Bókastaðir

Sverrir konungr fór or Bjǫrgyn nǫkkuru eptir páskaviku, ok austr með landi, ok gekk allt fólk glaðliga undir hann, hvar sem hann fór. Fór hann þá austr til Víkr, ok tók þar allt skyldir ok útlegðir, ok allt þat er hann kunni beiðask af búǫndum; hann spurði at Magnús konungr var suðr í Danmǫrk ok lið hans. Sverrir konungr sótti nú langt austr í Víkina; hann lá í Spjǫrinni í Salteyjarsundi.

Þat var einn dag at Sverrir konungr gekk upp á eyna til varðmanna sinna á berg nǫkkut; þá sá þeir mǫrg segl sigla at austan. Þá mælti konungr, at þat myndu vera hermenn; bað nú blása ǫllu liðinu til landgǫngu ok til tals.

Eptir þat talaði Sverrir konungr fyrir liði sínu, ok mælti svá: "Magnús konungr ferr með her sinn at oss; lízk mér enn sem vér Birkibeinar munim við mikit ofrefli eiga at skipta fyrir liðs sakir; en þó ek hafi svá mikit lið ok traust til orrostu, munum vér þó enn þurfa at taka ráð af yðr vitrum mǫnnum, sem er Hávarðr jarlsson, eða Úlfr af Laufnesi, eða Úlfr flý, ok aðrir vitrir menn í váru fǫruneyti, hvárt vér skulum leggja til orrostu við Magnús konung, eða leita undan norðr, ok þangat í land, sem vér munum eiga nǫkkura vini, en hér eru engir; tǫkum nú at guðs lofi gott ráð ok skjótt."

Þá svarar Hávarðr jarlsson: "skjótt mun ek birta minn vilja; gǫngum út á skip, rekum af oss tjǫldin, ok róum út or þessum þaularvági; reisum viðu, ok siglum norðr undan; berjumsk eigi hér við Magnús konung, ok við ofrefli liðs; því at þetta lands fólk er oss verra fyrir at hitta, ef vér látum skip vár, en hit versta heiðit fólk; því at hér á engi várr lífs ván, ef hann kemr á vald Heklunga eða Víkverja."

Þá varð mikill rómr at máli hans, ok líkaði þetta ráð ǫllum vel; reru nú út or hǫfninni. Ok er Birkibeinar hǫfðu dregit upp segl sín, þá renna skip Magnúss konungs at þeim sunnan or sundinu, ok fóru fyrst skútur Heklunga í skotmál við Birkibeina, ok þorðu eigi at tengjask við stórskipin, því at þeim þótti þá líkara at berjask myndi verða.

Eyjólfr Aflason stýrði skútu er Refan hét, ok gekk hann á skip Úlfs flýs, ok bundu eptir skútuna. Á skipi Úlfs var Páll fliða, sonr Nikoláss kúfungs, ok var barn at aldri; Birkibeinar hǫfðu tekit hann áðr litlu, ok fóstra hans með honum; sá hljóp at sveininum, ok tók hann upp í fang sér ok hljóp með ofan í skútuna, ok hjó þegar festina milli skipanna, ok rak þá frá skútuna; tóku hana menn Magnúss konungs; tók þá Nikolás kúfungr við syni sínum. Hvárirtveggju urðu sárir af skotum, en fátt fell; hvárirtveggju reru undir seglum, ok komusk stórskip Magnúss konungs ekki í skotmál; eigi skorti þar eggjan ok lúðragang.

Sverrir konungr gekk á skútu, ok reri hjá skipum sínum, ok lagði ráð til með þeim; bað þá aka skjótt seglunum, ok víkja út í sund nǫkkut þrǫngt milli eyjanna, ok svá gerðu þeir; en Magnúss konungs menn stefndu mitt leiðar sundit, ok gáðu eigi at Birkibeinar hǫfðu út hleypt. Magnús konungr hafði mikit skip, þat er Skeggi hét; þar váru sex rúm ok tuttugu; varð þeim seint at leggja seglit, ok hitt enn seinna at taka andróðra; reru þá ǫnnur skipin at honum, ok tǫluðusk við, ok réðu þá at fara leið sína; en skútnalið Magnúss konungs, ok þeir er eptir sneru, tóku Birkibeinar af þeim tvau skip, snekkju, ok hét sá Andres er stýrði, ok enn skútu, ok drápu hvert mannsbarn, er á var báðum skipunum.

