Bókastaðir

Menn Magnúss konungs vǫktu útá Eyrum þessa sǫmu nótt, ok hǫfðu þar leik; ok þá er þeir sá lið Birkibeina fara utan um Steinbjǫrg, þá var blásit, ok þar með kallat at liðit skyldi vápnask ok ganga út. Lið Magnúss konungs lá mart uppi í bœnum, ok hafði verit dauðadrukkit um kveldit, því at konungr hafði veitt þeim um daginn, ok lágu í þeim gǫrðum, sem þeir hǫfðu tekit herbergi. En er jarlinn varð varr þessa tíðinda, stóð hann upp ok klæddisk, ok bað liðit vápnask.

Þá kom Ívarr horti, frændi hans, ok mælti: "lið várt er drifit upp í bœinn, ok mun mart ófært hafa niðr lagzk at sofa, ok trúi ek eigi, at vel komi saman liðinu; er þat mitt ráð at blása ǫllu liðinu út til skipanna, ok láta síga út skipin frá bryggjum, ok búask um í tómi; berjask, ef oss sýnisk á því fǫng vera; en at ǫðrum kosti róa út or ánni, því at bœjarlýðr þessi man oss vera ótrúr til liðsemðar."

Þá svarar jarl: "eigi veit ek, Ívarr, nema þetta væri ráðligt; en eigi má ek þat vita, at djǫfulsprestr þessi, Sverrir, setisk í rúm sonar míns."

Jarl stóð þá upp, ok kallaði, bað alla fylgja sér: gengu þeir þá upp allir til Kristskirkju; ok þar kom þá til hans Magnús konungr með sínu merki ok sveit, Sigurðr Nikolásson, Jón af Randabergi ok Ívarr horti; lǫgðusk þá margir menn á kné, ok báðusk fyrir. Því næst snerisk jarl frá kirkjunni, ok mælti til sinna manna: "standit upp, ok takit vápn yður; vera kann at nǫkkurum sé kostr at liggja hér um hríð."

Erlingr jarl hafði rauðan kyrtil af fustani ok silkihúfu, spangabrynju, ok spent eigi til loks fyrir at sér; hann hafði brugðit sverð í hendi, ok kastaði því upp í hendi sér, ok mælti: "enn skulu þér þat segja, at þessi hinn gamli skal kunna at beita sverðinu í dag;" Ok mælti til lúðrsveina, at blása skyldi sem tíðast. Ok þá er þeir komu út um stǫpul, sá jarl á tvær hendr sér, ok mælti: "hvar erum vér nú allir?"

Sverrir konungr hafði or Gaulardal nær þrjú hundruð manna eða nǫkkuru meirr, ok var lið þat lítt vápnat. Bœndr hǫfðu gert heiman verkmenn sína, þvíat þeir sjálfir þorðu eigi at fara, ok hræddusk refsingar Erlings jarls.

En er þeir fóru utan um Steinbjǫrg, hljóp fram maðr einn fyrir aðra menn; hann var bæði mikill ok sterkr, ok hafði mikinn trélurk um ǫxl, ok ekki vápn annat.

Þá mælti Ǫzurr prestr: "hvert villtu maðr, eða hví hleypr þú svá við trélurkinn? hvar eru vápn þín? annan veg er at berjask við Erling jarl, en þriskja korn; þar má vel hafa lust til." Þessi maðr hét Eyvindr.

Hann svarar: "vápn þau, er ek ætla at berjask með, munu koma ímót mér or bœnum, ok jarlsmenn fara enn með þau."

Þá mælti Hjarrandi hviða: "mæl þú allra drengja heilastr! Þú mant vera góðr maðr." Síðan fekk hann honum kesju sína ok handøxi, ok mælti: "bersk þú með þessum vápnum!"

