Bókastaðir

Sverrir konungr fór norðr í Víkina með liði, at gildra enn til nǫkkurra veiða, ef í hendr bæri; ok einhverja nótt reið sjálfr konungr á njósn með sjau mann í nǫkkurn skóg skamt frá Saurbœjum; ok á þeirri sǫmu nótt fór einn sveitarhǫfðingi af liði Magnúss konungs með fimm tigum manna, ok ætlaði at freista, ef hann fengi nǫkkut drepit af liði Sverris konungs suðr í héraði; en nóttin var myrk. Þá heyrði Sverrir konungr reið þeirra, ok váru þessir menn mjǫk druknir af miði; þeir váru málgir, ok vissu sér enskis ótta vánir; en gatan var eigi rýmri, en einn maðr mátti ríða senn.

Sverrir konungr mælti við sína menn, at þeir skyldu vera hljóðsamir: "ok hǫfum boga vára búna ok skot, ok gǫngum tveimmegin gǫtunnar; ok er þeir koma gegnt oss, þá skjóti hverr sem má tíðast; ok kann vera, ef þeir fá slíkar bendingar, at þeir ætli lið várt meira, en svá sem þat er; en ef vér verðum ofrliði bornir, þá megum vér forða oss."

Nú skutu Birkibeinar sem tíðast eptir málinu hinna; en svá var myrkt, at hvergi sá frá sér; ok þeir, er eptir riðu, vissu eigi, hví sætti, er hinum fórsk svá ógreitt, er framarr fóru, ok flyktusk allir saman; vissu eigi hverju gegndi; en Birkibeinar skutu æ sem tíðast. Hinir hugðu, at vera myndi margir menn á skóginum, ok tóku undan sem skjótast; Birkibeinar sóttu eptir þeim, meðan þeir máttu, ok eltu þá. En um morguninn er ljóst var orðit, ok þeir vendu aptr, fundu þeir átján menn drepna ok marga hesta.

Um haustit fór Sverrir konungr norðr til Þrándheims, ok veitti mikit slag mǫnnum Magnúss konungs í kaupangi, ok fekk sigr; hann tók þar tíu skip; en eptir um várit fór hann út eptir firði með liði sínu, ok suðr á Mœri; fór hann útleið, er suðr sótti.

Ok er þeir sigldu norðan at Staði, þá kom þar ímót Magnús konungr ok Erlingr jarl, Eysteinn erkibiskup, Ormr konungsbróðir ok mart lendra manna; þeir hǫfðu allmikinn her ok stór skip. En er Sverrir konungr sá þetta hit mikla lið, ok kendu hvárir aðra, þá leituðu þeir Sverrir konungr á haf út; gerðu þá bæði at þeir sigldu ok røru, sem mest máttu þeir. En er Magnús konungr sá þetta, þá tóku þeir eptir þeim bæði sigling ok svá róðr sem ákafast. Þá nálgaðusk þeir skipin Sverris konungs, svá at skip þat, er Erlingr jarl stýrði, kom þannig nær, at þeir sá menn af borði, lét þá jarl hefjask við, ok beið svá sinna manna. Ok er ǫll skip váru eptir komin, þá kallaði jarl, ok skipaði til atlǫgu, ok sagði, at þá myndi líkligt þykkja, at fundr þeirra myndi verða ok Birkibeina; bað menn þá minnask, hversu mikinn skaða Birkibeinar hǫfðu gert í manndrápum ok ránum; bað alla þat varask, at engi maðr yrði svá djarfr, at grið gæfi Birkibeinum; en vel kveðsk honum þykkja, at Sverrir væri handtekinn, ef svá yrði til, ok fœrðr honum lifandi. Þessu játuðu allir, láta síðan síga or heflum, ok sœkja eptir þeim.

En er Sverrir konungr sá þat, at skipin Magnúss konungs váru miklu skjótari, ok saman dró með þeim, þá sýndisk honum eigi þau orræði, er vel myndi hlýða, ef eigi vetti guð þeim sína miskunn, framarr en þá myndi þykkja vænligast um þeirra ráð. Sverrir konungr lagðisk þá til bœnar, ok hét til hins helga Ólafs konungs, ok talaði þá fyrir mǫnnum mǫrgum fǫgrum orðum; ok á þeirri sǫmu stundu lagðisk á sjáinn svá mikil poka, at ekki skip sá frá ǫðru. Þá er Magnús konungr ok Erlingr jarl sá eigi leið sína, sneru þeir stǫfnum, ok beittu inn undir land.

Síðan mælti jarl: "eigi fór þá svá er vel vildi."

