Bókastaðir

Hér hefr upp at segja frá þeim tíðindum, er gǫrzk hafa í þeirra manna minnum sjálfra, er þessa bók hafa í fyrstu samansett, ok eptir þeirri bók ritaði Karl ábóti Jónsson með fullu vitorði sjálfs Sverris konungs, ok hann fyrirsagði hve rita skyldi eða hverneg setja skyldi; en eptir þeirri bók skrifaði Styrmir prestr hinn fróði. En þessa Sverris sǫgu ritaði þar eptir þeirri bók Magnús prestr Þórhallsson; má því eigi þetta mál í munni gengizk hafa. Er ok eigi líkt, hvárt sannligri er þessi saga, er svá er tilkomin rǫksamliga, eða hinar aðrar, er ýmisligir menn hafa fyrirsagt, ok haft þó ekki til nema sǫgusǫgn eina, ok mega þó sannar vera.

Gengr þessi saga, er nú ætlum vér at segja, mest af Sverri konungi, syni Sigurðar konungs munns, Haralds sunar gilla, Magnúss sunar berbeins, Ólafs sunar kyrra, Haralds sunar, Sigurðar sunar sýrs, Hálfdánar sunar, Sigurðar sunar hrísa, Haralds sunar hins hárfagra, Hálfdánar sunar hins svarta, Guðrøðar sunar hins gǫfugláta, Hálfdánar sunar hins milda ok hins matarilla, Eysteins sunar, Hálfdánar sunar hvítbeins, Ólafs sunar trételgju, Ingjalds sunar hins illráða, Braut-Ǫnundar sunar, Yngvars sunar, Eysteins sunar, Adils sunar, Óttars sunar vendilkráku, Egils sunar, Ána sunar hins gamla, Jǫrundar sunar, Yngva sunar, Alreks sunar, Agna sunar, Dags sunar, Dyggva sunar, Dómars sunar, Dómalda sunar, Visburs sunar, Vandlanda sunar, Sveigdis sunar, Fjǫlnis sunar, Yngvifreys sunar, Njarðar sunar af Nóatúnum. En móðir Haralds konungs hins hárfagra var Ragnhildr, dóttir Sigurðar hjartar, Áslaugar sunar, Sigurðar dóttur orms-í-auga, Áslaugar sunar, Sigurðar dóttur Fáfnisbana, Sigmundar sunar, Vǫlsungs sunar, Siga sunar, Rera sunar, Óðins sunar, Frjálafs sunar, Finns sunar, Goðólfs sunar, Bjars sunar, Skjalda sunar, Hermóðs sunar, Trinams sunar, Attrás sunar, Bedvigs sunar, Seseps sunar, Magna sunar, Móda sunar, Vinginers sunar, Vingiþórs sunar, Eredeirs sunar, Jóreks sunar, Þórs sunar; hans móðir var Tróana, dóttir Príami hǫfuðkonungs í Trojo, Lamidons sunar, Ilus sunar, Ereas sunar, Erichoniis sunar, Dardans sunar, Júpiters sunar, Saturnis sunar, Cheliis sunar, Chretis sunar, Chipris sunar, Zethims sunar, Japhans sunar, Japhets sunar, Nóa sunar, Lamechs sunar, Matúsalems sunar, Enoks sunar, Pharets sunar, Malaleels sunar, Kainans sunar, Enos sunar, Seths sunar, Adams sunar hins fyrsta manns.

Þat er upphaf sǫgu Sverris konungs, at segir nǫkkut af hans orrostum; en svá sem álíðr bókina, vex styrkr hans, ok má svá kalla, at þat væri fyrirboðan hinna meiri hluta, er síðar komu fram um hans hagi eptir guðs forsjó; kǫlluðu menn því enn fyrra hlut bókarinnar Grýlu, at margir menn tǫluðu, at þá efnaðisk nǫkkur ótti eða hræsla, sakir mikils stríðs ok bardaga, en mundi skjótt niðrfalla, ok at alls engu verða, sem ǫll líkindi þóttu tilstanda, sakir styrks ok ofreflis þess er í móti var, sem var Erlingr jarl ok Magnús son hans, er nóga hǫfðu vini ok frændastyrk; en Sverri studdi hvártki fé né frændr, eigi heldr vinir, sem vita mátti, þó hann kœmi ungr ok einmana ok ǫllum ókunnigr inn í landit; mundi svá ok farit hafa sem margir ætluðu, nema sjálfr guð í himinríki hefði hann viljat styrkja ok hefja til þess ríkis, er hann unti honum at stýra til dauðadags, ok hans afkvæmi hverjum eptir annan. En hinn síðara hlut bókarinnar kalla menn perfectam fortitudinem, hvat er reikna má algǫrvan styrkleik; sem vita mátti, at guð hafði honum svá mikinn styrk gefit, at hann eyddi ok niðrbraut hvern óaldarflokk, þann er honum reis á móti, hvárt er hann var settr með meira styrk eða minna.

