Bókastaðir

Magnús konungr reri nǫkkura daga til tals inn á Eyrar, en Sverrir konungr gekk ofan ímóti, ok bauð at þeir skyldi skipta landi með sér í helminga, ok vera báðir konungar, sem váru synir Magnúss konungs berfœtts, eða synir Haralds, ok var um þat mart talat; varð þó ekki af þeirri sætt, því at Magnús konungr vildi ekki á lýða; fýstu sumir hans menn, ok sumir lǫttu, ok skildu við svá búit; reru þeir Magnús konungr út undir Hólm.

Magnús konungr ok hans menn gerðu ráð sitt, er þeir lágu við Hólminn, með hverjum hætti þeir skyldu leggja til bœjarins, ok ætlǫðu at Sverrir konungr myndi tregr at ganga út or tréborginni. Þá létu þeir búa um akkeri, ok strengja um viðu, ok ætla at róa nær Eyrum, ok fella viðu með akkerunum uppá fylking búanda; ok var um búit, en eigi framhaft; mǫrg var sú ætlan þeirra, er eigi var freistat.

Ok mánadaginn í gagndǫgum reri Magnús konungr inn at Eyrum til tals, ok eggjoðu þá hvárir aðra til orrostu. Birkibeinar eggjuðu Magnús konung, at hann skyldi leggja at Eyrum; en Magnús konungr eggjaði þá út or tréborginni, ok þeir bǫrðisk við hann á Íluvǫllum.

Þá mælti Sverrir konungr: "Því munum vér játa yðr, sem þér beiðizk nú." Ok þetta festa þeir konungar milli sín, at um morgininn skulu þeir finnask á Íluvǫllum, ok berjask þar. Eptir þat reru þeir út til liðs síns, Magnús konungr ok hans menn.

Sverrir konungr lét nú segja ǫllu liði sínu, hversu ætlat var; bað menn svá við búask um skriptagǫngu ok vápnabúnað.

Þriðjadaginn í gagndǫgum, er sól rann upp, lét Magnús konungr blása til brautlǫgu frá Hólminum; ráku af sér tjǫldin, ok reru inn til lands, lǫgðu at fyrir utan Ílu undir bergit, ok gengu þar upp. Þá hafði Magnús konungr skeiðina miklu, ok var hon lǫgð út um akkeri, en skútur ok smærri skip róa at landi. Gekk Magnús konungr ok allt liðit upp í Steinbjǫrg, ok settusk þar, ok biðu þess, at sólin sótti á himininn, svá at eigi ætti þeir jafnt at sjá í gegn henni; en er þeir hǫfðu dvalizk um hríð, gengu þeir ofan, ok fylktu liðinu.

Þá gekk Sverrir konungr út or tréborginni, ok fylkði liði sínu; sóttu þeir nú út á vǫlluna náliga undir bergit ímóti þeim. Magnús konungr hafði skipat hirð sinni, ok sínu merki á þann arminn, er vissi at sjánum, þvíat hann sá þar fyrir merki Sverris konungs; var þat bæði mikit ok fagrt; hugði hann at þar myndi sjálfr konungr undir vera; en þat merki hafði Guðlaugr stallari, ok með honum bœjarmenn, heraðsmenn ok leiðangrslið; en Sverrir konungr lét fara merki sitt hit efra með berginu; menn Magnúss konungs váru eigi allir or berginu komnir, ok vænti hann þaðan snarpastrar orrostu.

Magnús konungr hafði sett til mikit lið at veita Birkibeinum bakfall; var fyri því liði Nikolás Árnason, bróðir Inga konungs. Sverrir konungr gerði ok lið frá sér ímóti þeim; var þar hǫfðingi fyrir Úlfr af Laufnesi, ok kom fylking Nikoláss at engu haldi Magnúsi konungi.

