Bókastaðir

Eptir þetta snýr konungr norðr aptr til Þrándheims, ok er þeir komu til bœjarins, gerðu bœjarmenn sem samði við konung, hringðu um allan bœinn, ok gengu með processíu ímóti honum. Síðan lét konungr kveðja Eyraþings, ok nefndi til tólf menn or hverju fylki þeirra átta, er fyrir innan Agðanes eru; ok er þeir komu, þá var Sverri gefit konungsnafn á þessu átta fylkna þingi, ok dœmt með vápnataki, ok svarit honum land ok þegnar eptir landslǫgum fornum. Þessi tíðindi fóru brátt, ok komu fyrir Magnús konung ok Erling jarl; sǫmnuðu þeir þegar liði, ok heldu norðr með landi.

Sverrir konungr spyrr þetta, ok vildi eigi bíða, tók skip sín ok menn, ok fóru út í Orkadal; settu þar upp skipin, ok lǫgðu eld í, ok brendu upp ǫll.

Síðan sneru þeir til Upplanda; ok er þeir komu yfir Dofrafjall í Guðbrandsdali, áttu þeir þing, ok af þinginu fóru þeir þar til er þeir komu til þess vatns, er Mjǫrs heitir; en í Mjǫrs var samnaðr lendra manna, ok hǫfðu þeir átján skip. Þar váru þrír lendir menn, Hallvarðr af Sástǫðum, Sæbjǫrn Sindrason ok Ívarr gæslingr. Þeir hǫfðu annan samnað á landi, þat váru tólf hundruð manna; en Sverrir konungr hafði tvau hundruð manna.

Hann leitaði ráða við lið sitt, hversu hátta skyldi; en allir vildu berjask.

Konungr svarar svá: "eigi sýnisk mér sem yðr muni þetta vel hœfa, því at þetta er mikit ofrefli við at eiga; ætla ek ǫðruvís vænna minna harma at reka, heldr en ganga í slíka snøru; því at eigi er míns fǫður eða brœðra at hefndra, ok margs forellris, at ek sé við jǫrðu lagiðr eða rekinn á flótta."

Síðan fóru þeir þaðan at konungs ráði tvær dagleiðir. Konungr gerði sex tigu manna fyrir á Haðaland til vatns þess er Rǫnd heitir, ok tóku þau skip ǫll sem þar váru. En er konungr kom þar, þá váru fyrir þrír samnaðir, þrjú hundruð í tveim stǫðum, en fimm hundruð í einum stað. Þá skipti konungr liði sínu í helminga, ok hafði hann sjálfr hundrað manna, en annat hundrað sendi hann til bús Ǫzurar balla, ok rændu þeir þar til tuttugu marka gulls; ok meðan þeir váru íbrot, vildi konungr eigi ekki athafask, ok réð hann þá til atgǫngu við því liði, er þá var eptir, ímóti þessum samnaði, er þrjú hundruð váru í. Eptir þat bjoggusk hvárirtveggju við með slíkum fǫngum er til váru, ok gengusk síðan ímóti. En þegar er Birkibeinar ofruðu vápnum sínum, þá laust hræzlu í hug búandkǫrlum; tóku þeir betra ráð, báðu sér griða, ok kǫstuðu vápnum, ok sýndu svá hræzlu. Konungr gerði sem fyrr, gaf hverjum manni grið er bað. Ok er aðrir, þeir sem í samnaði hǫfðu verit, sá, hversu þeirra félagum hafði tekizk, þá sættusk þeir ok við konung; var þá þeirri hlýðni játat, sem aldri var fyrr á Haðalandi, ok var þar þing stefnt, skyldi konungr eiga sáttarfund.

Þessi sáttarfundr var eigi ætlaðr prettalaus af búondum, þvíat þeir sá, at konungr hafði lítit lið, ok ætluðu þeir konungi atgǫngu at veita á þinginu. En þann dag er þing skyldi vera, komu þeir þar, er farit hǫfðu at taka bú Ǫzurar; var þá meira konungs lið en búanda; þorðu þeir þá ekki vætta annan veg at gera, en konungr vildi. Lagði konungr slíkt allt á hendr þeim, sem honum sýndisk, játuðu þeir því ǫllu, er konungr mælti til; var þá kallat sem þeir væri sáttir; en þó reyndisk sem fyrr, at nǫkkur skollr var í skapi búandkarla.

