Bókastaðir

Þaðan fór Sverrir konungr í Helsingjaland, ok er hann kom þar er Álptar heita, mætti hann miklu fjǫlmenni, ok samnaði ímóti sér; þat váru þrír tigir hundruð, ok alltil orrostu búit; Hundrað manna var albrynjat. Þetta lið allt hafði við lagt níðingsorð hverjum manni, er þeim gæfi frið eða léti fram fara; hǫfðu at þessu vápnatak allir menn. Þat fylgði ok, at þeir leyfðu engum hans manna á sitt þing at koma, ok ekki orð þar at tala; en þat varð um síðir, at leyft var ǫllum konungs mǫnnum at fara á þing þeirra, ok heyra mál manna.

Þá mælti Sverrir konungr við sína menn, at þeir skyldu fylkja liði sínu, ok vera vel viðbúnir, hvat sem þessi lýðr tœki til. En er landslýðrinn sá þetta, þá drógusk þeir við þat, svá at þaðan af fóru orð ímilli, at konungr skyldi ganga á þing þeirra, ok menn hans skyldu bera ærindi hans fram, en sjálfum honum var ekki lofat at tala. En þeir Helsingjar sǫgðu hann aldri skyldu framkomask, ok létu engan kost á, nema hverfa aptr sǫmu leið; ok þar kom um síðir, at konungi var lofat (at tala) eitt ærindi.

Konungr hóf svá sitt tal: "eigi er oss kunnigt, hverjar sakargiptir þér meguð oss finna; en at því er yðr hyggjanda, at vér eigum allir einn guð, ok kǫllum hann várn fǫður; þá er þat mikil nauðsyn ok vár skylda, at hverr várr hafi frið við annan, ok gæti hverr annars sem sjálfs síns; því at mínir menn hafa yðr aldri gert mein. Hyggit at, hversu lítit gott þér eiguð at launa Magnúsi konungi ok Erlingi jarli." Síðan lét hann framleiða tvau hross, ok sagði slátra skyldu; kvað þat á hvert land koma myndu, ef þeir sperði svá mat sinn, at kristnir menn þyrfti at eta hrossaslátr hjá þeim, ef þeir skyldi halda lífinu.

Ok þá er hann lauk máli sínu, bauð sá honum til veizlu með sjau tigum manna, er áðr hafði níðingsorð við lagt, ef hann næði yfirfǫr; síðan bjóða bœndr honum ok ǫllu liði hans á veizlur.

Nú spurðu Jamtr, hversu Helsingjum hafði farit, ok tóku þeir vel við þeim; fór Sverrir konungr at veizlum austan um landit. Ok er hann kom norðr í landit, treystisk hann vel þeirra vinmælum, ok sendi frá sér liðit, ok skipti á gistingarstaði í bygðina, svá at konungr hafði eigi meira lið eptir en hundrað manna.

Þat var eitthvert sinn um miðnætti, at maðr kom til konungs, ok bar þá njósn, at Jamtr hǫfðu samnat liði austan af landinu, ok fóru eptir konungi, ok ætloðu at drepa hann ok allt lið hans; í þessu ráði váru allir lendir menn. Sverrir konungr stóð upp þegar, ok lét vekja alla sína (menn), ok bað þá herklæðask, ok sagði þeim hverra tíðinda hann var víss orðinn, ok kvezk þat mjǫk hræðask, at menn hans mundu drepnir vera, þeir sem í bygðina hǫfðu farit. Fór nú þegar þessa sǫmu nótt með þat lið er honum fylgði, ok ímót þannug sem hann spurði at Jamtr váru; en þeir hǫfðu farit í þrimr flokkum ok kringt svá um konung, at or sinni ætt skyldi hverr at honum koma. Ok er konungr fór yfir nǫkkura vatnsvík milli Undurseyja ok meginlands, þá kom ímót honum herr Jamtanna, ok var hringr sleginn um þá; hǫfðu Jamtr þar tólf hundruð manna.

Þá mælti Sverrir konungr til sinna manna: "hafit þat orðtak ok eggjan milli yðar, sem þér heyrit þá hafa Jamtrna, ok heimtizk þegar er þér meguð or her þeirra, ok út í eyna; en veitum þeim fyrst harða árás, ok freistum ef þeir vikni fyrir."