Nú komu þeir saman ǫllum herinum í Hereyjum; ok annan dag eptir spurðu þeir til Birkibeina, at fimm skip hǫfðu siglt um sund, ok hǫfðu stefnt í fjǫrðinn. Þá kvaddi jarl hǫfðingja til tals ok ráðagerðar, ok sagði svá: at hann þóttisk eigi vita, hvárt Birkibeinar myndu hafa beitt með landi norðr eða suðr, er þeir hafa lands leitat: "ok sýnisk mér sem hvárttveggja mun liðs fyrir þurfa." Jarl segir, at hann vill, at erkibiskup ok Ormr konungsbróðir fari suðr til Bjǫrgynjar, ok aðrir lendir menn ok skipstjórnarmenn, þeir sem hann vill nefna, at verja þar land: "en Magnús konungr ok ek," segir hann, "skulum fara norðr, ok með okkr meiri hlutr hersins," var svá gert, sem jarl mælti.

Ok er menn Magnúss konungs komu á Norðmœri, spurðu þeir þau tíðindi, at Sverrir konungr hafði siglt af hafi utan fyrir sunnan Æðey, ok svá norðr at Knarrarskeiði. Sverrir konungr fór þá norðr til Þrándheimsmynnis, ok síðan inn til kaupangs, ok lagði skipum sínum þegar við bryggjur. Magnús konungr ok Erlingr jarl fara norðr eptir Birkibeinum; ok er Sverrir konungr ok hans menn sjá segl þeirra, ok áttu þá skamt til bœjarins, þá lét hann blása mǫnnum sínum til tals, ok segir þeim sína ætlan, at hann vill ganga ífrá skipum sínum; ok mælti, at engi skyldi svá djarfr, at hann flytti eptir sér fleira en vápn sín, ok þau klæði er hann stóð í.

En eptir þetta tal vápnask Birkibeinar, ok gengu upp í bœinn, en skipin flutu ǫll tjǫlduð fyrir bryggjum; húsfǫt lágu í rúmum, ok hálfrýmiskistur þeirra stóðu á skipum, en lyklar váru settir í lokin. Ok er þeir Magnús konungr ok Erlingr jarl reru uppí ána liði sínu, þá gengu Birkibeinar upp um brú. Svá hefir sjálfr Sverrir konungr sagt, at hann mátti því helzt hœlask, at eigi myndu mǫrg dœmi til þess vera, at flóttamenn hefði svá skilizk við fjárhlut sinn eða skip, sem þeir gerðu; ok sagði, at eigi væri enn víst nema ýmsir nyti fjár eða klæða annara.

Menn Magnúss konungs ok Erlings jarls lǫgðu at út við Brǫttueyri fyrir utan Skipakrók, ok gengu þar upp. Þá hljóp jarl á land, ok steypdisk fram á knéin, en stakk niðr hǫndunum, ok mælti: "fall er farar heill." Síðan fóru þeir upp um stræti, hverr við sína skipssǫgn, sem á land steig, ok búinn varð. Jarl varð fyrst búinn með sína sveit, ok er hann kom upp um Kristskirkjugarð, ok fyrir ofan biskupsgarð til brúarinnar, þá sá hann merki Sverris konungs fara hvatliga, ok stefndi þjóðleið upp til Kleppabús; ætlaði hann at þar mun konungr undir vera ok flest allt liðit.

Sótti jarl nú upp yfir brúna á Sprotavǫllu; en Sverrir konungr ok flest lið hans lá í dal nǫkkurum, þeim er verðr skamt frá brúnni uppaf Sandbrekkunni neðri. Jarl vissi eigi at Sverrir konungr væri þar fyrir, því at hann hugðisk taka skyldu nǫkkura menn af þeim er síðarr fœri; þá hljópu Birkibeinar upp ok at þeim; en jarl sótti þá út aptr til brúarinnar ok út yfir brúna, ok Birkibeinar fylgðu þeim allt til þess garðs, er gerði milli brúarsporðsins ok bœjarins. En er lið Magnúss konungs ok jarls sótti upp ímóti þeim, þá sneru þeir Birkibeinar aptr yfir brúna, ok skutusk þeir á yfir ána; en jarl bað sína menn ganga or skotmáli, ok setjask niðr á akrinu, ok sjá hvat þeir hefðisk at. Þeir Sverrir konungr settusk ok niðr í ǫðrum stað með bakka þeim, er verðr með Sandbrekku, ok sátu svá hvárirtveggju langa hríð um daginn. Menn Magnúss konungs létu sœkja sér mungát ofan í bœinn. Margir menn gengu af liði hvárratveggju, er boga hǫfðu, ok skutusk ímót; váru þá særðir nǫkkurir menn fyrir hvárumtveggjum.

Ok er áleið daginn, svá at komit var at nóni, gekk Guðlaugr, stallari Sverris konungs, til brúarsporðs, ok hafði skjǫld fyrir sér; hann kallaði á lið Magnúss konungs, ok kvaðsk vilja tala við þá, ef þeir vildi tilhlýða.

