Bókastaðir

Miðvikudaginn í sjau viknafǫstu tók hann við þessum flokki, ok hóf fǫr sína af Hamri í Vermalandi, ok hafði eigi meira lið en sjau tigu manna. Hann fór í Víkina, en á því meli dreif til hans liðs, svá at hann hafði hálft fjórða hundrað manna, þá er hann kom þar er Saurbœir heita í Víkinni.

Þar lét hann þings kveðja, ok vildu hans menn láta gefa honum konungsnafn. Hann talðisk undan, ok kvað betr sama, at hans mál væri áðr birt við nǫkkurum sannindum. En þeir sǫgðusk þat eigi vilja heyra, ok tǫldusk eigi vilja honum þjóna til þess, at hann væri eigi hærri en aðrir þeir er honum fylgðu. Þat var drottinsdag hinn fyrsta í fǫstu at þeir gáfu honum konungsnafn; gengu menn þá til handa honum, ok tóku við sverði hans.

Eigi hafði hann lengi þeim flokki stýrt, áðr en hann sá þat, er fyrr hafði hann grunat, at eigi mundi hann mjǫk mega styðjask við þeirra ráðagerð; ok meðan hann var í Víkinni ok þeir, þá hugði hann vandliga at þeirra háttum ok athæfi. Sýndisk honum þat fólk misjafnt mjǫk, sumir góðir drengir ok spakir menn, en sumir óspakir. Þá kom honum í hug at freista, ef þetta fólk vildi honum til nǫkkurs annars fylgja, en til rána ok óspektar einnar.

Þá fór hann aptr til Vermalands, því at hann vildi eigi ræna í Víkinni, ok vildi hann heldr berjask til lands, sem hann átti burði til. Þaðan gerir hann fǫr sína, ok ætlaði norðr í land. Hann fór þar til er hann kom til Eiðaskógs, ok kannaði þá lið sitt; ok reyndisk svá, at með litlum drengskap hǫfðu margir til handa gengit, ok meirr af því, at þeir hugðusk ránsmenn at vera heldr en konungi sínum til sœmðar at berjask. Þessu máli lauk svá, þá er til var kannat, at hann hafði eigi meirr en átta tigu manna þeirra fjǫgur hundruð. Þá sá hann eigi efni sín til þess, sem hann hafði ætlat, við svá lítit lið ígegn slíku ofrefli sem fyrir var ván. Sá hann, at ekki var at stunda á þat lið, er eigi vildi fylgja honum norðr ok norðan. Þóttu þeir heldr vilja eggja alþýðu í hǫfuð sér af ránum ok mikilli óspekt, en fylgja honum í mannraunum; ok var honum þá mjǫk angrsamt, því at hann var náliga frá ǫndverðu nauðigr til konungs tekinn, en veitt honum síðan eigi góða fylgð.

Nú hugleiddi hann sitt ráð, ok þóttisk eigi fǫng á sjá, at hann gæti við þetta lið skilizk, af því at þeir, er helzt vildu honum fylgja, gættu hans vandliga. Snýr hann nú aptr á Vermaland, ok hafði páskavist með einum presti, þeim er vegliga veizlu gerði ímóti honum. Eptir þat sendi hann bréf sín í Noreg á Þelamǫrk, því at þeir váru rangsáttir við Magnús konung ok Erling jarl; ok hét hann þeim nǫkkurum réttarbótum, ef þeir snerisk til hans, ok stefndi hann þeim norðr í land til móts við sik, ef þeir vildi hann nǫkkut þýðask eða honum lið veita.

At liðinni páskavikunni sá hann at hann myndi eigi komask norðr í land, nema hann tœki nǫkkura ókunna stiga með erviði, af því at stór viðrbúnaðr var um allt landit, síðan er þeir spurðu at flokkrinn tók at hefjask austr í landit, at þeir áttu hvergi kost at komask þar í landit, er nǫkkurar váru stórbygðir fyrir; ok þá sá hann þat at ráði at snúa at Eystrasalti; ok síðan ferr hann yfir þann skóg hinn fyrsta, er tólf rasta var langr, áðr en hann kom í Ækisherað. En er þeir fóru þaðan, áttu þeir þann skóg fyrir, er enn var svá langr, áðr hann kom þar, er heitir Molungr. Þaðan fór hann enn fimmtán rasta skóg til Járnberalands. Á þessum skógum ǫllum var engi fœzla nema fuglahold ok elgja. Í þessari ferð gerðusk margir hlutir erfiðligir ok þungligir, því at þeir fóru um óbygðir mjǫk lengi, ok þoldu bæði hungr ok kulða ok mikla mœði; mátti þar ok ekki hesta við njóta eða annarra fararskjóta, því at í þann tíma váru verstar ferðir, er snjó leysti af skógum, en ísa af vǫtnum. Þeir fara stundum um mosa, eða stórar mýrar ok þrǫngar merkr, eða brota stóra.