Birkibeinar œptu nú heróp, ok runnu fram djarfliga, en Jamtr sóttu at þeim hvaðanæva; varð þar mikill bardagi ok hǫrð orrosta; en svá var myrkt af nótt, at engi kendi annan at sýn. Þá heimtusk Birkibeinar or þýs búandanna, ok upp í eyna, var þá gengin hǫrð hríð. Bœndr fundu þetta eigi skjótt, ok bǫrðusk sjálfir langa hríð; var þá ok náliga í dagan. En er bœndr hættu at berjask, ok fundu at þeir drápusk sjálfir, þá veittu Birkibeinar þeim svá harða árás, at bœndr hrukku fyrir; ok er þeir sá ófarar sinna manna, þá flýðu bœndr, en Birkibeinar sóttu þegar eptir þeim, ok drápu af þeim slíkt er þeir vildu.

Þar fell af þeim Jamtum nær hundrað manna, en mikill fjǫldi var sárr. Sverrir konungr hafði hundrað manna, en Jamtr hǫfðu tólf hundruð. Konungr gerði eptir liði sínu um morguninn, ok kom þat þá allt til hans. Þá leitaðu Jamtr (sér) griða, ok fengu konungi gisla, ok sættusk við hann; ok lagði konungr á þá gjald, ok þá játuðu þeir at gerask konungs þegnar, ok hann fengi sýslumenn yfir sakeyri ok aðrar skyldur. Þeir festu þat mál með mǫrgum eiðum; ok þá er þetta gjald var útgengit, skildusk þeir við svá búit.

Héreptir byrjaði Sverrir konungr ferð sína norðr um fjall, ok kom ofan í Naumudal; hann réð sér þar til skipa, er bœndr áttu, ok lagði síðan útí Skillingar. Þar átti konungr húsþing við lið sitt, þvíat hann vildi eigi at landsmenn yrði varir við, hvat er þeir rœddu.

Konungr leitaði þá við lið sitt, hversu þeir skyldu hátta ferðum sínum; segir at honum sýndusk vera þrír kostir til. Sá einn at fara norðr á Hálogaland, ok afla sér þar fjár; sœkja síðan suðr til Bjǫrgynjar, ok vita ef þeir fengi þar nǫkkut unnit á sínum óvinum. Hinn var annar at þeir fœri af landi ok vestr í eyjar; lét þess meiri ván, at þar fengisk liðsafli. Sá var inn þriði, at herja til Írlands eða á ǫnnur vestrlǫnd; kvaðsk þat ætla, at því minni myndi vera vinsæld Magnúss konungs ok Erlings jarls, sem þeir hefði lengr fyrir ráðit landinu; "en at svá búnu er mikill afli þeirra, ok mun oss verða þungt við at eiga."

Lið allt svaraði, ok lézk vilja sœkja inn til bœjarins, ok tǫldu ekki fyrir myndu at ná bœnum; sǫgðu eigi vera konungsliðit í bœnum, ok myndu þeir vinna mega Niðarós, er konungr átti þar marga vini, ok koma svá afla undir sik.

Konungr svarar: "ekki em ek þess fúss; ok hefir mik svá dreymt til; sýnisk mér ráðligra enn sem fyrr, at þér víkit nǫkkut eptir mínum ráðum; ok sœkjum síðarr til bœjarins."

Liðit vildi ekki annat en fara til bœjarins; konungr sagði þá ráða myndu.

Fóru nú at óvilja konungs suðr til Þrándheimsmynnis; ok er þeir komu suðr til Fólsknar, segir konungr at hann vildi til Bjǫrgynjar, en eigi inní fjǫrðinn, kvaðsk ætla at eigi myndi þangat sœmdarfǫr verða at sinni. Liðit sagði at ekki væri annat vísara, ok tǫldu ekki fyrir at ná bœnum; urðu allir á eitt sáttir aðrir en konungr, at þeir skyldu til Þrándheims.

Nú róa þeir inn í fjǫrðinn til Rauðabjarga, ok lǫgðu þar at. Konungr lét þá kalla alla sína menn af skipum, ok spurði nú í hljóði, hverja ætlan þeir hefði á sinni atlǫgu til bœjarins, er þó vildu þeir þess svá mjǫk fýsask.

Þeir sǫgðusk ætla at veita atróðr at bœnum, ok vita ef þeir næði uppgǫngu.

