk at hann snerisk aptr til Bjǫrgynjar, ok talði ván at Birkibeinar myndi eigi vel viðbúnir at berjask. Konungi líkaði vel þetta ráð; sýslaði Eiríkr biskup þeim allt lið, þat er hann fekk, ok skipaði langskip sínum húskǫrlum. Hann fór ok sjálfr við Magnúsi konungi; ok fekk konungr enn mikit lið af herǫðum; fór síðan fám nóttum síðarr norðr til Bjǫrgynjar; sóttu nú leiðina sem ákafast.

Eyjólfr Aflason var á njósn með skútu nǫkkura, ok fundu eigi fyrr en þeir sá her Magnúss konungs í sundinu fyrir sér; rœddu þá milli sín at þeir hefði hættliga róit. Eyjólfr gerði nú ráð sitt ok mælti, at þeir skyldi róa fram í sundit, ok láta sem þeir væri Heklungar: "stefnum beint á skip Magnúss konungs, sem vér hafim nǫkkur ný tíðindi honum at segja." Nú ætluðu Heklungar at þat væri þeirra menn, ok myndi segja konungi nǫkkur tíðindi, er þeir stefndu þangat beint at; en þá er at sótti, kendu þeir, at þat váru ekki þeirra menn; ráku þá af sér tjǫldin ok reru at þeim. Birkibeinar lustu við hart árum, ok reru suðr or sundinu. Heklungar reru eptir þeim, ok fór þat skip næst, er á var Eiríkr biskup. Þar var ok mart kennimanna, ok fóru þeir næst Birkibeinum, ok fengu eigi tekit þá. Ok er Eiríkr biskup sá at þeim sóttisk seint, þá mælti biskup at þeir skyldu bregða at landi sem skjótast, ok láta þá af skipinu er lærðir váru, ok létta svá skipit: "þá munu þeir teknir verða." Þeir gerðu svá; en meðan þeir hǫfðu þetta starf, sóttu Birkibeinar fast undan, ok fengu biskupsmenn eigi tekit þá; stefndu Birkibeinar út til hafs, ok aptr hit ytra til Bjǫrgynjar, ok báru Sverri konungi njósn, ok sǫgðu honum þessi tíðindi, er þeir hǫfðu svá skírt sét.

En þegar er Birkibeinar urðu þessa varir, at Magnús konungr myndi skjótt koma á hendr þeim, þá hafði Sverrir konungr tal við lið sitt, ok leitaði ráða við þá, hversu hátta skyldi. Allir váru nú enn ófúsari en fyrr at berjask, ok vildu heldr norðr undan leita; kǫlluðusk ekki vel vera viðbúnir orrostu, margir sárir mjǫk, en allir móðir, en fám dǫgum áðr haldit orrostu við mikit ofrefli; ok segja svá margir, at fyrir Norðnesi hefði þeir verit svá nauðuliga staddir, at þeir vildu gjarna hafa flýit, ef þeir væri lausari við orrostuna. Var svá slitit þessu tali, at þat var alráðit at búask í braut sem hvatligast, ok fara norðr undan. Þá skiptusk þeir milli skipanna, at ǫll skyldu fær verða með nǫkkuru móti.

Fekk konungr Eyjólfi Aflasyni til forráða Hǫfðabúzuna, er Narfi hafði haft, ok var þat mikit skip, ok mjǫk reiðalaust. Eyjólfr Aflason kom um kveldit síðla til bœjarins, er hann bar njósnina; en eptir um morguninn, er sól rann upp ok var lítt farin, þá var Sverrir konungr farinn or bœnum við allt liðit, ok hǫfðu þeir svá lítt skipat, at þeir urðu at flytjask á bátum milli skipanna, at reisa viður ok draga upp seglin. En um daginn um nónskeið fór Eyjólfr or bœnum; ok er þeir hǫfðu upp dregit segl sitt, þá sá þeir skip Magnúss konungs fara sunnan fyrir Hvarfsnes. Síðan sá Heklungar skip Eyjólfs, ok þóttusk vita, at þar myndu vera Birkibeinar; ætluðusk nú at hafa þá veiði í hendi; sigldu eptir þeim fimm skipum, ok ráku þá allt norðr í Furusund.