Sverrir konungr talaði fyrir sínum mǫnnum, áðr en fylkingar gengi saman, ok hóf sitt ørindi á þessa lund: "hér er mikill herr saman kominn ok frítt lið; mun nú þat sýnask, at vér eigum at deila við mikit ofrefli liðs; standa fylkingar Magnúss konungs um alla vǫllu með gylltum vápnum ok dýrum klæðum; væri þá vel syslat, ef þér bærit hvárttveggja til bœjarins í kveld. Séð nú, góðir hálsar, at gott er at eiga tvá kosti: sá er annarr at vega sigr, en annarr at deyja með drengskap. Eigi er svá sem yðr sé vísat í skóg til timbrhǫggs, er þér skulut jafna hǫggum við lenda menn Magnúss konungs; er þat skammlaust at þiggja ok veita stór hǫgg; kemr hér at því, sem skáldit kvað:"

"Svá sagði ok einn búandi, er hann fylgði syni sínum til herskipa, ok réð honum ráð; bað hann vera hraustan ok harðan í mannraunum: ‘lifa orð lengst eptir hvern,’ sagði hann; ‘eða hvernig myndir þú hátta, ef þú kœmir í orrostu, ok vissir þú þat áðr, at þar skyldir þú falla?’ Hann svarar: ‘hvat væri þá við at sparask at hǫgga á tvær hendr?’ Karl mælti: ‘nú kynni nǫkkurr maðr þat at segja þér með sannleik, at þú skyldir eigi þar falla?’ Hann svarar: ‘hvat væri þá at hlífask við at ganga fram sem bezt?’ Karl mælti: ‘í hverri orrostu, sem þú ert staddr, þá man vera annathvárt, at þú munt falla eða braut komask, ok ver þú fyrir því djarfr, at allt er áðr skapat; ekki kemr ófeigum í hel, ok ekki má feigum forða; í flótta er fall verst.’"

Þórólfr rympill ok bróðir hans Karl kjǫtlær, ok þeir sjau vǫldusk til, ok gengu fyrir framan fylkingar í orrostunni.

Sverrir konungr talaði þá enn: "nú megu þér ok þat vita, Birkibeinar, at illt mun griða at leita undir þá Heklunga: er af því einn útvegrinn til, at standa sem fastast, ok lána þeim ekki framganginn; ok er yðr Birkibeinum gott at reyna sverðin á mjaðarístrunum þeirra Víkverja. Vér hǫfum yfrit frítt lið ok mart at berjask; en þeir hafa þat mikla ofrefli, er þeir megu ekki því ǫllu viðkoma; hafa þeir þat flest lið, er betr væri fallit til brúðmanna en hermanna, ok meir hefir vanizk mjǫðdrykkju en herskap. Hirð mína ok mitt merki vil ek láta fara í mót merki Magnúss konungs, því at af hirð hans er oss ván snarpastrar orrostu ok atgǫngu, en lendir menn hans munu meirr leita sér færa; en búandamúgrinn, sá er þeir hafa nauðgan hertekinn hingat, þá munu þeir ekki hirða um, hvárir falla, ef sjálfir eru þeir ósárir; veit ek þat ok sannliga um alla Þrœndi, at þeim er svá gefit, sem skáldit kvað:"

"Gangit nú vel fram, góðir hálsar, ok gæti guð til!" Þessi tala varð Birkibeinum at mikilli frameggjan; treystask nú vel forsjá konungs ok fortǫlum sem fyrr, ok hans hugboði um orrostur.

Nú sigu saman fylkingar; var þar þegar hin snarpasta orrosta, ok enga orrostu hǫfðu Birkibeinar átt fyrri við jafnmiklu liði; var þó enn miklu meira lið Magnúss konungs. Þar er fram fór merki Sverris konungs, fylgði ǫll hirð hans ok gestir; þar lét undan síga fylking Magnúss konungs, ok brast þar brátt flótti á; en í ǫðrum stað, þar sem fram fór merki Magnúss konungs, þá hrukku þar fyrir fylkingar Guðlaugs stallara ok bœjarmanna; var þar at komit flótta, ok sumir á rás komnir.