Konungr svarar: "ekki sýnisk mér þat ráðligt, ætla ek bœjarmenn eigi ljá oss bœinn at vér eigim á honum vald; væntir mik at þeir veri bœinn; munu þeir ok lítillar vægðar vænta af oss Birkibeinum um rán ok fjártǫkur. Er þat mitt ráð at gera eina skútu inn með Staði á njósn, áðr en lýsa tœki, ok yfir fjǫrðinn fyrir innan Hólm, ok láta þessa skútu liggja undir Laðahamri, svá utarla at vel megi hana sjá or bœnum, þá er ljóst er orðit, ok láta hana tjalda sem bezt. En menn þeir allir, sem á eru, skulu ganga á land, ok upp í skóg, ok fram hit efra ofan fyrir Hlaðir; ok stefnit á ásinn fyrir ofan brúna, ok sitit þar til lýsingar. En vér skulum róa inn yfir fjǫrðinn til Flaðka, ok svá inn með Gaularási til þess er vér leggjum við Gullhamar. Þá væntir mik þess, at þegar er lýsa tekr, ok þeir sjá or bœnum at skip liggr við Hlaðhamar, at þeir muni skipa skip sín or bœnum, ok ætla þat lið várt allt; munu þeir hyggja þar vera fleiri skip hjá, er þeir sjá eitt liggja: sýnisk mér oss ráðligt, meðan er þeir róa inn til Hlaðhamra, at þá rerim vér undan Hefring ok inn at Eyrum; ok væri þess meiri von, at þá ættim vér at verja þeim bœinn, en eigi þeir oss."

Guðlaugr svarar: "eigi mun oss þykkja lið várt ofmart, þóat vér tvískiptim því eigi." Nú fylgðu fleiri menn honum at þessi rœðu en konungi: var þat afkosit, at þeir skyldu róa at bœnum þann tíma er ljóst væri.

Konungr kvaðsk vera mega þar, er þeir váru, en talðisk vera ófúss; "ætla ek ok," segir hann, "illa munu gefask yðra ráðagerð utan minn vilja."

Eysteinn erkibiskup var fyrir í bœnum, ok hafði látit blása til móts annan daginn áðr; kvaðsk hafa spurt til Birkibeina, at þeir váru ofan komnir norðr í Naumudal, ok hǫfðu vikit suðr hit ytra: "ok væntir oss," segir hann, "at þeir myni vitja hingat fjarðarins; en mér er svá sagt, at þeir hafi lítit lið ok smá skip, ok þó liðit mótt ok vesallt; er þat ófallit búondum ok kaupmǫnnum, at gefa upp fǫt sín eða fé fyrir þeim þjófum ok illmenni, er Sverrir hefir saman harkat; viljum vér heldr veita yðr nǫkkurn styrk til, ef þér vilit halda vǫrn fyrir bœnum; man ek láta til mín skip ok alla húskarla mína, þá er í biskupsgarði eru staddir, ef bœjarmenn ok kaupmenn vilja sik tilleggja."

Þetta ráð lézk ǫllum sýniligt þykkja, ok kváðusk heldr þat vilja, en sæta uppgǫngum Birkibeina. Váru þá skipuð fjǫgur skip af bœjarmǫnnum ok kaupmǫnnum, ok hit fimmta erkibiskups skip; þar váru á húskarlar hans, ok var þat bezt skipat; þar var Sigurðr forráðsmaðr, son Ǫsurar balla.

Bœjarmenn hǫfðu vitavǫrð á Digrmúla, ok settu upp um morgininn er lýsti, ok þeir sá at skipin váru við Rauðabjǫrg, fleygja nú eldi í vitann. Ok er bœjarmenn sá þat, blésu þeir til skipanna, ok lǫgðu út or ánni; en Birkibeinar ráku af sér tjǫldin, ok reru yfir fjǫrðinn inn undir Gaularás, en bœjarmenn út um víkina at móti. Ok er þeir komu út fyrir Digrmúla, þá sá hvárir aðra; mættusk þá á víkinni fyrir innan Hattarhamar. Þeir hǫfðu fjǫgur skip or bœnum, þau er við bardaga komusk; Sverrir konungr hafði ok fjǫgur skip, ok var eitt at eins tvítugsessa. Síðan tóksk þar bardagi bæði harðr ok mikill, ok var gott veðr á, landnyrðingr léttr, meðan þeir bǫrðusk, ok hóf ǫll skipin saman at landinu, ok til þess er landit tók við.