Þat varð Birkibeinum hit mesta vandkvæði allt fyrir sunnan Stað, hvar sem þeir skyldu njósnum halda, alla þá stund er deilur stóðu milli þeirra Magnúss konungs ok Sverris konungs, þá var þat jafnan, hvárt sem þeir fundu bœndr eða landsfólk, eða kaupmenn eða fiskimenn, at þeim var aldri sagt hit sanna til Magnúss konungs eða til hans manna, þóat eitt annes væri í milli þeirra eða eitt leiti, ef þeir váru á landi staddir. En ef Magnúss konungs menn hǫfðu meira lið, þá sǫgðu allir til Birkibeina, hvar sem þeir váru staddir; ok kom þetta skipti Birkibeinum til mikils manntjóns ok lífsháska. En þat mæltu allir um þá, bæði vinir ok óvinir, at þeir þóttu þá helzti djarfliga bera njósnirnar, ok rekask þá undan jafnan er engi vænti þeim lífs, ok opt þar í móti hverfa, er engi þótti líkindi til at þeir myndu sigr fá.

Fyrir Norðnesi fell Sindri Snæbjarnarson ok Narfi Guthormsson; af liði Sverris konungs fell mart manna. Þat er ok mál manna, at engi orrosta hafi verit snarpari en sú, er þeir Sverrir konungr hafi átt, ok ósýnna hafi verit, hvarnig hníga myndi, áðr en auðna skipti sigrinum; en eigi sóttu Magnúss konungs menn ódjarfligarr at, þar til er þeir flýðu, ok þeir þóttusk sigrinn hafa handtekinn í ǫndverðri orrostu; ok mest fyrir því, at þeir hugðu at Birkibeinar mundu ekki vel kunna at berjask á skipum, því at eitt sinn fyrr var þat, er þeir hǫfðu á skipum barizk norðr fyrir Gaularási, þá flýðu þeir Birkibeinar.

Sverrir konungr fór norðr leið sína, ok heldr skyndiliga, ok kom til Þrándheims, ok því næst til Niðaróss; var þar við honum vel tekit, lét hann upp setja skipin, ok bjósk um í bœnum; var þá vel upphaldit tréborginni út við Íluvǫllu, er Eysteinn erkibiskup hafði látit gera. Þá lét Sverrir konungr ok setja kraka utan frá borg hit fremra með sænum, ok var þat eigi algert á því sumri.

Þat sama vár kom til Sverris konungs Eiríkr; sá maðr kallaðisk verit hafa út til Jórsala, ok farit í ána Jórdan, ok hafði loganda kerti í hendi; ok var þat hans sǫgn ok hans manna, at áðr en hann stígi í ána, þá mælti hann, at guð skyldi láta kertit loganda koma upp or ánni: "ef ek em," sagði hann, "son Sigurðar konungs;" Þá sǫgðu þeir er honum fylgðu, at hann gekk upp or ánni með loganda kerti. Eiríkr hafði verit í Miklagarði á mála við Manula konungi; víða hafði hann verit í Suðrríki með mǫrgum tignum mǫnnum; hann var kurteis maðr ok margs vel kunnandi, lítill vexti, ok ekki fríðr sýnum.

Hann beiddisk þess af Sverri konungi, at hann leyfði honum, at flytja fram skírslur, ok fœrask í ætt þá er hann þóttisk eiga, at hann væri son Sigurðar konungs. Sverrir konungr bar þetta mál fyrir hǫfðingja sína fyrst, ok leitaði af þeim ráðagerðar; en því næst hafði hann uppi málit á hirðstefnunum, ok lézk þar vita vilja af ǫllu saman liðinu, hvert þeirra samþykki væri til; en þar fengusk þau svǫr af ǫllu liðinu, at þeir vildu þjóna Sverri konungi, ok engum ǫðrum; en hinir vitrari menn, ok þeir er við ráðagerðir váru hafðir, fýstu þess at unna Eiríki sanninda um faðerni sitt.