Sverrir konungr sigldi hafleið norðr yfir Foldina, ok fór sem hvatast, þar til er þeir komu í Bjǫrgyn, ok var þat í vikunni fyrir hvítadaga; dvalðisk hann þar um hríð.

Magnús konungr fór ok skyndiliga austan um Víkina; urðu honum allir menn fegnir. Hann kom til Túnbergs, ok dvalðisk þar litla hríð; snerisk síðan norðr, ok hafði ógrynni liðs; fór nú bæði dag ok nótt norðr eptir Sverri konungi, ok lá þat eina í hǫfnum er andviðri váru.

Sunnudaginn eptir hvítadaga var Sverrir konungr í Bjǫrgyn með lið sitt, ok lágu ǫll skip hans fyrir bryggjum búin ok víggyrðluð; svaf ok á skipum mestr hlutr liðs, en sumt í bœ uppi. Sverrir konungr stóð upp þegar í sólarroð, ok gekk upp á bakka til Ólafskirkju, ok síðan til varðmanna sinna. Þá sá þeir at reri á váginn skúta sunnan fyrir Norðnes, ok lǫgðu at í hólmi, ok runnu þegar upp. Konungr sneri ofan ímóti þeim, ok kendi at þat váru njósnarmenn hans, ok þegar er þeir fundusk ok kvǫddusk, segja þeir konungi tíðindi, ok kváðusk sét hafa segl Magnúss konungs, ok eigi færri en á fjórða tigi; ok sigldu nú sunnan um Ilarðsæ.

Þá svarar konungr: "ok helzti nær oss," segir hann; kallaði síðan á lúðrsveininn, ok bað hann blása títt. Konungr gekk þegar á skip sitt, ok bað fœra af tjǫldin, lét nú róa út á váginn; slíkt sama gerðu allir hans menn, lǫgðu saman skipin á váginum.

Þá talaði konungr fyrir liði sínu, ok mælti svá: "Magnús konungr man brátt koma á várn fund með her sinn, hefir hann nú, sem þér munut spurt hafa, meirr en þrjá tigu skipa; en vér hǫfum eigi meirr en sextán skip. Nú mun yðr eigi þykkja ván vár líklig, at berjask móti svá miklum her; en at ǫðrum kosti munum vér verða at flýja norðr í land; vil ek nú leita ráða við yðr, hvárt er þér vilit heldr berjask með því liði sem vér hǫfum, eða flýja undan. En þá stund þótti mér verst fara várt lið, er vér hǫfðum flýit fyrir Hattarhamri, ok þar til er vér vágum sigr við Hirtubrú. Nú flýðu vér fyrir Magnúsi konungi austr í Vík, ok vænti ek, ef vér flýjum enn orrostulaust, at lítill ótti þykki af oss standa."

Þá svara margir menn, at fúsari væri at flýja undan, en báðu þó konung ráða; ok gerðisk mikill kurr í liðinu, at þat væri ofrefli við at berjask.

Þá mælti Sverrir konungr hátt: "at guðs vilja ok hins helga Ólafs konungs, þá búizk þér nú svá við, at ek vil at vísu berjask við Magnús konung, ok rekask eigi lengr fyrir land fram. Ok þóat hér sé mikill liðsmunr at fjǫlða, þá hǫfum vér stór skip þó, ok svá vel skipuð at liði ok vápnum, at Heklungum skal minnisamt vera, hversu Birkibeinar kunnu beita sverðunum, áðr en vér skilim; ok látum þá hafa enn hina sǫmu raun sem fyrr at várum fundum, at þeir verði enn á hæl at hopa; eru þeir jafnan sniðhvassir í fyrstunni, en verða æ ódrjúgir í allar þrautir; en þér erut því traustari ok snarpari, sem raunin er meiri ok lengri. Kann ek ok þat segja yðr, at í her þeirra er sá víst annarr hverr, er þegar mun óttask, ef þeir sjá at þér horfit ímót; munu fleiri þess girnask at flýja, en ganga undir vápn yður. Nú vænti ek at vér skulum sigr bera af þeim; hefir yðr þat sjaldan logizk, er ek sagði, þá er várir fundir hafa atborit. Nú mun enn sem fyrr, at várt traust, sem allra annarra, er allt undir guði ok hans helgum mǫnnum, en eigi undir liðsfjǫlða. Skýt ek nú mínu máli til almáttigs guðs, ok hins helga Ólafs konungs, ok hinnar helgu Sunnefu; bið ek at þessi fundr fari svá okkar í milli Magnúss konungs ok mín, sem guð veit at málaefni okkr eru til!"