Nú fóru Birkibeinar utan at bœnum, ok fundusk þeir á akrinum fyrir ofan stǫpul, litlu fyrir utan bœinn. Þeir Magnús konungr ok Erlingr jarl hǫfðu fimm hundruð manna. Þar varð þegar mikill bardagi ok hin snarpasta orrosta, ok eigi lǫng. Þórir spæla bar merki Erlings jarls, ok fellu menn af hvárumtveggjum, ok meirr Magnúss konungs menn; ok þá var sótt at fast, þar sem merki Erlings jarls var fyrir; en er Þórir var nauðuliga staddr, skaut hann niðr merkisstǫnginni í akrinn, svá at merkit stóð rétt upp. Þá tók at síga aptr fylking jarls; ok svá kom, at náliga stóð merkit á bak þeim Birkibeinum, er mest sóttu fram; en þeir er síðarr fóru, þá hugðu jarlinn þar fylgja, ok óttuðusk, ætlǫðu at flótti myndi kominn í lið þeirra; ok er þetta fann Sverrir konungr, lét hann hǫgga ísundr stǫngina.

Á þeirri stundu fekk Erlingr jarl lag af kesju, ok kom á hann miðjan.

Þá mælti einn maðr: "hættligt lag, herra," segir hann.

Jarlinn svarar: "fylgi þér merki konungsins vel; ekki man mik saka."

Ok litlu síðarr gekk nær jarlinum Ǫzurr prestr ok Helgi Þorfinnsson; jarlinn hjó Ǫzur um þvert andlitit, ok var þat mikit sár ok ljótt mjǫk; síðan settisk jarl niðr, ok kom þá at honum Magnús konungr; mátti jarl þá ekki mæla.

Magnús konungr mælti: "finnumsk á fegins degi, faðir!" varrar jarls váru ókyrrar, ok var hann þá kominn at lífláti; fell jarl þar ok flest ǫll sú sveit, er næst honum stóð; eptir þat brast flóttinn á liðinu; flýði Magnús konungr í bœinn, ok mikit liðit. Hann tók Ryðina, er jarlinn hafði átt, ok fluttisk með hana út or ánni.

Þar fell á akrinum Sigurðr Nikolásson, Jón af Randabergi, Ívarr horti, Einarr litli, lendr maðr, Bótúlfr or Fjǫrðum ok tveir synir hans. Bjǫrn bukkr hljóp út (á) ána, ok týndisk; hann var í brynju, ok sǫkk þegar niðr. Mart manna hljóp útá ána, ok týndisk þar sumt, en sumt fekk líf. Ívarr Sveinsson fell þar, ok Guthormr snerill; þessir váru allir lendir menn Magnúss konungs; nær sex tigir hirðmanna fell þar, ok mart annarra manna.

Sverrir konungr tók Ólafssúðina, er áðr hafði stýrt Magnús konungr; ok flestǫll skip þeirra tók hann. Hann fekk nú ok þar skip sín, þau er hann hafði látit fyrir þeim Magnúsi konungi ok Erlingi jarli.

Lík Erlings jarls var borit til graptar fyrir sunnan kirkju; en nú er grǫptr hans í kirkju.