Þá mælti Sverrir konungr til Eiríks: "með ráði minna vina vil ek gefa þér orlof til þess, at þú flytir skírslur, svá at guð sanni faðerni þitt; en þó at svá berisk til, at þú verðir sannr bróðir minn ok son Sigurðar konungs, þá hefir mik svá mikit tilkostat þessa nafns ok ríkis, er nú hefi ek, ok svá mǫrg válk ok vandkvæði ok stórar mannhættur hefi ek þolat, ok vér Birkibeinar, at eigi þér ok engum ǫðrum vil ek ljá eða uppgefa konungsnafnit eða þetta ríki er ek hefi nú. Máttu taka þenna kost, ef þú villt, með sætt ok mínu orlofi; en at ǫðrum kosti skaltu fara heðan íbrot í griðum, svá sem þú fórt higat."

Eiríkr þakkaði konungi með fǫgrum orðum, þvíat hann var snjallr maðr at máli, ok kvaðsk þenna kost vilja feginn, at sanna faðerni sitt; en eiga þaðan ífrá sitt ráð allt á guðs valdi ok konungs.

Eptir þat fastaði Eiríkr litlu síðarr til járns; ok þá er hann skyldi bera járnit, þá skilði Sverrir konungr fyrir eiðstafinum, ok mælti svá: "til þess leggr þú hendr þínar á helga dóma ok bók, ok því skýtr þú til guðs, at svá láti hann hǫnd þína heila koma undan járninu, sem þú ert son Sigurðar konungs ok bróðir minn."

Þá svarar Eiríkr: "svá láti guð mik heila hǫnd bera frá þessu járni, at ek em son Sigurðar konungs; en eigi vil ek bera þetta járn fleirum mǫnnum til faðernis en sjálfum mér."

Ok eptir þessum sama eiðstaf bar hann járnit, ok varð vel skírr. Sverrir konungr tók þá við frændsemi hans, ok setti hann hǫfðingja innan hirðar; var Eiríkr vinsæll maðr, ok allra manna lítillátastr; helt hann ok betr sveit sína, en flestir menn aðrir.

Magnús konungr kom til Bjǫrgynjar liði sínu, ok dvalðisk þar um várit; ok er fram leið, lét hann búa her sinn, ok fór norðr til kaupangs; kom hann þar at Ólafsmessu degi hinum síðara.

Sverrir konungr bjósk (við) í bœnum, ok hafði mikit lið fyrir, því at bœndr hétu honum gengi sínu; var þar ok fjǫldi kominn í bœinn, eptir því sem vandi er til, at fara til bœjar um gildistíð.

Lá Magnús konungr lengi út við Hólm, því at honum þótti óráðligt vera, at sœkja í bœinn við mannfjǫlða þann allan saman, er hann sá þá at Sverrir konungr hafði, ok vildi bíða þess er lokit væri gildistíð, ok bœndr fœri heim; ok í þessari dvǫl tǫluðusk þeir við, konungar, nǫkkura stund á hverjum degi, ok lét Sverrir konungr bjóða þá enn sem fyrr Magnúsi konungi at skipta í helminga landi, en Magnús konungr kyri; eptir þetta tal var hvárki játat né neitat af Magnúsi konungi.

Síðan lét Sverrir konungr blása til húsþings í bœnum, ok sagði hann búondum þessi boð, ok hvat þeir hǫfðu rœtt; varð nú góðr rómr at konungs máli, ok kvóðusk því fegnir verða, ef friðaðisk, ok eggjuðu mjǫk at þeir legði enn í umrœðu; váru sett grið, meðan tal þeirra stóð.

Reri Magnús konungr inn at Eyrum með einni skútu, en Sverrir konungr sat á hesti uppi á Eyrum; var með honum fjǫlði manna, ok flest bœndr ok bœjarmenn; er forvitnask vildu, hvat er konungar sǫgðu, eða hverja leið þeir lyki sínu tali.

Nikolás Árnason talaði þar fyrstr manna af hendi Magnúss konungs, ok fór sú rœða líkliga til sættar, eptir þeirri umrœðu sem áðr hafði verit; talaði hann langt ørindi ok snjallt.