Þá varð mikill rómr at máli konungs, ok sǫgðu svá: "mæl þú allra konunga heilastr! Þat hefir oss aldri logizk, er þú hefir sagt, ok sigrinum heitit; ok verði sá níðingr, er vill eigi heldr berjask, ok falla með drengskap, ef eigi gerask annars kostir, en flýja með bleyði ok hræzlu!"

Þá mælti konungr: "hafit nú mikla þǫkk af guði, ok svá af mér, fyrir þessi svǫr, ok verit nú øruggir ímóti óvinum várum; róm nú ímót þeim, ok leggi hverr sitt skip svá fram, sem hann er drengr til; en eigi vil ek láta saman tengja skipin."

Eptir þetta reru þeir út fyrir Norðnes, ok biðu þar litla hríð, áðr en skip Magnúss konungs sigldu sunnan fyrir Hvarfsnes, ok bar þau brátt at váginum; hlóðu þeir þá seglunum sem tíðast.

Lét þá Magnús konungr blása til tals ok samlǫgu skipunum; þá talaði hann fyrir liðinu, ok mælti á þessa lund.

"Nú megum vér sjá skip Birkibeina, ok man nú vel til gefa, at vér munum ná at berjask, þóat þeir hafi lengi undan rekizk í vár. En hvat man mér týja at eggja þá menn til atsóknar við Birkibeina, ef nǫkkurir eru þeir hér með oss, er eigi vilja nú muna lát frænda sinna, er Birkibeinar hafa niðrdrepit, eða þær hrakningar, er vér hǫfum af þeim fengit. Nú mun þykkja vænt tilstefnt, at þeir muni fá þvílíkan hlut ok skaða í sinn flokk, sem vér hǫfum beðit af þeim fyrr. En þó eru vár viðrskipti ómaklig, fyrir því at vér hǫfum til móts við þá gǫfugmenni ok góða drengi, en þeir hafa ekki nema þjófa ok ránsmenn ok raufara, þræla ættar ok stafkarla, sem guð steypi þeim. En eigi er at heldr hefnt gǫfugra frænda várra, þóat vér drepim þá alla; en brígslalaust er oss at gera þat. Vil ek birta fyrir yðr minn vilja, at engi verði svá djarfr minna manna, at einum grið gefi. Vér hǫfum yfrit mikit lið ok frítt; gerum þeim þá hríð hina fyrstu, at þeir þurfi eigi aðra. Þeir hafa lítit lið, ok sé guð þess lofaðr, at nú man kominn endadagr lífs þeirra. Leggjum svá þykkt skipunum at Ólafssúðinni, sem rúm hafa; ok þann tíma er hon er hroðin, væntir mik at þeir bleyðisk er eptir eru; en skútur várar ok léttiskip skulu kringja um þá, ok látit ekki skip braut komask."

Þá mælti Ormr konungsbróðir: "þat er mitt ráð, at vér búimsk svá til þessa fundar, at Birkibeinar munu móti oss horfa ok veita harða viðrtǫku, þó at þeir hafi minna lið en vér; en yfrin er nauðsyn til, at hverr dugi sem bezt. Væri þat mitt ráð at hrjóða fyrst skip þeirra ǫll, þau er smæst eru, ok oss verða auðsóttust; því at ek vænti, at eigi róa þeir með stórskipum undan oss." Nú þóat Ormr talaði þetta, þá réð þó konungr.

Magnús konungr hafði Skeggjann; Ormr konungsbróðir hafði Grágásina; þeir Narfi af Sástǫðum ok Steinfinnr hǫfðu Hǫfðabúzuna: þessi þrír lǫgðu at Ólafssúðinni, ok þar var ok þá með Magnúsi konungi Ásbjǫrn son Jóns or Þjǫrn, Nikolás kufungr, Páll smáttanga, Jón ok Munan, synir Gauts af Ǫrnesi; ok margir aðrir gǫfgir menn; þeir hǫfðu tvau skip hins fjórða tigar.

Eptir þetta greiddu þeir atróðr sinn, en Birkibeinar reru út ímót innan or váginum, ok fundusk fyrir norðan Norðnes.

