Bókastaðir

Sverrir bjó nú ferð sína til Noregs, at sjá hvat í vill gerask; ok er hann kom þangat, hafði sá maðr látit gefa sér konungsnafn, er Eysteinn hét; þeir váru brœðrasynir. En er Sverrir spurði þat, gróf hann vandliga eptir þess manns atferð, ok fannsk honum þat eina í, sem unglig myndu vera mǫrg ráð hans ok tiltæki, ok hnekði þat, því at honum þótti sér eigi þar hent til at ráðask.

Síðan gerði hann ferð sína norðr í land, því at Hrói biskup, fóstri hans, hafði þat ráðit honum, at sœkja erkibiskups fund, ok birta fyrir honum sinn vanda. En er hann var á leið kominn, gerðisk hann spurall við þá menn, er norðan komu. Hann dvaldisk um hríð í Selju, því at þar váru hans kunnmenn fyrir. Þar var einn prestr, sá er honum sagði inniliga þat er hann vildi vita; ok þaðanaf sér Sverrir, hversu mikill mótstǫðumaðr erkibiskup hafði verit hans brœðrum; þótti sér lítil ván þaðan uppreistar, er aðrir brœðr hans fengu steyping; vendir síðan aptr suðr, ok gerir ferð sína or landi.

Fór síðan með byrðingsmǫnnum til Túnsbergs, ok þaðan austr til Konungahellu. Jafnan var hann í þeirri ferð á rœðu við sjálfan jarlinn, ok fekk hann svá dulzk fyrir honum, at eigi vissi jarl, hvat Sverri bjó í skapi, eða hverr hann var. Hann var optliga með hirðmǫnnum eða ǫðrum konungsmǫnnum ok var svá glaðr við þá, at þeim þótti hverrar stundar gaman ok skemtan at hans tali; ok af sinni rœðu ok vitrleik gróf hann svá undir þeim, at hann varð margra hluta þeirra víss af þeim, er þeir vildu eigi hafa í ljós látit, ef þeir vissi hverr þar hefði verit, eða við hvern þeir hǫfðu rædt. Hann hugsaði vandliga, ef alþýðan væri nǫkkut tvískipt í sínu orðalagi; því at engi grunaði hans orð, ok engi vissi hvat honum bjó í skapi. Fannsk honum þat eitt í, at ǫll alþýðan væri Magnúsi konungi holl.

Or Konungahellu fór hann til Ljóðhúsa, ok fekk mikit vás ok erviði. Hann kom í Eystra-Gautland með mikilli mœði; Þrim nóttum fyrir jól kom hann til Birgis jarls brosu, mágs síns, er átti Brigit fǫðursystur hans. Þar bar hann upp sinn vanda fyrir mág sinn ok frændkonu. Þau tóku lítit af hans máli til greiða: báru til þess tveir hlutir; sá var annarr, at Eysteinn frændi hans hóf þaðan flokk sinn, ok vildu þau eigi annan efla, meðan hann var á lífi. Annarr hlutr var sá, at þat var borit til eyrna Birgi, at Erlingr jarl hefði gǫrt hann til gabbs þangat. Sverrir var þar um jólin, ok flutti jafnan fyrir jarli sinn vanda; bað hann tilleggja nǫkkur heilræði, hvat til ráða skal taka.

En þat bar þar til, sem jafnan kann henda, at þar váru viðstaddir þeir menn, er meirr váru ǫfundar fullir en gœzku, ok þetta sama hagaði honum til mikils háska; því at margir skamsýnir menn hugðu þessi tíðindi sǫnn vera, ok vildu drepa hann; en jarl vildi þat eigi vera láta, nema nǫkkurar sakir berar væri til: vildi eptir því láta leita heldr, hvat títt væri um hans hag. Honum var gefit bæði vín ok mjǫðr at drekka, at hann yrði drukkinn, ok mætti nǫkkut þat orð finnask í hans munni, at hann þœtti sakbitinn vera, eða fyrir þat dráps verðr. En með því at Sverrir var á hverri stundu mjǫk hugsjúkr um sitt mál, þá gaf hann lítinn gaum miði eða víni, þóat honum væri þess yfrin gnótt; heldr veitti hann því meiri viðsjá, er hann fann, at undan váru dregin andsvǫrin fyrir honum um þau málin ǫll, er honum vǫrðuðu; hǫfðu þeir ekki vætta at sǫk, er hann vildu drukkinn gera.