Menn Magnúss konungs hǫfðu róit nǫkkurum skútum uppí ána, en Birkibeinar gengu ofan ímót þeim, ok létu bera munngát ofan or bœnum; settusk allir saman út á Brǫttueyri, drukku þar ok tǫluðusk við; ok þóat þeir væri í tvennum flokkum; þá váru þeir margir frændr eða mágar, eða hǫfðu fyrr verit vinir.

Eptir þetta tók Sverrir konungr til máls, kvaðsk fúss vera at sættask við Magnús konung, ok mætti landit friðask; bauð þá enn kosti at skipta landi at jafnaði, ok væri þeir báðir konungar, sem fyrr hǫfðu verit synir Magnúss konungs berfœtts, eða synir Haralds konungs gilla; ok talði, at síðan er Magnús konungr hinn góði hafði miðlat hálft land við Harald konung, fǫðurbróður sinn, þá hǫfðu optast verit tveir konungar senn í Noregi tilteknir, en stundum fleiri; ok sagði svá, at þeir máttu vel gera at dœmum hinna fyrri konunga. Bœndr ok bœjarmenn gerðu mikinn róm at konungs máli, ok tǫldu þetta vel mælt.

Magnús konungr stóð upp ok mælti hátt; tók fyrst stilliliga til orða ok sagði svá: "þat er mér sagt um Noregs konunga, þar er þér takit til dœma, at tveir hafi senn verit konungar, þá hefir sú miðlan verit gǫr með kærleik ok blíðu milli brœðra eða annarra náskyldra frænda; ok hefir þó jafnan lokit þeirra skipti með ósætti, en sumum stǫðum með aldrtila, ok berr þat nú næst higat váru máli, ok váru þar þó minni sakir í millum í fyrstu en hér eru, ok inni ek mín vandræði, þau er við ógiptu hafa orðit nú um hríð, ok lát gǫfugra manna, bæði frænda minna ok vina; þá veit ek þat, þóat ek ganga at nǫkkurum nauðasættum, at ekki man okkr Sverri þessar hirðirnar hœgjar at hafa í einum kaupstað eða í einni málagjǫf, at þvílíkum sǫkum sem hér hafa gerzk í milli manna. Nú mun þat skammr friðr verða, þó at þess sé freistat."

Þá svarar Sverrir konungr: "Þat er satt er þú segir, Magnús konungr, at vera kann þat um friðinn, þó at vit vildim halda, at þó rjúfi aðrir. Nú heldr en okkr ógipta verði lengr svá margra manna mein, þá vil ek fara íbraut or landi með mínu liði, ef þér vilit binda þat svardǫgum, at ek skal hafa til forráða hálft landit, ok setja þar yfir mína menn í friði ok frelsi; þá mun ek dveljask or landi þrjá vetr; en er ek kem aptr, þá skulu þér ok yðrir menn rýma land fyrir oss aðra þrjá vetr, með þvílíkum kosti sem vér gerum yðr."

Þá svarar Magnús konungr: "Þann kost vil ek, at þú Sverrir ok þér Birkibeinar farit braut or landi, ok þat með at þér komit aldri aptr. Ek var vígðr ok kórónaðr af légátanum af Rúmaborg, ok at ráði alls landsfólks; ek svarða þess í vígslu minni, at ek skylda halda landslǫg, ok verja með sverði, því er ek tók við í vígslu minni, land þetta fyrir ágirnd ok ófriði vándra manna; ek hét ok því, at láta heldr lífi mínu, en ganga á þenna eiðstaf. Nú ráði guð fyri, hve langt líf mitt skal vera; en ekki er um þetta at tala, at ek muna rjúfa mína vígslueiða fyrir bleyði sakar, svá at ek miðla fyrir því landit þér, Sverrir; ok ek hefi áðr látit fyrir yðr Birkibeinum hundrað lendborinna hirðmanna, ok sextán lenda menn, ok þann hinn sjautjánda er meiri skaði er at, en hinum ǫllum, er áðr talða ek upp, þar er var Erlingr jarl, faðir minn. Ok enn er mér þat ógeranda, at miðla þér ríkit, Sverrir, þeim manni er ek hygg at enga ætt eigi til þess at vera konungr, hvártki hér né í ǫðrum stǫðum; er þat ok sannast, at ek skal annathvárt halda ǫllum Noregi, eða láta allan, ok þar lífit með."