Járnberaland er undir Svíakonungi, ok var þá enn heiðit; hǫfðu þeir aldri sét konung koma fyrr í sitt land, ok váru þeir óvanir konunga yfirfǫr; mátti svá atkveða, at þann mann fyndi eigi, er skyn kynni á konungsmǫnnum, eða vissi hvárt þeir váru menn eða dýr; var þat mikil nauð at flytjask milli svá heimskra þjóða. En svá mikla miskunn sýndi allsvaldandi guð við Sverri konung, at hann fekk af því fólki mikinn farnað ok leyfi til yfirferðar, þann tíma er þeir heyrðu orð hans.

Af Járnberalandi fór hann um þann skóg, er átján rasta var yfir, til þess héraðs, er Herdalir heita, þat var hans land. Þaðan fór hann þann skóg, er var átta rasta hins fjórða tigar yfir. Á þeim skógi var svá hǫrð reiðan þeirra, at ekki var at eta nema bǫrkr af viði ok safi, ok þau ber er undir snjó hǫfðu legit um vetrinn.

Sá atburðr gerðisk, at Sverrir konungr skyldi fara yfir eitt mikit vatn í einni mǫrk, ok váru þar engir farskostir í nánd, nema menn gerðu sér flota af viði, þrír eða fjórir saman, svá sem þá mátti verða; ok sá floti er konungr var á, var eigi mikill, ok váru þeir þar fjórir á. Þessi floti seig, þegar er þeir komu skamt frá landi, svá at þeim tók vatnit í mitt bein á flotanum, en vatnit var hálfrar viku breitt.

Ok í því bili kom einn maðr hlaupandi á vatnsstrǫndina; hann var mjǫk þreyttr af gǫngu, því at þá váru þeir á inni mestu mǫrkinni, ok áðr hafði verit allt liðit tvá daga matlaust. Þessi maðr kallaði á þá, er á váru flotanum, ok bað þá hjálpa sér, talðisk farinn vera af mikilli mœði; en annat lið var þá mjǫk komit yfir vatnit. Ok þá er konungr heyrði kall hans, sá hann at þess manns bani lá við, ef þeir tœki hann eigi; en í annan stað sýndisk honum flotinn eigi bera mega alla þá menn, er áðr váru á. Hann lét þó flotann at landi, ok tók manninn, þóat eigi væri færiligt. Ok er sá maðr kom á flotann til þeirra, þá tók vatnit yfir kné þeim; ok fóru svá yfir vatnit, ok lendu við eina lág; gengu síðan af flotanum. Konungr fór síðarst af, ok þegar er hann steig af, sǫkk flotinn sem steinn; ok sýndisk þá þegar ǫllum mǫnnum þessi atburðr merkiligr ok undarligr.

En nú er þat ǫllum auðsýnt, at sá floti bar þann farm, er ætlaðr var til þeirra stórvirkja, er þá váru eigi framkomin, ok hærri tignar, en þá hafði hann, er flotinn flaut undir mannfarminum, en sǫkk þann tíma er menn váru af honum.

Tvær nætr síðan váru þeir í auðn, ok hǫfðu engi mat, nema þeir átu safa ok sugu birkjuvið; en hinn þriðja daginn var allt liðit at ófæru komit. Þeir sóttu þá svá hart þessa eyðimǫrk, at skammar váru þá þrettán rastir eptir.

Nú veik svá við, at liðit fór yfir eina á mikla; liðit lagðisk niðr á árbakkanum, sem yfir kom, ok nenntu eigi at ganga lengra fyrir þeirri mœði, er þeir hǫfðu. Konungr fór með þeim, er síðarst fóru, ok váru þeir þrír saman, ok rak þá langt ofan eptir ánni, ok sveif at landi umsíðir; tóku hvíld eptir þat. Þá bað konungr menn vel viðherðask, ok kvað skamt í bygðina vera; talði enn myndu nǫkkut rautt fyrirbrenna, ef þeir kœmi til kristinna manna umsíðir.