Ívarr horti svarar, hann var af liði Magnúss konungs, ok kvaðsk vilja hlýða því er hann segði.

Guðlaugr hóf svá mál sitt: "Sverrir konungr vill gera Magnúsi konungi ok Erlingi jarli ok þar með ǫllu liði þeirra þrjá kosti: sá skal vera einn, at þeir gangi yfir brúna, en Sverrir konungr mun ganga langt upp ífrá með allt lið sitt; fylki þá hvárirtveggju liði sínu svá vel sem þeir vilja, ok berjumsk á Sprotavǫllum; hafi sá gagn er guð vill. En með því at Magnús konungr ok Erlingr (jarl) vill eigi þenna kost, þá gerir Sverrir konungr þann kost annan, at þeir með lið sitt gangi út til Borgar, ok fylki þar í góðu tómi; en vér Birkibeinar munum sœkja yfir brúna til yðar, ok láta þá skapat skera. Sá er hinn þriði, ef þeir vilja hvárngan hinn, at þeir gangi út á Eyrar til skipa sinna, ok fylki þar svá vel sem þeir vilja; en vér Birkibeinar munum koma ímóti, ok sœkja út um bœinn, ok þat skulu þér með sǫnnu vita, at Sverrir konungr vill glaðliga berjask, ef hann má ráða."

Eptir þat tal gekk Ívarr horti af bakkanum, þar til er hann hafði áðr staðit, ok upp á akrinn, fann þar Erling jarl, ok sagði honum þessi boð; en Magnús konungr var sofnaðr hjá jarli, ok jarlinn klappaði hendi sinni á bak honum, ok bað hann vaka. Konungr spurði, hvat er títt væri? Jarl segir nú þessa kosti, er Sverrir prestr hafði þeim boðit. Magnús konungr bað jarl kjósa; jarlinn lézk engan þenna kost myndu kjósa; kvaðsk hann heldr munu gera Sverri presti kost, en hann honum. Eptir þetta gekk Ívarr, ok sagði Guðlaugi svǫr jarlsins; síðan fór Guðlaugr ok sagði Birkibeinum.

Þá þyrptusk þeir saman nǫkkura stund, ok eptir þat tóku þeir til gǫngu, ok stefndi Sverrir konungr upp at veg fyrir austan ána til Kleppabús; en þeir háttuðu svá gǫngu sinni, at hverr þeirra gekk eptir ǫðrum; þótti þá mikit liðit at sjá, áðr en hinn síðarsti maðr gekk; nú skilðusk þeir at þessu sinni.

Sverrir konungr fór nú upp með ánni til bœjar þess er Kot heitir; hann lét þar taka ofan hús, ok gera af flota; fluttusk nú síðan á þessum sama flota yfir ána Níð, ok um miðsaptans skeið fóru þeir út yfir Þjóðmýrar, ok svá ofan til Stafs, ok fluttusk þar yfir Gaul á eikjum; ok er þeir váru komnir yfir, þá bað konungr þá hvílask, ok lét sér vera hǫfugt, ok kvaðsk sofa vilja.

Konungr sofnaði brátt, ok er komit var at náttmáli, þá kom þar einn búandi, er fór með maltklyfjar, ok ætlaði til bœjarins at selja maltit. Birkibeinar þustu at honum, ok létu sem þeir skyldu fala maltit. Konungr vaknaði, ok spurði hvat er væri? Þeir sǫgðu at þar var kominn búandi einn með malt. Sverrir konungr kvaðsk vilja finna hann; ok svá var.

Konungr mælti til búandans: "ekki munum vér dvelja ferð þína; en seg satt frá, at þú fant Birkibeina, ok þeir váru komnir yfir Gaul, ok ætluðu náttstað sinn at Meðalhúsum í nótt;" At þessu skilðu þeir. Birkibeinar dvǫldusk þar nǫkkurar nætr, þrjár eða fjórar, áðr en þeir sœkti til bœjarins annat sinn.

Einn aptan er jarl hafði matazk, þá kom til hans Sigurðr Nikolásson ok Jón af Randabergi. Þá mælti Sigurðr: "hvárt eru greiddir útverðir, herra? oss er sagt, at meiri ván sé at Birkibeinar muni brátt vitja vár; ok myndi þat vera mitt ráð, at liði væri blásit út til Borgar með vápnum, ok veri vér viðbúnir, ef þeir vitja vár hingat í bœinn; hyggjum vér þat satt, at Birkibeinar eru nú komnir í Gaulardal, ok geta sumir, at þeir myni leita upp til fjalls; en oss er sannliga sagt, at eigi er hins minni ván, at þeir ætli hingat á várn fund."