Sverrir konungr sat á hesti, ok er hann sá ófarar sinna manna, hleypði hann at þeim, ok kallaði hátt: "hví flýi þér? snúit aptr ok berizk sem bezt! sé þér eigi at Heklungar flýja til skipanna; dugit nú mannliga ok rekit flóttann, sem þar er bezt er rekinn." Ok er hans menn heyra þetta, ok þeir sjá konunginn, þá treystask þeir þegar at horfa í móti. Ok er hirð Sverris konungs sá, at aflinn Magnúss konungs flýði allr, þá vendu þeir til, þar sem þeir sá merkit hans, ok koma á bak þeim; verðr þar þá mikit mannfall.

Þá mælti einn maðr: "flýr nú Magnús konungr."

Maðr einn svarar: "eigi enn," segir sá; ok ljóp at honum, ok hjó hann banahǫgg; var þar sjálfr Magnús konungr.

Flýr hann nú ok allt liðit til skipanna. Þar fell Philippus Árnason, Brynjólfr blanda, son Eindriða Jónssonar.

Ívarr galli var mjǫk sárr; ok þá er flóttinn var rekinn, reið Sverrir konungr í valinn, ok kom at Ívari, ok laut niðr á hestinum, ok spurði, ef hann myndi verða grœddr, ok bauð honum grið. Hann svarar, ok kveðr þess meiri ván, at sár hans myndi gróa, ef læknar væri tilfengnir. Þar lá ok einn maðr skamt ífrá, sárr mjǫk; þar var Brynjólfr, son Kálfs sendimanns af Færeyjum, ok fœrðisk hann á knéin; ok hjó til konungs með sverði, ok stefndi á hálsinn; hann brá við stálhúfu barminum, ok kom þar í blóðrefillinn, en sverðit tók eyrat, ok skeindisk hann á hálsinum mjǫk, ok kastaði konungr sér af baki annan veg frá honum; ok þegar stóðu sverðin ok kesjurnar svá þykkt á honum Brynjólfi, at hann mátti varla falla fyrir. Þá var ok drepinn Ívarr galli, ok Gyrðr skjómi, frændi hans, er sat undir herðum honum.

Þessir lendir menn fellu á Íluvǫllum; Nikulás mǫndull Andresson, Jón kúla, Kolbeinn Gíslason, Eiríkr laukr. Nikulás mǫndull var allra manna sterkastr, ok hafði brynju, þá er svá var traust, at aldri festi vápn á; ok hjó hann tveim hǫndum, ok stóð einn uppi manna um hríð; varð hann svá móðr um síðir, at hann fell af því; en Birkibeinar flettu hann þegar af brynjunni, ok drápu hann síðan.

Sverrir konungr tók skeiðina miklu, ok mǫrg skip ǫnnur. Birkibeinar hljópu á skip, ok sóttu út eptir þeim, ok tóku út við Digrmúla Eindriða Kálfsson ok þrjá tigu manna, er þeir gáfu grið, en Eindriði komsk undan á land upp. Annat skip tóku þeir fyrir innan Rauðabjǫrg, ok tvá vistabyrðinga tóku þeir út við Stað. Nikolás Árnason fór við sveit sína út um Gaularás, ok svá út til Steins, ok fekk þar skútu nǫkkura; ok mart lið Magnúss konungs fór landveg.

Magnús konungr fór suðr til Bjǫrgynjar með liði því, er eptir var, ok tóku Bjǫrgynjarmenn vel við honum. Hann átti þar þing, ok báðu bœjarmenn at hann dveldisk þar, ok létu þó meiri ván at Sverrir myndi þar koma brátt; buðu bœjarmenn at verja bœinn með honum. Síðan lét Magnús konungr taka ǫll kaupskip, er í váru bœnum, ok leggja út ífrá hólmi, ok yfir til Munkabryggju, ok strengði allt ímilli skipanna ok bryggnanna, svá at ganga mátti um þveran váginn. Þá mæltu ráðgjafar konungs fyrir honum, at óráðligt væri at trúa svá vel Bjǫrgynjarmǫnnum, at byrgja sik inni ok skip sín í váginum. Eptir þat fór Magnús konungr íbraut ok suðr við landi, ok svá til Danmerkr á fund Valdamars konungs, frænda síns, ok dvaldisk þar um hríð með honum.