Nú kom konungr til Jamtalands, ok vildu þeir honum ímót standa. Hann sendi þá fyrir Sigurð af Saltnesi, ok ætlaði sem reyndisk, at þeir myndu minnr varask vitrlig ráð, meðan eigi var kominn sjálfr hǫfðingjinn. En í þeirri fǫr fekk Sigurðr ǫll skip þeirra, er þeir hǫfðu ætlat sér til landvarnar. Ok er konungr kom sjálfr, missa bœndr skipanna; var sá þá hinn bezti, at ganga til handa Sverri konungi. Þar váru margir lendir menn Magnúss konungs, ok gengu allir til sættar. Þar váru þá veizlur búnar ok allr greiði við konung; þeir fengu honum fjóra tigu manna.

Eptir þetta byrjar hann ferð sína þaðan ábrot, ok fóru enn við svá miklu erfiði, at fimm daga bergði engi maðr mat, ok eigi sváfu þeir; þvíat konungr vildi eigi láta fara boð fyrir (sér). Hann kom frjánótt fyrir hvítsunnudag í nánd við bœinn.

Þeir kaupangsmenn spurðu þetta, ok fóru yfir ána Níð ímót þeim með sextán hundruð manna; var fyrir þeim Sigurðr Nicolásson, Eiríkr Árnason, Ívarr horti, Ívarr selki ok Ívarr Gjafvallsson. En er konungr varð varr við þetta, fór hann sjálfr á njósn við annan mann er Jón hét, ok kom í lið þeirra sjálfra; urðu þá sannliga vísir, hverr liðsmunr var, ok sá hann sik eigi tilfœran at berjask við hundrað manna ímóti sextán hundruðum, ok hurfu þá aptr at sinni.

Þá váru Selbúar enn í samnaði fyrir þeim (með) sjau hundruðum manna, en lið Sverris konungs var svá mótt af langri vǫku ok erfiði, at þeir urðu þá hvíld at taka. Síðan sendi hann menn til Vígleiks á Digrini, at hann skyldi fœða lið hans, ok varð hann vel við þessa orðsending. Ok er þeir fóru þaðan íbrot, greiddi guð svá konungs mál, at hann ok lið hans komusk ímilli samnaðarins ok skipa þeirra; tóku þá hvert skip þeirra Selbúanna, fóru síðan í bygðina þeirra manna, er gjarna vildu sitja um líf þeirra; bjǫggu nú í búm þeirra, hversu sem líkaði þeim er eignirnar áttu. Komu þeir svá heim, at engi var annarr til, en játa því ǫllu, er konungr beiddi; hann lagði á þá gjald, hálfsmánaðar vist.

Konungr var þá í hólmi einum í Selasjó, er Konungshólmr er kallaðr síðan; fóru þaðan um nótt, svá at engi maðr vissi, nema þeir sjálfir; vendu þá á þat fjall er kallat er Vatnsfell, ok váru þar svá, at engi maðr varð varr við þá, en þeir sá vandliga ǫll tíðindi til bœjarins, ok heyrðu þat mart er mælt var til þeirra sjálfra.

Gauldœlir hǫfðu ok mikinn samnað; þat sá þeir gǫrla, ok er nǫkkura daga varð eigi vart við þá, slitu þeir þá samnaðinum. Þat sá þeir þegar Birkibeinar, ok slásk eptir á hæla þeim, ok koma á óvart ǫllum mǫnnum í bygðina; urðu þeir þá undir þat allt glaðliga at ganga, sem Sverrir konungr krafði. Þetta spurðisk brátt til bœjarins, ok gerðu þeir enn lið úr bœnum eptir honum.

Þeir Sverrir konungr létu þá enn undan at sinni, ok fóru upp í Sóknadal; ok er hann kom þar, spurði hann at Rútr ok átta tigir manna váru komnir af Þelamǫrk, ok vel vápnaðir; váru nú komnir at þeirri orðsendingu ok bréfum, er fyrr var nǫkkut afsagt, at hann hafði sent á Þelamǫrk. Þessum tíðindum varð hann feginn; fór síðan ímót þeim upp í Rennabú.

Eptir þat vendi hann aptr, ok hafði hann þá átta tigu manna ok hundrað. Þeir fóru þar til er þeir komu til Gaularóss, ok fluttusk þar yfir á eikjum, ok þá tuttugu menn, er fyrstir fóru yfir ána, gerði konungr í njósn, var þar Jón Gunnarsson fyrir því liði. Bœjarmenn hǫfðu ok senda njósn af sinni hendi; þeir váru sjau. Þessir njósnarmenn fundusk, ok urðu bœjarmenn drepnir fimm, en einn handtekinn, einn komsk íbrot, ok bar njósn til bœjarins. Eptir þetta fóru bœjarmenn út með fylktu liði, ok hǫfðu tólf hundruð manna.