Þá svarar jarl: "ek vilda gjarna at þat væri satt, at þeir sætti hingat á várn fund, þvíat þess vænti ek at þá hafi þeir skapligt ørindi. En óhrædda ætla ek yðr sofa mega náttlangt fyrir Birkibeinum, þvíat mér er sagt, at þeir muni hafa snúit upp til fjalls; ok eigi man Sverrir þora at sœkja oss hingat, ef vér verðum áðr varir við, sem nú er."

Þá mælti Jón af Randabergi: "Þetta skyldi oss góðs furða, er jarl heitr oss, at vér þurfim ekki at varask Birkibeina, en mæla þat sumir menn, herra, at þér gefit meira gaum, at gera yðr mjǫk drukna af miði eða víni, en gera staðfastlig ráð fyrir liði yðru."

Þá svarar jarl reiðr mjǫk: "Þat hefir ok sjaldan fyrr verit mælt til mín, at eigi hafa ek helzti varr verit; en nú veit ek eigi, hvárt heldr er, at ek mun enga ætlan kunna fyrir þessu liði, sem þér segit, eða mun hitt, at þér séð heldr hræddari, en vera skyldi; ok fyrir þá sǫk skulu þér nú mega liggja óhræddir þessa nótt, at nú skal ek sjálfr halda vǫrð, ef þér trúit mér; hafði þat fyrr þótt nǫkkur hlít; ok áttum vér þá við meira ofrefli at skipta, en nú er."

Eptir þetta gengu þeir íbrot, Sigurðr ok Jón, til skipa sinna; en nǫkkuru síðarr fór jarlinn til rekkju ok afklæddisk; lagðisk síðan til svefns, ok allt lið hans, nema útverðir váru greiddir at vanda.

Nú er at segja frá Birkibeinum, at þeir komu í nætrelding utan á Steinbjǫrg; segir konungr þá liðinu, at hann ætlar í bœinn at jarlinum. Ok er hann kom yfir ásinn á Feginsbrekku, þá steig hann af baki, ok fell á kné, ok baðsk fyrir.

Eptir þat talaði hann fyrir liðinu nǫkkurum orðum; ok bað þá vel fylgjask ok ørugglíga: "því at nú munum vér fagran sigr vinna; en eigi þarf at greina fyrir yðr, í hverjum nauðum ok válki þér hafit jafnan verit staddir, áðr en vér hafim komizk hingat í land, en tekit fátt upp til gœða ok óhallkvæmt hér til; má ek ok vel marka á mínu skaplyndi, at yðr myndi mál þykkja at taka meira gott upp fyrir yðarn starfa ok stórligan háska, en er vér hǫfum enn kost átt hér til. Slíkt hǫfum vér upptekit, sem vér hǫfum tilvegit; þar veizlur er þær hafa til verit, þar annat fé, sem vér hǫfum því náð. En nú liggr þó nǫkkuru meira við, en vér hafim opt átt um slíkt at leika, þar sem bœrinn er í Niðarósi. Hér er nú ok fyrir í bœnum Magnús konungr ok Erlingr jarl, ok mart lendra manna ok hirðmanna; er nú eptir meiri sœmð at sœkja, en ek ætla jafnan munu fœri ágefask; þykki mér líkara, at vér fáim sigr, eptir því sem mik hefir dreymt til. Sœkjum nú því fastara at, sem nú vænti ek, at vér munum meira eptir taka en fyrr. Vil ek nú yfirlýsa fyrir yðr, til hvers þér skulut vinna: sá, er lendan mann fellir með sǫnnum vitnum, sá skal lendr maðr vera, ok þess kyns tignarmaðr skal hverr vera, sem hann sjálfr ryðr sér til rúms; sá hirðmaðr, er hirðmann drepr, ok taka þar af aðra góða sœmd. Er nú um slíkt at leika, ok hygg ek, at þeir hafi enga sanna njósn um várar ferðar. Þess þykki mér ok meiri ván, at þeir sé nú hámingjulausir, ok man komit at endadegi þeirra lífstunda, en vér munum fá sigr ok sœmiliga tign, sem oss byrjar: mun guð svá skipta með oss; því at þeir hafa lengi yfir váru ríki ok sœmðum setit, ok kann nú vera at þeir missi þess, er með rǫngu fengu, bæði sœmðarinna ok ríkis; er ok eigi ólíkligt, at þar með týni þeir nú lífinu. Gerit hina fyrstu hríð sem harðasta, ok man þá vel hlýða. Þeir munu vera mjǫk drukknir ok syfjaðir, ok svá ráðlausir, sumir á skipum, sumir hér ok hvar í bœnum, ok munu varla vita, hvert er þeir horfa, eða hvat þeir skulu at hafask."

En er Sverrir konungr lauk sínu máli, tóku allir því vel, ok fóru nú ofan um Steinbjǫrg.