Ok at liðinni jólatíðinni sneri hann ferð sinni til Vermalands, því at hann þóttisk eigi þau andsvǫr fá síns máls af jarli, er honum líkaði; ok eigi kom mikill flokkr í hans fǫrunevti, því at hann fór þaðan við annan mann; ok í þeirri ferð fekk hann mikit vás ok erviði. Var því líkast, sem í fornum sǫgum er sagt at verit hefði, þá er konungabǫrn urðu fyrir stjúpmœðra skǫpum; því at þat var sex daga eða sjau ísamt, er hann fór villr um stórar merkr ok ókunnar; þoldi þá í þessu válki bæði hungr ok kulða.

En er hann kom á Vermaland, þá mætti hann þar þeim mǫnnum, er komnir váru af Noregi. Hann spurði þessa menn inniliga tíðinda, ok þeir kunnu honum ný tíðindi at segja: at Eysteinn konungr hafði farit norðan, ok austr í Vík, ok þeir Magnús konungr hǫfðu barizk á Ree, ok Eysteinn konungr hafði þar fallit, ok mikill hlutr liðs hans; en þat flýit á Vermaland eða Þelamǫrk, eða suðr til Danmarkar, er undan komsk. Þetta þótti Sverri mikit auka sína harma ok vandkvæði, ok ferr þá fyrst til systur sinnar Cecilíe, er þegar hafði búit veizlu ámót bróður sínum, er hon hafði spurt til hans ferða. Ok er þau funnusk, varð hon fegin, ok fagnaði honum við mikilli blíðu. Síðan gerðu þau ráð sín, hvat hann skyldi aftaka, því at honum var þá eigi vel aptrkvæmt í Noreg; var þá komin frétt um hans hag ok ferðir, ok þótti þat líkast, at hann man verða sœkja á ókunn lǫnd nǫkkura hríð, ok bíða þar þeirra tíðinda, er guð vildi láta nǫkkurn veg hœgjask um hans mál.

Nú spyrr þetta sá hinn fátæki flokkr, er þá hafði mist síns hǫfðingja, at sonr Sigurðar konungs munns var kominn á Vermaland; en hverr er þat spurði, fór á fund hans, ok báðu hann bindask fyrir sitt mál ok gerask fyrir þeim hǫfðingi. Lið þetta var við mikilli hneysu: sumir váru mjǫk sárir, en sumir klæðlausir, ok allir náliga vápnlausir. Allir váru ok svá miklir æskumenn, at ekki sýndusk hǫnum þeir líkligir til mikillar ráðagerðar.

Hann svarar á þá leið: "eigi sýnisk mér várt ráð líkligt til mikillar framkvæmðar ok stórræða; þér eruð menn snauðir, en ek em félítill ok yðr ókunnr: megu þér ok sjá, ef yðr mislíkar mín ráðagerð, at þér vitit eigi gǫrla, hverjum þér þjónit. Em ek ok þar fœddr, er menn eru lítt vánir slíkum storræðum eða starfi, ok sýnisk mér sem vér hafim fátt til félags, hvárir við aðra, nema féleysi ok mikinn vanda; verð ek þess eigi búinn, at binda yðr vandkvæði á mína áhyggju. Nú með því at þér hafit til vár stundat, þá vil ek ráð gefa til með yðr, þat er mér sýnisk duga muni: Birgir mágr minn ok þau Brigit eigu þrjá sonu, ok eru þeir jafnbornir til lands, sem Magnús konungr Erlingsson. Farit þangat ok biðit hann gefa yðr nǫkkurn af þeim yðr til fyrirmanns. Hefi ek ok vandliga athugat yðru liði, ok finnsk mér þat eina í, sem lítil myni vera mannagrein með yðr, ok er mér mjǫk afhent við þessum flokki at taka; ok sé ek stór vandkvæði á váru máli, ok mest fyrir sakir þess hlutarins, er oss gegndi sízt hvárumtveggjum at missa, en meiri ván at engi sé fǫng á í yðru fǫruneyti til svá mikilla landráða sem þarf í móti Erlingi jarli. Em ek ok til engrar ráðagerðar færr, sá maðr er í einu útskeri er fœddr ok fjarri ǫðrum lǫndum; hefi ek ok lítt sét annarra manna siðu fyrri en nú, er ek kom í yðart land; en miklu síðr kann ek þó við her at fara, eða landráðum at skipa; em ek til enskis færr, ókunnigr ǫllum mǫnnum, veit ok engi ætt mína, ok ganga þess allir duldir, nema þat eina er ek segi frá einn saman. Nú kann vera at þér mælit slíkt við mik, sem við hinn fyrra hǫfðingja yðarn, at þér vissut eigi, hvat manna hann var, sá er yðr þjónusta hneig til; ok verðr yðr þat sama at brígslum haft jafnan, hvar sem þér kunnut mœta yðrum óvinum. Vitu ok allir menn ván sona Birgis, en mín engi."