Þá mælti Ívarr horti: "nú skulum vér beita þá brǫgðum, ok munum vér fela lið várt sumt; þvíat eigi þora þeir til at ráða, ef þeir sjá allt liðit."

Síðan settu þeir sjau hundruð manna undir garð einn, ok ætluðu at þeir skyldu koma í opna skjǫldu, þá er saman lysti liðinu. Þeir tókusk ok þá dirfð á hendr, at þeir tóku merki hins helga Ólafs konungs, ok létu bera ímóti Sverri konungi, þar sem þeir váru lendir menn ok bœndr; en þat gafsk með þeim hætti, sem nú megu þér heyra. Sá maðr var settr á hestbak, sem merkit bar, ok hleypdi eptir liðinu, ok fekk eigi stǫðvat hestinn, ok hleypir þá á tvá menn; fekk annarr þegar bana af, en annarr ørkuml, svá at aldregi varð heill síðan; en hann sjálfr fell af baki, ok felldi þá merkit niðr.

Konungr fylkði liði sínu ímóti þessum fimm hundruðum manna, er í fylkingu vóru, ok skipaði saman bogmǫnnum sínum; neytti þá hverr maðr vel sinna vápna. En þeir er stóðu undir garðinum urðu eigi fyrr varir við, en ǫrvarnar flugu hvínandi yfir hǫfuð þeim. Komu þeir allir fyrstir á flótta, er Ívarr þóttisk sigrinn undir eiga, ok rann hverr at ǫðrum. Áttu þeir sigri at fagna, er ólíkligra mátti þykkja fyrir liðsfjǫlða sakir. Felldi Sverrir konungr þar Ívar silki ok Ívar Gjafvallsson, ok með þeim meirr en hundrað manna. Tóku þeir þá merki hins helga Ólafs konungs, ok báru í bœinn við fǫgrum sigri, en hǫfðingjar, þeir sem eptir váru, hljópu hingat ok þingat, sem mýs í holur. Eiríkr Árnason var þá handtekinn.

Eptir þat tóku menn sér grið til handa; gengu þá margir með mjúklæti til Sverris, þeir er áðr hǫfðu við miklum ofmetnaði blásit ímót honum. Sverrir konungr þakkaði nú allsvaldanda guði ok heilagri guðsmóður Maríu ok hinum helga Ólafi konungi þenna fagra sigr, er guð gaf honum, ok sýndi hann þat með því, at hann gaf hverjum grið, er þess beiddi. Hann þóttisk þat sjá, svá mart stórmenni, sem undan flýði, at þeir myndu svikum vilja at honum koma, ef hann sæi eigi við.

Eptir þenna bardaga sendir konungr njósnarmenn út ok inn frá bœnum; váru þeir íbrot þrjár nætr, ok komu aptr með þeim tíðindum, at Innþrœndir hǫfðu samandregit tuttugu hundruð manna, ok váru þá á fǫr komnir; en Ívarr hafði fimm tigu skipa út við Rauðabjǫrg.

Ok er þessi tíðindi komu ǫll senn fyrir konung, sá hann at eigi var setu efni, ok hljópu til skipa, ok fengu ellefu skútur. Ok er þeir hǫfðu skamt róit út ífrá Hólmi, sá þeir flota Innþrœnda, er innan fór, ok komu síðan í skotmál við þá; en fimm tigir byrðinga lágu við Rauðabjǫrg. Konungr vildi ekki við þá eiga, því at þat váru allt kaupmenn, ok komnir or Vágum; en Sverrir konungr vildi aldri kaupmǫnnum mein gera, ef þeir kynni meta sik. Þar lágu ok tólf skútur ok eitt langskip, er Ívarr hafði samandregit. Þeir flýðu þegar, ok þorðu ekki við Birkibeina at eiga, en konungr fór út til Agðaness, ok fundu þar skútur níu, ok þegar lagði Sverrir konungr at þeim. Þeir fengu þesskonar kaupferð, at þeir seldu klæði sín ok vápn ímót knúskan ok svívirðing; létu ok allt laust, þat er þeir hǫfðu fémætt; konungr lét þessa menn eigi drepa. Þaðan fóru þeir út til Fólsknar, ok fundu þar byrðing, er Ívarr átti, ok var á til sex marka gulls, ok tóku þeir þetta fé.

Eptir þat fóru þeir suðr á Mœri, ok fundu þar tólf skútur eða þrettán; var þeim mǫnnum settr hinn sami markaðr sem hinum fyrrum, þvíat hvárirtveggju ætlaðu til Ívars at fara, ef eigi kœmi trǫll ímilli húss ok heima.