Tóku þeir þat ráð, at senda Ormi konungsbróður orð, at hann skyldi fara utan or Víkinni at konungi, ef hann mætti, þvíat hann hafðisk þá á skipum við; þeir létusk myndu sœkja ámóti, ef hann vildi undan. Síðan lét Ormr miklu liði samna, ok lét stór skip draga or því vatni, er heitir Tyrvi; ætlaði síðan uppí Rǫnd at Sverri konungi; konungr var þar fyrir á skipum. Þá var svá gíslum skipat fyrir, at á Heiðmǫrk váru átján skip í Mjǫrs.

Þetta spurði Sverrir konungr, hann gerði þá ráð sitt: hann lét sem hann myndi fara ámót Ormi, ok gerði þangat alla njósn sína. Síðan fór hann í skóg, ok fjórir tigir manna hans með honum ok felldu viðu. Engi maðr vissi, hvat þat skyldi; en hann hafði þat boðit sínum mǫnnum, at þeir skyldu eptir honum koma, ok svá gerðu þeir, at þeir komu þar sem hann var, ok váru þar um nóttina. En í dagan um morgininn kváðu við lúðrar, stóð þá upp allt liðit, engi vissi þó, hvat er konungr vildi starfa. Ok er menn váru klæddir, skipaði hann liði sínu, bað þá draga skip þau, er váru í Rǫnd fimm rastir, þar sem aldri var fyrr farit með skip. Nú þurfti eigi at spyrja, hvat þessi viðr skyldi, er konungr lét fella í skóginum, ok váru þat hlunnar þá.

Þeir léttu eigi þessi ferð fyrr en þeir komu í Mjǫrs; ok er þeir komu þar, veittu þeir atróðr vánu bráðara þeim lendum mǫnnum er þar váru fyrir. Þeirra viðrskipti lauk á þann veg, at sá fekk gagn er guð vildi. Sverrir konungr rak íbrot alla sína fjandmenn.

En er þar var hreinsat, fór konungr til Hamar-kaupangs, ok átti þar þing; mælti þar engi maðr ímóti hans vilja, lendir menn flýðu fyrir konungi suðr í vatnit, var þá langt ímillum þeirra, þvíat Mjǫrs er svá mikit vatn, at þat er líkara sjó.

Hallvarðr á Sástǫðum ok aðrir lendir menn hǫfðu mikla veizlu á Sástǫðum, ok bauð hann ǫllum til, er þiggja vildu, at þeirra flokkr yrði sem mestr. Var þar þann tíma kirkjumessa; þar váru þrjú hundruð manna at því boði, en þó komu fleiri en boðit væri.

Birkibeinar sóttu ok til kirkjumessu, ok bjoggusk þá til orrostu: fylktu hvárirtveggju liði sínu, gengusk ímóti síðan ok skutusk á; ok skjótt lǫgðu lendir menn á flótta ok lið þeirra; váru drepnir sjau menn, en fimm handteknir. Nú taka þeir veizlu, er óboðit komu; en hinir váru brott eltir, er búa létu. Þeir runnu til Orms konungs bróður, ok sǫgðu sínar farar lítt vegligar.

Síðan lét Sverrir konungr eptirleita við þá menn, er handteknir váru, hvar skip þeirra væri fólgin; ok þat sǫgðu þeir. Eptir þat tók konungr skip þau ǫll, sem váru í Mjǫrs, bæði smá ok stór. Þar fekk konungr fjárhlut allra lendra manna, ok þeirra er undan flýðu, svá ok allar landsskyldir, þær er Magnús konungr ok Erlingr jarl ætluðu sér.

Nú hafði Sverrir konungr eignazk ǫll Upplǫnd ok Eystridala; varð jafnan þeirra hlutr betri er til hans hnigu, en hinna er frá beittu. Ok svá sem menn sá þat, at hans afli tók vaxa, ok meirr af vitrligum ráðum en af fjǫlmenni, þá þótti æ því fýsiligra til hans at stunda. Samnask nú lið til hans, svá at hann hafði þrjú hundruð manna.