Þá mælti Sverrir konungr: "Þess eina minnizk þér nú, Magnús konungr, hverr yðarr skaði er orðinn í váru viðrskipti; en þér lítit eigi á þat, hvat er ek hefi látit af yðrum frændum, ok meira er at telja ok stœrra, en þat er þér hafit nú talit. Fyrst þat er faðir minn var felldr, Sigurðr konungr, suðr í Bjǫrgyn; ok þar næst var felldr Eysteinn konungr fǫðurbróðir minn austr í Vík; ok nǫkkurri stundu síðarr, eptir fall Inga konungs, var til konungs tekinn Hákon bróðir minn um allt land; síðan reisti Erlingr skakki flokk ímóti honum, ok felldi hann suðr á Mœri, ok marga lenda menn með honum ok dýrliga drengi. Harald, bróðir minn, lét Erlingr hengja upp suðr á Hvarfsnesi sem einn krákuunga; Sigurðr, bróðir minn, var hǫggvinn í Bjǫrgyn; Eystein brœðrung minn felldu þeir á Ree. Nú mætta ek þetta vel mæla, sem þér mælit við mik, at ek mætta eigi konungr vera yfir Noregi, ef ek sættumsk við yðr, eða skipta yðr af minni fǫðurleifð; fyrir því at þat varð enn aldri í Noregi, at sá væri konungr kallaðr er eigi var konungsson, fyrr en þú, Magnús konungr! Ok enn skal þó vera sama boð sem fyrr af minni hendi; gakk upp á Íluvǫllu, ok bú þik til orrostu ok lið þitt, en ek skal ganga út af borginni með ǫllu mínu liði; ok mantu fara slíka fǫr sem fyrrum eða verri, en næst er vér bǫrðumsk; því at nú mun guð vilja at endir verði á því hinu rangliga ríki, er þú hefir haft um hríð."

Þá svarar Magnús konungr: "eigi munum vér nú optarr ganga uppá blótvǫllinn þinn; gakk heldr á skip, ok skipa jafnmǫrg skip; leggjum síðan út or ánni ok berjumsk."

Þá svarar Sverrir konungr: "skip vár eru nú uppsett, ok ekki búin til orrostu at sinni; en þó má ek fá þrjú skip, en þú skipa ǫnnur þrjú sem þér sýnisk; leggjum þá saman þessi sex skip."

Þá mælti Magnús konungr: "ek ætla at hitt man vera betr fallit, at týna nú eigi fleirum mǫnnum, en áðr hafa látizk í þessarri þrætu; fyrir því at þat er satt er þér segit, Sverrir, at ek hefi jafnan orðit skyndiliga at fara fyrir yðrum mǫnnum; en þú, Sverrir, liggr þá í hreysum eða fylsknum, hvert sinn er bardagar skulu vera; ok ef þú þorir, þá gakk einnsaman fram með vápnum þínum, en ek man koma ímóti þér einn, ok skiptumsk þá hǫggum við; hafi sá land ok konungdóm, er sigr fær."

Þá svarar Sverrir konungr: "helzti auðsæ er okkr ógipta ǫðrum mǫnnum, þó at eigi berjumsk við sjálfir; ok eru til þess menn várir settir at berjask með oss í orrostu; en allókonungligt sýnisk mér þat at berjask í einvígi, sem þær kempur er engra manna hafa forræði. En með því, Magnús konungr, at þú villt heldr við mik einnsaman berjask, en fleiri menn sé viðstaddir, þá tak þér hest, en ek man annan, ok ríðum túrnreið, fyrir því at þat er ríkismanna siðr."

Ok svá sem áleið þeirra tal, þá reigðusk ok æ því meirr við liðsmenn, þeir er samdrykkjuna heldu; gengu nú allir Magnúss konungs menn á skip, ok reru skútunum út or ánni.