Þessir menn fóru á fund Birgis brosu við þessi sǫmu málaleitan. Hann harmaði mjǫk skaða þeirra, ok sagði svá: "synir mínir eru bǫrn at aldri, ok kunnu hvárki gera ráð fyrir sjálfum sér né ǫðrum mǫnnum; eru þeir ekki til slíks fœrir, ok þó mest fyrir æsku sakir; sýnisk mér ok lítil vǫl í yðrum flokki þeirra manna, er ráð megi gera fyrir sonum mínum; ok má ek engum her heðan lypta, því at ekki þola Nóregsmenn, at gautskr herr ríði á land þeirra. En þar sem þér erut komnir á minn fund, man ek gefa yðr eitt ráð, en guð ræðr hversu gefsk. Son Sigurðar konungs var með oss um jól, en nú man hann vera á Vermalandi; takit hann til hǫfðingja; hann hefir aldr til, ok er líkligr til vits: biðit hann beitask fyrir yðart mál."

Þeir sǫgðu: "vér fundum þann mann, ok vísaði hann oss af hendi sér."

Jarlinn eggjar því meirr, ok mælti: "svá segir mér hugr um, at enga uppreist finni þér yðars máls, ef eigi kemr þaðan: enda skulu þér á hans fund sœkja, ef þér vilit mín ráð hafa. Ok þau megu þér bera honum mín orð, at ek heit honum allri minni vingan slíkri, sem ek má við koma; skal hann ok hér hafa her sinn ok friðland, hvar sem hann kemr í Svíaveldi. Gerit honum þann kost, at hann skipisk við yðra nauðsyn allra saman, eða þér munuð hann aftaka lífinu."

Þeir hǫfðu sett menn til at gæta hans, meðan þeir fóru til Birgis jarls; því at Sverrir hafði ætlat ferð sína út til Jórsala; þóttisk eigi vita þá menn í Noregi, er hann ætti trausts af von. Svá hǫfðu þeir Magnús konungr ok Erlingr jarl grimmliga leikit alla þá hálfu, at engi maðr þorði Sigurð né Hákon konungsnafni (at) nefna eða (þeirra) geta.

Nú komu þessir menn í annat sinn aptr til Sverris við bréfum Knúts konungs ok Birgis jarls, ok mæltu svá: "sú er vár bœn, at þér skipizk við at hjálpa þessum fátæka flokki, til þess at þér vanvirðit eigi vár orð, ok svá lítit sem vér tókum fyrri af yðru máli, þá skulum vér nú styðja ok styrkja yðart ríki, allt þar er vér megum við komask."

En þóat þeir lokkaði hann við þessu fagrmæli, þá sá hann eigi at síðr sín vanefni til svá mikils ráðs, ok neitaði hann þeirra bœn.

Þá minntusk þeir ályktarorða Birgis jarls, ok báðu hann þá um tvá kosti kjósa: hvárt hann vildi heldr þeirra máli miskunna, eða eiga af þeim ván skjótra vandræða, ok segja á þá leið: "vér hǫfum lengi þjónat yðrum frændum, látit feðr vára ok brœðr ok náliga alla frændr, ok friðlǫndin fyrir sakir fǫður þíns; ok nú bjóðumsk vér allir enn í vandann fyrir sjálfan þik; en þú vill fyrirlíta bæði oss ok sœmð þína sjálfs. Nú skaltu víst vita, at vér munum drepa yðr frændr, ok kaupa oss svá í frið við Magnús konung, ok vera yðr grimmastir, er áðr váru vér hollastir."

Mikit sýndisk honum nú enn sitt mál vandask af nýju, ok hugði hann at með sjálfum sér; sá at þá myndi bráðast yfirlúka hans ætt ok þeirra frænda, ef hann hætti til þessa afarkosta. Tók hann þann af, at drottinsdaginn at sjau vikna fǫstu bundu þeir ráð sín ok félag; en mánadaginn eptir gengu sjau tigir manna til handa Sverri, ok gerðusk sumir hirðmenn hans, en sumir gestir, sumir húskarlar.