Ok er jarðat var líkit, þá talaði Sverrir konungr yfir grepti hans, ok mælti: "eigi hœfir at þagat sé yfir með ǫllu svá gǫfugs manns grepti, sem nú stǫndum vér yfir. Aldaskipti er mikit orðit, sem þér megut sjá, ok hefir undarliga snúizk, er einn maðr er nú fyrir þrjá; fyrir konung, fyrir jarl, ok fyrir erkibiskup; ok em ek sá. Hér eru nú mǫrg tíðindi at sjá ok vita, þau er mikils eru verð, ok mǫnnum megu vera þakksamlig, at bæði til þessarar kirkju ok annarra eru bornir margir líkamir þeirra manna, er fylgt hafa Magnúsi konungi. En þat er, sem mǫrgum man kunnigt vera, at Eysteinn erkibiskup ok margir aðrir lærðir menn hafa jafnan sagt, at allir þeir menn, er berðisk með Magnúsi konungi ok verði land hans, ok létisk með því, at sálur þeirra manna allra væri fyrr í Paradísu, en blóðit væri kallt á jǫrðunni. Nú megum vér allir fagna hér svá margra manna heilagleik, sem hér munu helgir hafa orðit, ef þetta er svá sem erkibiskup hefir sagt, at allir sé þeir orðnir helgir menn, er fallit hafa með Erlingi jarli. Þá megum vér ok ætla, hversu heilagr sjálfr Erlingr man orðinn, er í fyrstu réð því, at Magnús var til konungs tekinn, þá er hann var barn; hann hefir ok síðan flutt ok stutt hans ríki hértil alla stund; megum vér þat ætla, at hans árnaðarorð man verða mikil hjálp við allsvaldanda guð, ef eigi er þat, at erkibiskup hafi nǫkkut vinhallr verit í málinu, þá er hann sagði þetta. En svá hefir nú til skipt, at vér stǫndum nú yfir þeim, er lengi báru ægishjálm yfir oss ok mǫrgum ǫðrum. Sé ek þann nú margan hér hryggan standa yfir þessum grepti, er fullkátr myndi vera, ef svá stœði yfir mínum grepti, þóat hann væri ekki vandliga búinn. En þat mál sýnisk mér skamsýnligt ok eigi góðgjarnligt, eptir því sem jafnan hefir fyrir yðr birt verit, til hvers vér hvárir ættim at hyggja, þann tíma er vér lætim lífit með slíkum atburðum. Sýnisk mér sem oss hvárumtveggjum mætti mikill fagnaðr á vera, er svá hefir til skipt um líf manna, sem sjálfr guð vildi; mættim vér lifa til nǫkkurs batnaðar, ok með minna ótta en hér til; af því at nú munum vér eigi þá hræðask, er nú stǫndum vér yfir greptinum. En yðr má þó miklu meiri fagnaðr á vera lífláti þeirra manna, er nú eru við yðr skildir líkamligri samvistu; ok íhugit nú vendiliga fyrirheitit erkibiskups. Nú er liðin sú stund, at kallt mun vera orðit blóðit; ok þó at vér megim enn eigi fagna þeirra jartegnum, þá man þó gott orðit til kyksettra í bœnum í þessi hríð; munu þér eigi þeirra mist hafa, heldr munu þeir nú mega sýna yðr fagran ávǫxt sinna verka, ef þér dyrkit þá sem helga menn, svá sem þér hafit hugat. En ef svá illa er, sem mér segir hugr um, at um þat sé at leika, at brostit hafi þá hin fǫgru heitin, sem þeim var heitit, þá munu þeir ærit lengi hafa goldit þessarra lýgi, ok allir þeir er því trúðu. Nú er þat mitt ráð, at skipta á aðra lund til; biðja fyrir þeim, er fram eru farnir af þessum heimi; ok biðja til guðs, at Erlingi jarli sé fyrirgefnar allar þær synðir, er hann gerði, meðan hann var í þessa heims lífi; ok einkum þat, er hann tók svá mikla dirfð til, einn lendr maðr, at hann lét gefa konungsnafn syni sínum, en á þat ofan reisti hann flokk ok merki á móti konunga sonum, Hákoni konungi ok Eysteini konungi, ok felldi þá báða frá ríkinu; en síðan helt hann ríkinu með Magnúsi konungi, ok eigi réttligarr, en nú megu þér heyra. Vér skulum nú ok biðja fyrir allra manna sálum, þeirra er látizk hafa í þessu hinu rangliga vandræði, bæði nú ok fyrr; biðja þess guð, at hann fyrirgefi þeim allar synðir, ok bjargi sálum þeirra; vil ek ok fyrirgefa þeim fyrir guðs sakir allt þat er þeir hafa misgert við mik. Nú geri hverr maðr, sem sýnisk, ok hann ætlar sér bezt gegna munu, ok þeim er fram eru farnir af heiminum, ok svá skjótt váru af kallaðir, at þeir váru bæði þjónustulausir ok skriptalausir, með nǫkkurum minna viðrbúnaði ok grimmara hug, en svá sem nú myndu þeir sjálfir kjósa. Vil ek þat heldr ábyrgjask, at yðr skal at mikilli hjálp verða ok fullkominni miskunn, allt þat er þér gerit nú fyrir þeirra sálum, heldr en hitt, at ráðit sé, at þeir þurfi eigi bœna."