Með Sverri konungi váru þessir lendir menn: Úlfr af Laufnesi, Úlfr flý, Hávarðr jarlsson, Bárðr Guthormsson, Ívarr silki, Guðlaugr vali. Ólafssúðin, er Sverrir konungr hafði, var hálfþrítug, ok allvel skipuð; Gǫrnin var ok hálfþrítug, er Guðlaugr vali hafði; Hárknífrinn var þrjú rúm ok tuttugu, er gestir hǫfðu, ok stýrði því Auðbjǫrn; Fjarðakollan hana hǫfðu húskarlar, ok stýrði henni Ásgeir hamarskalli: mart hǫfðu Birkibeinar stórskipa.

En í atróðrinum fór Ólafssúðin utarst, ok á útborða henni lǫgðu at níu stórskipin, varð þessi orrosta hǫrð ok lǫng bæði; sóttu Magnúss konungs menn fast at Ólafssúðinni, báru á þá grjót ok skot ok kesjulǫg; en fyrir því at þeir stungu stǫfnum at, komu þeir ekki hǫggum við; var þó svá mikill vápnaburðrinn, at þar er þrír váru í hálfrými á Ólafssúðinni, þá stóð einn uppi, en engi í sumum stǫðum. Þá er menn Magnúss konungs þraut grjót ok skotvápn, ok þeir ætluðu til uppgǫngu, þá tóku Birkibeinar til vápna sinna, ok eggjǫðusk til varnar; reis þá upp margr, sá er áðr hafði fallit fyrir grjóti ok skotvápnum, ok dugði hverr sem mátti, (ok) gerðu allharða hríð.

Sverrir konungr hljóp uppá viðuna, ok hafði hvítan kufl, ok vel byrt undir, ok rauðan skjǫld; hann eggjaði mjǫk sína menn. Síðan snerisk hann, ok leit á bakborða Ólafssúðinni, hvar lá Guðlaugr, stallari hans, ok hafði eigi lengra fram lagt en til hins eptra austrrúms. Þá mælti konungr ok kallaði á Guðlaug: bað hann aldri þrífask, er hann lagði svá fram hálfþrítugu skipi. Guðlaugr svarar, ok kvaðsk eigi ráða mega. Konungr tók þá einn pálstaf, ok stakk við kinnunginum á skipi Guðlaugs, ok hét nú á sína menn, at þeir skyldu draga þá fram með skipinu. Þeir gerðu svá, ok komu þeir þá til hins fremra austrrúms; ok litlu síðarr var engi sá maðr á skipi Guðlaugs fyrir framan siglu, er eigi blœddi; varð þessi orrosta bæði hǫrð ok mannskæð.

Auðbjǫrn gestahǫfðingi lagði at gestaskipi Magnúss konungs; ok hafa menn þat gert at ágætum, hversu djarfliga þeir sóttusk, ok þóttisk þat engi maðr vita, hvárir þar myndi efri verða.

Hallvarðr gæla hét maðr víkverskr, ok skaut allra manna bezt. Hann skaut um daginn ǫru til skips Magnúss konungs, ok flaug fyrir ofan skipit; þá skaut hann annarri í borð niðri, ok hinni þriðju undir kjǫlinn.

Þá mælti maðr: "gegnra skauztu í sumar, þá er féit lá við, ok sett var silfr við, hverr bezt skyti, ok tóktu þá upp silfrit, ok sýndir þá atgervi þína; en nú væri þó meiri nauðsyn á at vera beinskeytr, ok verja líf konungs."

Hallvarðr svarar: "þykki þér ek eigi gegnt skotit hafa?"

Þá svarar sá: "engi er sá á váru skipi nú, er jafnóbeint mun skjóta."

Síðan tók Hallvarðr upp tylft ǫrva, ok skaut á skip Magnúss konungs, ok hœfði hvert sinni mann, meðan hann skaut, þartil er allar váru uppi. Ok er þessi tylft var uppi, þá lagði hann bogann undir fót sér, ok braut í sundr.

Þá mælti konungr: "hví fór þú nú svá með boganum? enn er oss hin sama liðsþǫrf sem fyrr."

Hallvarðr svarar: "leyst hefi ek nú hendr mínar með skotum, ok enn skal ek verja rúm mitt sem einnhverr annarra;" Tók þá sverð ok skjǫld, ok gekk út á borðit, ok barðisk nú allra bezt.