Eptir þetta komu þeir Magnús konungr ok Erlingr jarl í Víkina, ok heyrðu þessi tíðindi frá Birkibeinum er nú váru sǫgð; samna sér nú liði af nýju um alla Víkina, ok fengu svá mikit lið at þat var ógrynni herliðs. Ok er Sverrir konungr sá þat, at honum var þetta eigi ráð at bíða or stað þessa háska ok hins mikla ofreflis, gerir (hann) nú sitt ráð, hversu með skal fara.

Nú býr Sverrir konungr sína ferð ofan í Sogn, ok ætlar til Bjǫrgynjar. Ok með því at almáttigr guð ok hin helga mær Maria hafa margan fagran sigr gefit Sverri konungi, þá kann vera, at ǫfundarmenn ok óvitrir vili eigi trúa várri sǫgu, ok kalli at vér munim vera eigi sannfróðir, ef vér segjum hann jafnan hafa sigr haft. Nú skulum vér hnekkja þeirri tortrygð, ok sýna einurð várrar frásagnar, ok segja bæði ljúft ok leitt, þvíat margan vílstig varð hann at ganga, ok hans menn at troða, áðr bæði væri rekit svá margra ok stórra harma, sem hann átti þeim feðgum at gjalda, ok hann fengi sína fǫðurleifð sótta af slíku stórmenni sem ímót var, en eigi meira liði en hann hafði. Ok þóat hann hefði jafnan mikil vankvæði ok vás fyrir erviðis sakir, þá kom hann þó aldri í slíka raun bæði af mœði ok illviðri, svefnleysi ok matleysi, sem í þeirri ferð.

Nú lyptir hann ferð sinni, ok ætlar til Bjǫrgynjar; en er hann kom í Sogn, þá hǫfðu skjótara farit njósnir hans fjandmanna, ok mætti hann þar miklum samnaði. Varð þat hit fyrsta, er hann kom ofan við lið sitt í Sogn, at leið hans lá um nǫkkut einstígi, þat sem á var á aðra hǫnd svá strǫng, at hon fell ǫll við forsum, svá at ekki kvikt mátti yfir komask nema fljúgandi fugl; á aðra hǫnd váru flugabjǫrg, þau er þar mátti ok engan veg komask. Þetta einstígi var svá þrǫngt, at eigi mátti framganga meirr en einn senn. Þar sátu bœndr yfir uppi á hǫmrum með mikinn samnað, ok hǫfðu þar stórt grjót ok stóra viðu, ok váru búnir at fella ofan, þegar er lið konungs gengi undir.

Ok er konungr sá þetta, lét hann koma ráð ímót ráði, ok mælti svá við lið sitt: "nú skulu þér eigi ljá fœra, at þessir menn megi yðr mein gera; en þér skulut þó við þá glettask í slíku sem þér megut viðkomask, en ek mun vita, ef ek koma nǫkkurum stǫkk í lið þeirra." Síðan fór hann ok nǫkkurir menn með honum, þar sem hann mátti viðkomask, uppá fjallit, ok kom þá á bak þeim, ok á þá óvarat. Komu þeir þegar á flótta, en nǫkkurir menn váru drepnir af þeim. Síðan fór hann í bygðina með lið sitt, ok váru þeir inni í Leradal.

En um morguninn urðu þeir eigi varir við, fyrr en Ǫzurr balli kom þar farandi með fimm skipum ok tuttugu. Birkibeinar tóku þegar til vápna sinna, ok gengu ímót þeim; en þóat skipamenn hefði lið mikit, þá treystusk þeir eigi upp at ganga, þvíat þeim sýndisk óhreint fyrir, þar er Birkibeinar stóðu á landi uppi við sjálfa hǫfnina, ok heldu ífrá.

Nú sá konungr at ekki mátti þar skipum ná, er allt var njósn fyrir komin, ætlar hann nú at fara upp á Vors, ok koma svá ofan í Bjǫrgyn. Þetta var mikil háskafǫr á vetrardegi, þvíat þat er mikill fjallvegr, ok var þar ván mikilla snjóva. Þat ráð tóku þeir, þvíat þeim varð bardaga þá auðit í því sinni.