Ok er konungr hafði þetta talat, þá veik hann sinni rœðu til þeirrar siðvenju, sem þar er tíð at mæla yfir gǫfugra manna grepti; þakkaði fyrst kennimǫnnum sinn yfirsǫng ok fagran formála, en allri alþýðu bœnahald, ok slíkar eptirgerðir, sem hverr nennti framast at gera eptir sinn vin eða náung. Hann bað hvern mann búa svá vandliga, sem sjálfr vildi, um sinn frænda eða hugðarmann; en hann lézk mundu fá menn til at búa grǫpt þeirra manna, er eigi yrði aðrir til. Konungr lauk svá sínu máli, at ǫllum varð hugþekk hans rœða, ok gerðu margir menn góðan róm at máli hans.

Magnús konungr fór með þat lið, er undan hafði komizk, suðr til Bjǫrgynjar. Hann fann Eystein erkibiskup í Bjǫrgyn ok Orm konungsbróður, ok sagði þeim þessi tíðindi. Þá átti Magnús konungr þing við lið sitt ok bœjarmenn, ok sagði frá skaða sínum; en í annan stað bað hann sér fulltings.

Þá svarar Eysteinn erkibiskup konungs máli, ok segir, at allir dugandi menn mundu vel til viljaðir at styrkja hans ríki, ok efla hann eptir ǫllu magni til lands ok ríkis: "hefir sá fundr svá farit, herra, sem margir mundu vilja, at þér erut heilir aptr komnir, er allr lýðr ann." En þóat Erlingr jarl væri vitr maðr ok ríkr, þá þótti mǫrgum hans ofsi svá mikill, at þungt þótti at bera. "En allir menn munu því játa, at leggja sitt líf við yðart líf, at þér megit ná yðru ríki ok landi." At þessu varð mikill rómr, ok játuðu allir, at heldr vildu deyja með Magnúsi konungi, en þjóna Sverri.

Fór þá Magnús konungr austr til Víkr ok lið hans, ok var hann þar um vetrinn, ok hafði með sér mikit lið ok marga ríkismenn; hǫfðu þá mikinn styrk ok viðrbúnað ok skipagerðir.

Eptir þetta allt, er nú var frá sagt, fall Erlings jarls ok þann bardaga er þar var, þá var svá mjǫk ríki Sverris konungs, at engi maðr var sá í Noregi, at eigi kallaði hann þá konung, nema Magnús konungr ok hans menn. Þar til þótti ok háðuligt, hvar sem ríkismenn váru staddir í kaupstǫðum eða í ǫðrum stǫðum, ef Birkibeinar váru menn kallaðir, en þaðan ífrá þótti þat vera nafnbót, ok þeir mikils verðir er svá hétu; ok þeir hinir sǫmu, er verit hǫfðu verkmenn, en sumir ránsmenn eða ribbungar; en eptir þetta, er þeir hǫfðu verit í liði Sverris konungs ok vegit sigr, báru nú skrúð ok skarlat ok góð vápn, þau er áðr hǫfðu borit hirðmenn Magnúss konungs eða lendir menn. Ok þóat menn kendi þá at sýn, þeir er fyrr hǫfðu sét þá, þá duldusk nú við, þó at þeir myndu vera hinir sǫmu, er fyrr hǫfðu verit fátækir, ok varliga sjálfir þeir mundu muna þá hina fyrri æfi sína. Þat er mál manna, at eigi hafi frœknara lið verit í ǫllum Noregi, en í þann tíma var með Sverri konungi; ok þat sama váttaði hann sjálfr jafnan síðan, ok gat hinna fornu Birkibeina, þá er honum þóttu sínir menn slásk í óga eða ofdrykkjur, en gæta eigi vel vardhalda, eða þola illa vás ok erfaði, eða bera njósnir í ófriði.

Sverrir konungr gaf þá þegar mála hirð sinni, ok jók við þá margar nafnbœtr; setti hann þá sýslumenn um allan Þrándheim.