Sverrir konungr fór suðr um sumarit norðan, ok kom til Bjǫrgynjar næsta dag fyrir Petrsmessu; gaf hann þá grið ok frið ǫllum bœjarmǫnnum; tóku þeir við honum sœmiliga, sem skylt var, ok lagði hann nú allt land undir sik.

En lendir menn gerðu ráð sitt, hvárt þeir skyldu fara at Páli, lendum manni Magnúss konungs, eða til Bjǫrgynjar. Þat kjøru þeir, at fara at Páli, ok komu at honum um morgun, ok varð Páll eigi fyrr varr við, en þeir heyrðu lúðragang út. Þeir Páll ráku af sér tjǫldin, ok urðu vel við, varð þar mikit mannfall; þar fell Páll Andresson, ok mart manna með honum.

Sá atburðr varð þann sama vetr annarri viku langafǫstu um nóttina eptir mánadaginn, at varðmenn Sverris konungs urðu varir við, at langskip reru á váginn, ok var merki reist á einu skipinu; heyrðu þeir ok mikit vápnabrak til hersins. Varðmenn létu þegar við kveða lúðra; gerðisk nú mikit brak í bœnum af Birkibeinum: fór sá kurr þegar, at Magnús konungr myndi kominn með her sinn. Margir klæddusk þar skyndiliga; sumir vápnuðusk, en sumir ekki, en allir flýðu, sumir í kirkjur, en sumir í fjall upp, sumir annan veg or bœnum.

Sverrir konungr var þá genginn or herberginu, ok út í svalarnar; ok er hinn fyrsti herblástrinn kom upp, mælti hann: "nú gæti guð til ok hinn helgi Ólafr konungr!" Síðan hljóp hann ofan í garðinn ok inn eptir strætinu, ok fann nú engan mann fyrir sér, fyrr en hann kom upp til Nunnusetrs, þar reið einn búandi ímóti honum. Konungr bað búanda fá sér hestinn; búandi mælti við, ok vildi eigi láta þenna hest. Þá varð konungr at láta sik mikit kosta hestinn, ok sagði nú at hann man með vápnum sœkja hestinn, ef eigi nær hann honum annan veg. Svá mikil nauðsyn var honum þá til at ríða, at hann þreytti með kappi til þess reiðskjóta, er eigi fyrir mikit gull eða silfr myndi hann ríða vilja þessum hesti nauðsynjalaust, þvíat jafnan sagði hann þat síðan, at aldri hafði hann verra hesti riðit; en þó reið hann upp til Alrekstaða, ok fann þar nǫkkura Birkibeina. Þeir biðu þar um hríð, ok komu Birkibeinar neðan or bœnum, tveir eða þrír, fjórir eða sjau saman.

Kom þá sá kvittr, at þetta var búanda herr, en eigi Magnús konungr ok svá var: váru þat Vorsar ok Austreyingar, ok Norðrhǫrðar. Jón kutiza réð fyrir þessum her, ok hǫfðu þeir róit at skipum yfir við Jónsbryggju; gengu þar upp, ok skutu þegar á fylking inn á Jónsvǫllum, ok komu mjǫk svá inn at vágsbotni; varð ekki af tilræðinu þeirra í bœinn. Sumu liðinu lendu þeir út at hólmi, ok gengu þar upp fyrir utan Kristskirkjugarð; blésu þá ok œptu heróp; sumir hljópu inní konungsgarð, ok fóru heldr ódjarfliga. En fyrir því at myrkt var af nótt, svá at Birkibeinar sá ekki lið þeirra, þá flýðu þeir fyrir því; en ef þeir hefði vitat um þetta lið sem var, þá myndu þeir skjótt þessa hafa rekit af sér; því at þetta var minni hlutr búandaliðsins, en þat er yfir var á vǫllunum.