Síðan fóru þeir upp á Vors, ok brásk þeim þar eigi margfaldr háski; var sá hinn fyrsti, at þá hǫfðu saman samnazk fjandmenn þeirra, Vorsar allir ok margir Sygnir, Hardengr ok Sunnhǫrðar, var þat óvígr herr. Kom þetta lið allt á óvara Birkibeina Símuns messudag, er konungr sat undir matborði, ok ætlaði síðan at ferðask. Ok er þeir urðu varir við, hljópu þeir undan borðum, ok herklæddusk, ok biðu liðsmanna sinna, því at þeir hǫfðu eigi allir eitt herbergi um nóttina. Ok er allt kom saman liðit, fylktu Birkibeinar liði sínu ok svá bœndr. En þóat Birkibeinar væri liðfærri, þá vildu þeir eigi at síðr tilráða, ok gerðu svá harða hina fyrstu atgǫngu, at þegar hrǫkk fyrir fylkingarbroddrinn búandanna.

Þeir flýðu yfir árgljúfr nǫkkur; ok þar er bœndr flýðu yfir ána, váru nær nǫkkur gljúfr upp ífrá þeim, ok mjótt yfir, ok skutusk þeir á; fóru nú sínum megum hvárir upp með ánni, ok vildu bœndr komask fyrir þá, en síðan í opna skjǫldu. Gljúfrin váru æ því breiðari, er ofarr váru, ok vatn at ofanverðum; var þeirra ok því lengra ímilli, er þeir hǫfðu lengr farit; en þá tók at nátta, ok fal þá sýn ámilli þeirra, svá at þá mátti ekki at hafask.

Var þá engi kostr at fara til bœjarins, því at allt var njósn fyrirkomin áðr, ok var í Bjǫrgyn svá mikill styrkr fyrir ok mannfjǫldi, at Birkibeinum var þat ófœrt. Nú vildi hann aptr hina sǫmu leið fara; tók nú síðan fimm leiðsǫgumenn, þá er vegvísastir váru; þurfti þá ok þess við, þvíat veðr gerði á svá illt, at sjaldan verða slík; kom þá svá mikill snjór, at þat var or dœmum. Þat er ok skjótt at segja, at þeir létu þar meirr en tuttugu ok hundrað hesta við gylltum sǫðlum, ok margskonar gripi í skikkjum ok vápnum ok mǫrgum ǫðrum góðum hlutum. Þat fylgði ok þessu, at þeir vissu ekki til, hvar þeir fóru; váru ok svá matlausir, at eigi fengu þeir vatnit heldr en annat; þat var átta dœgr, at þeir bergðu engu nema snjó.

Gerði ok svá illt veðr hinn næsta dag fyrir allraheilagramessu, sem ólíkligt mun þykkja þeim er til hlýða þessar frásagnar, at af því fekk einn maðr bana, er veðrit kastaði honum, ok braut í sundr hrygginn í honum í þrimr stǫðum; ok sá einn var þá til, er bylirnir komu, at kasta sér í snjóinn, ok halda skjǫldum yfir sik sem fastast; ok þá lǫgðusk leiðsagnarmenn fyrir, því at þá vissu þeir eigi hvar þeir váru komnir; var þá ok svá myrkt, at þá mátti ekki fyrir sjá. Var liðit farit af ǫllu saman sulti ok mœði, en sumir af kulða, þá var svá fyrir komit magni þeirra, at engi vildi lengra fara. Ok er helzt mátti nǫkkut sjá frá sér, sá þeir at þar váru fyrir brattir hamrar, er þeir váru atkomnir.

Þá kom illr kurr í lið konungs: sumir mæltu, at þeir myndu ganga ofan fyrir hamra, ok þola eigi lengr svá mikla kvǫl, ok þá myndi skjótast umráða: sumir mæltu, at meiri framkvæmð sýnisk oss til fornra minna at taka, ok gera eptir dœmum hvatra manna, þeirra er sjálfir bárusk vápn á, ok drápusk, heldr en þeir vildi nauðir þola lengr.