Ok um nóttina eptir dreymði Sverri, at hann þóttisk vera austr í Borg, þar sem Raumelfr fellr í sjá, ok þótti honum þar vera Magnús konungr ok Erlingr jarl í bœnum ok lið þeirra. Honum þótti vera nǫkkurr kurr um þat, at þar myndi vera nǫkkurr konungsson í bœnum, ok sýndisk honum allt fólk vera í eptirleitan, hvar hann mun vera; en hann þóttisk vita, at þessi kurr var um hann sjálfan.

Hann þóttisk fara leyniliga or bœnum, ok sýndisk honum vera fyrir sér Maríekirkja; hann sótti þangat tíðir, ok er hann þóttisk biðjask fyrir í kirkjunni, sýndisk honum maðr ganga at sér ok taka í hǫndina, ok leiddi hann í eina stúku norðr ífrá sǫnghúsdurum, ok mælti við hann: "gakk með mér, bróðir, ek hefi leynt mál við þik." Hann þóttisk ganga með honum, ok hyggja vandliga at hans yfirlitum. Honum sýndisk þessi maðr afargamall, ok snjóhvítr fyrir hærum; hann hafði skegg mikit ok klæði afar síð; rjóðr í andliti ok stutt hár umhverfis, ok heldr ógurligr. Hann þóttisk vera íhugafullr, hvat er þessi maðr myndi vilja.

Sá hinn gamli maðr fann þat á honum ok mælti: "hrœzk eigi þú, bróðir, þvíat guð hefir mik sendan."

Þá þóttisk hann hníga til jarðar fyrir honum, ok spyrja: "hvat manna ertu, herra, at ek mega víst vita, at guð hefir sendan þik."

Hinn gamli maðr svarar í annat sinn, ok bað Sverri eigi óttask; sagði guð sik sendan hafa til hans. Þá þóttisk hann verða slíkt eða hræddari. Þá tók sá hinn gamli maðr í hǫnd hans, ok reisti hann upp, ok mælti hit þriðja sinn: "hræzk eigi þú, bróðir, friðr verði með þér; því at ek em Samúel, guðs spámaðr, hefi ek ok guðs erindi þér til handa at flytja." Eptir þat tók þessi gamli maðr horn or skreppu, er hann hafði á hálsi sér, ok sýndisk honum sem krismi væri í horninu. Þá mælti sá hinn gamli maðr við Sverri: "lát mik sjá hendr þínar," segir hann. Eptir þat þóttisk hann rétta fram báðar hendr sínar til hans. Sá maðr smurði hendr hans, ok mælti svá: "helgisk ok styrkisk þessar hendr til hatrs við óvini ok mótstǫðumenn þína at stjórna mǫrgum lýðum!" Síðan kysti hann Sverri, ok tók í hǫnd hans hina hœgri, ok mælti við hann: "leitaðu nú austr or þrǫng þinna óvina, því at þú skalt konungr vera." Ok enn kysti hann Sverri í annat sinn ok mælti: "ver þú hraustr ok sterkr, því at guð mun fulltingja þér."

Eptir þetta vaknaði hann, ok sagði þegar þenna draum þeim tólf mǫnnum, er þar sváfu í því herbergi sem hann sjálfr. Ǫllum þótti draumrinn mikill ok merkiligr, ok urðu allir hans menn þessum draumi nǫkkut svá fegnir. Ok er hann leitaði eptir, at þeir myndi ráða drauminn, þá bar engi traust á, en ǫllum þótti betr dreymðr en eigi. Ok er hann fann at draumr þessi myndi eigi ráðinn verða, bað hann þá ekki umskepta, þóat þetta hefði fyrir hann borit. Allir þóttusk þeir finna, er við váru staddir, at stórum skiptisk hans lunderni eptir þenna draum.

Var þat mikil raun allt saman, er hann var í ókunnu landi ok við alla ókunna þjóð. Þat var ok allt senn er hann hafði við fǫruneyti tekit, ok hann varð at bera vanda fyrir þeim er honum þjónuðu, með því at engi var sá annarr, er ráð kunni gera, nema hann sjálfr, í þessu liði, er hann hafði viðtekit ok sitt ráð viðbundit.