En er Sverrir konungr vissi at sǫnnu, at þetta var búandalið, en eigi menn Magnúss konungs, þá lét hann kalla saman alla sína menn, þá er þar váru komnir, bað þá venda aptr til bœjarins; ok sagði at þeirra lið myndi þegar saman samnask, er Birkibeinar heyrði lúðr hans Andvǫku; kvað þess ván, at liðit myndi mart hlaupit í kirkjur, eða hér ok hvar í bœnum, ok mundu allir til hans vilja, ef næði. Ok þann tíma er konungr sótti ofan at bœnum, þá drósk honum liðit, ok var þá í dagan; en er hann kom til Ólafskirkju, lét hann blása Andvǫku ok reisa merki; hafði þar verit mart Birkibeina í Ólafskirkju, ok Krosskirkju, Nikoláskirkju ok í Steinkirkju, ok kom þat allt til hans, ok mart utan or bœnum.

Síðan fylkti konungr liði sínu fyrir ofan Allraheilagrakirkju, ok talaði fyrir liðinu; bað þá ganga djarfliga til þessarar orrostu: "því at bœndr munu því verrum fǫrum fara fyrir oss, sem þeir eru fleiri saman."

Þá sǫgðu Birkibeinar allir senn: báðu þann aldri þrífask, er hræddisk búandaher; ok œptu þegar heróp, ok hljópu or fylkingunni, ok út á vǫlluna at búandafylking, með ópi ok kalli ok ákafligri eggjan. En er bœndr sá þat ímóti dagsbrúninni, at merki konungs gnæfaði hátt, kom þegar hræzla til þeirra; þessu næst dunðu á þá vápn Birkibeina; snerisk þá sá þeirra búandanna fyrst á flóttann, er fremstr var, ok þá hverr at ǫðrum; slógusk nú Birkibeinar eptir þeim, ok hjǫggu þá niðr bœndr sem búfé. Sumir bœndr flýðu til skipanna, en sumir á kaf, ok týndusk margir; en sumir váru teknir af sundi. Birkibeinar fylgðu þeim til strandar; ok er rekinn var hinn fyrsti flóttinn, snerisk konungr aptr á vǫlluna, ok fór svá fyrir innan vágsbotninn ok til bœjarins; komu þá til hans margir bœndr, ok gaf hann ǫllum grið, er á hans vald komu; gekk konungr út um bœinn, ok minntisk þá til allra hǫfuðkirkna; var þá ljóst af degi.

Jón kuttiza hafði eigi uppgengit af skipum, því at hann var gamall maðr ok þungfærr. Bœndr reru þegar út or váginum, er þeir komusk á skipin, ok varð sá fegnastr, er fyrst varð á brautu; ok þótti sem var, at aldri varð verri ferð farin en sú, við jafnmiklu liði sem þeir hǫfðu.

Sverrir konungr fór litlu síðarr með skútnaliði suðr með landi, ok inn í Harðangr, ok víða um Hǫrðaland; ok tók af bœndum sættir ok útgjǫld, því at margir hǫfðu Sunnhǫrðar til komit búanda liðsins. Vǫrsum ok Norðrhǫrðum stefndi hann til sín; gengu þeir ok margir til sætta, en margir flýðu undan austr til Víkr á leit Magnúss konungs, ef þeir mætti hann finna.

Magnús konungr var þann vetr í Danmǫrk við Valdamar konungi, frænda sínum, ok í góðum fagnaði. Hafði Magnús konungr allt sína menn í sýslum um Víkina, ok tók þaðan skatta ok skuldir. Ormr konungsbróðir var optast í Víkinni, ok nǫkkurir aðrir lendir menn, en sumir í Danmǫrk með Magnúsi konungi; hǫfðu þeir allir samt mikit fjǫlmenni; ok er á leið langafǫstu, sóttu þeir Ormr konungsbróðir suðr með lið sitt móti Magnúsi konungi.

Sverrir konungr sat í Bjǫrgyn, þar til er leið páska, ok bjósk síðan í braut, ok hafði bæði mikit lið ok frítt; hafði hann ok stór skip ok þykkt skipat.

Þá mælti Sverrir konungr fyrir mǫnnum sínum: "nú hefi ek einurð allra lendra manna Magnúss konungs í pung mér, nema Níkoláss kúfungs;" En þat bjó í þessu máli, at allir lendir menn Magnúss konungs hǫfðu sent Sverri konungi leyndarbréf, ok leituðu til hans griða ok fullkominnar vináttu; þessi bréf hafði konungr í pung sér.