Ok þá er þeir hǫfðu barizk um hríð, fór fram erkibiskupsskip; þat hafði seinna orðit or bœnum. Birkibeinar sá þat, ok þótti sér horfa eigi vænt, er áðr gekk þungt, en þetta skip kœmi. Brast þá flótti á þeim Birkibeinum, ok hljópu á land af skipum sínum.

Sverrir konungr var svá klæddr, at hann var í kufli blám ok síðum; hann fór fram at skipi mjǫk svá snemma, ok ætlaði til landgǫngu; ok er hann kom fram um siglu, þá skauzk niðr þilja undir fótum honum, ok fell hann í rúmit; en menn hljópu svá þykkt yfir hann, at hann mátti eigi uppstanda, ok dvaldi þat ferð hans mjǫk langa stund, meðan menn hljópu þykkast yfir hann.

Sá maðr hljóp í síðarra lagi, er Helgi hét, ok var kallaðr byggvǫmb. Konungr leit við honum, ok kendi Helgi hann ok mælti: "illa munum vér skiljask við várn konung." Hann fekk í ǫxl konungi, ok studdi hann upp or rúminu.

Ok þá mælti konungr: "Helgi, konunga þú nú eigi í meira lagi fyrst;" Hljópu þá á land upp báðir samt; ok er þeir komu upp í fjǫruna, þá fóru at þeim menn þrír af bœjarmǫnnum. Helgi hljóp ímót þeim, ok barðisk við þá; en konungr kleif upp í einn bakka brattan; en er hann var kominn mjǫk á upp bakkann, þá steig hann á kufl sinn, ok skruppu honum þá fœtrnir; hrapaði hann niðr aptr í fjǫruna. Þá hljóp at honum einn, sá er áðr sótti Helga, ok vildi hǫgga til hans; en er Helgi sá þat, þá skræmðisk hann undan þeim tveim, er honum váru ímót, ok til þangat, er hann sá at konungr þurfti liðs við, ok hjó hann þann banahǫgg, er áðr vildi at konungi vega; en konungr leitaði upp í annat sinn. Þeim mǫnnum var nú minna um atsókn við Helga, er áðr hǫfðu freistat fyrr, ok hurfu nú ífrá við svá búit.

Konungr var ekki vel færr, ok var orðinn sárr á fœti; hafði verit skotinn með gaflaki í orrostunni; þat sár veitti honum Serkr af Rjóðum. Nú fór Helgi með konungi, ok fluttusk þeir svá upp eptir Gaularás, þar til er liðit dreif at þeim, þat er undan hafði komizk; veik konungr fram á fjallit ok hvíldisk þar; heyrðu þeir þá umrœðu bœjarmanna, at þeir rœddu um þat, hvárt hann Sverrir mun fallinn vera eða eigi.

Þá svarar Helgi svá hátt, at þeir heyrðu, bœjarmenn: "Sverrir konungr gerir yðr enn verri hríð, áðr en hann sé dauðr."

Þar hǫfðu margir góðir drengir fallit; Sigurðr af Saltnesi, Jón ketlingr, bróðir hans, fellu í fjǫrunni; Vilhjálmr, bróðir þeirra, helt undan á einu skipi út með ásinum ok fyrir nesit, en bœjarmenn sóttu eptir honum, hann hljóp á land, ok fell þar í fjǫrunni, en þeir skiptu vápnum þeirra, ok fóru aptr síðan við svá búit.

Guðlaugr stallari varð mjǫk sárr, ok komsk hann uppá ásinn, ok var í skarlazkyrtli. Þar mætti hann einum búanda, ok þóttisk sá sjá gerla, at hann var af flóttamǫnnum. Búandi hafði boløxi í hendi, ok hjó til hans, þar sem mœttisk hálsinn ok hnakkinn. Guðlaugr fell af hǫgginu, ok þóttisk búandi hafa drepit hann, tók hrís ok bjó um hann; áðr fletti búandi hann klæðunum; eptir þat skilðu þeir. Guðlaugr vitkaðisk nǫkkuru síðarr ok stóð upp, ok kom til bœjar nǫkkurs; var þar við honum vel tekit. Hann fór síðan eptir konungi, ok greyru sár hans; því kǫlluðu Birkibeinar hann síðan Guðlaug gnitaskǫr.

Eptir þessa orrostu fóru þeir á Upplǫnd, en sumir komu ofan á Mœri til Serks, ok drápu hann með tólf mann; fóru síðan eptir Sverri konungi.