Nú tók konungr til orða, ok beiddi sér hljóðs; hann mælti svá: "ek hefi athugat," sagði hann, "yðarri ráðagerð, ok sýnisk mér óvænlig, ok í þessi ætlan dugir ekki vetta. Ef þér gangit fyrir hamra ofan, ok farit yðr sjálfir, þat er œrra manna tiltekja, þeirra er eigi kunnu fótum sínum forráð. En með því at þér vilit sjálfir vápn á berask, þat er heiðinna manna siðr, þeirra er ekki vita til guðs; en vér erum kristnir menn ok kristinna manna bǫrn, ok vitum vér at sá maðr, er sér ræðr sjálfr bana, á enga ván til guðs. Nú er þetta fjandans áminning, ok skulum vér eigi hans vilja gera; skulum nú snúask til guðs miskunnar, ok látum oss þat í hug koma, þóat oss þykki strangr guðs bardagi, at hann mun eigi þar mikit áleggja, er lítit er tilgert. Nú iðrumsk vér synða várra, ok vitum, at af váru illlífi erum vér barðir af guði, en eigi af grimð hans. Því skulum vér með mjúklæti ok lítillæti til hans lúta, at sjálfr kendi hann svá: ‘nemi þér af mér, þvíat ek em lítillátr ok mjúklyndr í hjarta, ok munu þér finna hvíld sálum yðrum.’ Nú má hverr maðr þat sjá, at betra er at lúta með góðum hlutum til guðs miskunnar, en hrapa með óráðum í fjandans hendr. Vil ek, at því játi þér, at þat sama skulu þér allir vel undirgunga, er ek vil upptaka. Nú skulum vér allir kalla til guðs miskunnar ok sællrar Maríe ok hins helga Ólafs konungs með helgum bœnum."

Lauk konungr svá sínu máli, at þegar áttu þeir at handfesti ok vápnatak at þessu heiti, er konungr mælti fyrir. En svá mikill ákafi var at hvassleik veðrsins, þá er konungr tók at mæla, at varla námu þeir er næstir váru, ok þá er hann hafði fyrirskilt heitinu, hafði guð svá bráða ok háleita miskunn gert við þá, at þegar þóttisk engi vita, hvaðan vindr var á; gerði þegar heiðviðri ok sólskin ok svá blítt veðr, sem um mitt sumar væri. Nú kendu þeir, hvar þeir váru komnir, ok hǫfðu þeir þvers farit frá því sem þeir skyldu; en svá var lið konungs dasat, at tuttugu menn fellu niðr dauðir á skamri stundu.

Nú herðusk þeir vel við, þótt fǫrin yrði sein, ok komusk til sætra nǫkkurra, kǫstǫðu sér niðr ok tóku hvíld. Eptir þetta leitaðu þeir at taka sér eld, því at œrin var þurft til, ef fásk mætti; en þat var nær miðri nótt. Svá váru þeir mjǫk farnir, at engi var tilfærr at taka eldinn. Nú var þat sem fleira, at í einn stað var til at taka með guðs miskunn; því at þar lá lífit þeirra við, ef eigi fengisk eldrinn; ok fekk sá eldinn tekit, er mestri stýrði giptunni í þeirra flokki, ok ǫll ráðagerðin fylgði, en þat var Sverrir konungr; tók hann þenna eld með tinnu, ok tendraði þar við kerti; fekk síðan í hǫnd sínum mǫnnum; gerðu þeir þaraf mikinn eld, ok þurkaðu sik.

Þar var einn lítill bœr skamt þaðan, ok fór konungr til þess búanda er þar bjó, ok var hann þar um nóttina; en sumt lið konungs fór í meginbygðina. En er konungr sá at lið hans var nœrt með því ǫllu sem til var, þá fór hann sjálfr, ok þat af liði hans, er helzt þótti fœrt, at halda vǫrð, því at einstígi var þar þat eitt, er þeir váru allir hirðir, ef þess væri vel gætt. Konungr var á því varðhaldi til hins þriðja dags; en þá vildi hann fara í meiri bygð, þar er lið hans var sumt. Mikil torfœra var þar at fara; ímilli bygðanna var mikill fjallvegr, eða elligar var at fara um nǫkkura bratta hlíð, svá at þat var mikill mannháski. Lið konungs mátti þá ekki fara um fjǫll uppi, þvíat þegar lagði á hin sǫmu illviðri, er þeir komu í bygðina.