Ok er Birkibeinar koma austr í Víkina, spurði þat Magnús konungr ok Ormr konungsbróðir; búa nú ferð sína at leita þeirra; ok síðan spurðu þeir til þeirra, ok sóttu eptir þeim, en Birkibeinar undan, því at þeir hǫfðu lítit lið hjá því sem Magnús konungr.

Sverrir konungr talaði þá við lið sitt, ok sagði svá, at þat var gert utan hans vilja, er þeir fóru inn í Þrándheim við lið sitt, at berjask við kaupangsmenn: "hǫfum vér látit lið várt, ok hina beztu drengi or váru fǫruneyti; ok er várar ófarar spyrjask til búandanna, þá erum vér nú reknir ok rjáðir, hvar sem vér komum, ok þykkir ǫllum mǫnnum, þeim er vita várar hrakningar, lítil tilkvæmð þar sem vér erum; en áðr þessi orrosta væri, hǫfðu vér jafnan sigr ok hinn hæra hlut; óttuðusk þá ok flestir menn at fara með hernaði ímóti oss. Nú munu þér spurt hafa, at Magnús konungr ferr eptir oss við miklu liði; en vér munum nú litla hríð láta undan þeim rekask um landit, áðr bæði mun liggja á oss þegn ok þræll; ok mun lið várt allt drepit við litlum orðstír, svá sem þeir menn allir er í flótta falla. Nú lízk mér drengiligra, þóat vér hafim eigi mikit lið, at snúask ímóti várum óvinum; ok með því at vér sém ofrefli bornir, þá megum vér vel svá tilhaga, at vér fallim með miklum orðstír, ef vér berjumsk við sjálfan Magnús konung; en með því at svá vel verði, at vér sigrumsk á honum, þá man þaðanaf vaxa várr styrkr; er ok eigi þess ván, at vér munum ganga til þessa lands ok ríkis svá léttliga, at eigi sjáim vér eitthvert sinn merki Magnúss konungs á lopti; hǫfum vér nú ok helzti lengi látit rekask um landit, ok þolat margskyns vandræði af várum óvinum."

Þá talaði Sverrir konungr mǫrgum fǫgrum orðum fyrir liðinu, ok eggjaði menn mjǫk; lézk vel hugr um segja; treysti nú lið sitt, ok varð at hans tali góðr rómr.

Eptir þetta fóru þeir, þar til er þeir komu fram um brúna á þeirri á, er Hirta heitir, ok hǫfðu þá sanna njósn, at Magnús konungr var kominn nær þeim. Sverrir konungr lét liðit fara í kjǫrr nǫkkur skamt ífrá brúnni. Magnús konungr ok Ormr konungsbróðir hǫfðu ok sanna njósn af ferð þeirra Birkibeina; ok er þeir komu at brúnni, lét Magnús konungr þegar fara sitt merki yfir, ok fylgði þar sjálfr; slíkt sama Ormr konungsbróðir. Ok er konungr var kominn yfir brúna ok nǫkkut liðit, þá veittu Birkibeinar þeim harða árás; tóksk þar snǫrp orrosta ok eigi lǫng; fell mjǫk lið Magnúss konungs, en hann sjálfr flýði aptr yfir brúna, ok svá Ormr konungsbróðir, ok hvárrtveggi sárr; í þeirri orrostu lét Magnús konungr mart manna; eptir þat skutusk þeir á nǫkkura hríð yfir ána þvera, ok eptir þat skilðusk þeir.

Magnús konungr fór þá aptr til Túnbergs til skipa sinna, ok síðan austr með landi; en Sverrir konungr fór upp á Raumaríki, ok austr hit efra til Ljóðhúsa, ok þar spurði hann, at Magnús konungr var í Konungahellu; fór þá þangat, ok kom á óvart; varð þar nǫkkurr bardagi, ok ekki mikit mannfall; hélt Magnús konungr ofan eptir ánni, ok tók Sverrir konungr þar nǫkkur skip ok lét brenna.

Magnús konungr fór þá norðr í Víkina, ok inn til Oslúar, sat þar um hríð, ok gerði frá sér njósnir allt austr til Elfar. Sverrir konungr lagði nú undir sik allar hinar eystri sýslur, ok tók þar gjǫld; váru þá í Víkinni hvárirtveggju, Birkibeinar ok Heklungar, ok veittusk jafnan árásir.