Nú þóat hér verði ekki svá greiniliga sagt frá ǫllum bardǫgum eða framferðum Sverris konungs, eða þeir hlutir liggi eptir er frásagnar sé verðir, megu þeir láta viðrita er betr kunnu ok gǫrr vita. Ok þóat sumir hlutir sé hér annan veg sagðir, en mest líkindi mundi á þykkja, hversu orrostur hafa gengit, sakir fjǫlmennis ok liðsmunar, þá vitu þó allir at þetta eru full sannindi ok alls ekki aukit. Þykkir oss ok líkligra, at þær sǫgur muni sannar, er á bókum eru sagðar frá ágætum mǫnnum, þeim er í forneskju hafa verit, þótt þeir hafi mikit unnit.

Nú mun þetta mál mǫrgum nógu langt þykkja, ok leiti þeir sér þá annarar skemtanar, er þat þykkir ljúfara, en hinir heyri hér til, er þat vilja heldr; væntir mik at verða mani hvárirtveggju; ok hygg ek at hyggnum mǫnnum ok háttaprúðum þykki sǫgur betri skemtan, en ǫnnur sú gálauslig gleði, er margir verða einum at skemta; en með sǫgum má einn mǫrgum gamna. Hafi nú hverr þat til gamans ok gleði sem skapfeldast er, en forlýti engi fyri ǫðrum sína atferð, þá er vel stendr at gera; því at sinni náttúru er hverr fúsastr at fylgja.

Hér hefr upp ok segir frá þeim tíðindum, er nú hafa verit um hríð, ok í þeirra manna minnum, er fyrir þessi bók hafa sagt; en þat er at segja frá Sverri konungi, syni Sigurðar konungs Haralds sunar; ok er þat upphaf bókarinnar, er ritat er eptir þeirri bók, er fyrst ritaði Karl ábóti Jónsson, en yfirsat sjálfr Sverrir konungr, ok réð fyrir hvat rita skyldi; er sú frásǫgn eigi langt framkomin. Þar er sagt frá nǫkkurum hans orrostum, ok svá sem álíðr bókina, vex hans styrkr; ok segir sá hinn sami styrkr fyrir hina meiri hluti; kǫlluðu þeir þann hlut bókar fyrir því Grýlu.

Hinn síðarri hlutr bókar er ritaðr eptir þeirra manna frásǫgn, er minni hǫfðu til, svá at þeir sjálfir hǫfðu sét ok heyrt þessi tíðindi, ok þeir menn sumir hǫfðu verit í orrostum með Sverri konungi. Sum þessi tíðindi váru svá í minni fest, at menn ritaðu þegar eptir er nýorðin váru, ok hafa þau ekki breyzk síðan. En vera kann þat, ef þeir menn sjá þessa bók, er allkunnigt er um, at þeim þykki skyndiliga yfirfarit í mǫrgum stǫðum, ok mart þat eptirliggja, er frásagnar myndi vert þykkja, ok megu þeir þat enn vel láta rita, ef þeir vilja. En þóat sumir hlutir sé hér annan veg sagðir, en mest líkindi myndi á þykkja í orrostum fyrir fjǫlmennis sakir, þá vitu þó allir sannindi til, at þetta er ekki aukit; ok þykkir oss at líkara, at þær sagnir muni vera við sannindum, er á bókum eru sagðar frá ágætismǫnnum þeim, er verit hafa í forneskju.

Hrói biskup var í þann tíma í Færeyjum, er kallaðr var bróðir Unas kambara. Unas fekk konu norrœnnar, er Gunnhildr er nefnd. Þat var ofarliga á dǫgum þeirra brœðra, sona Haralds gilla, Inga, Sigurðar ok Eysteins. Gunnhildr gat skjótliga son þann er nefndr var Sverrir, ok var kallaðr son Unass.

Fyrir þessum sveini birtusk stórir draumar, sem jafnan kann verða fyrir stórtíðindum. Gunnhildr, móðir hans, sagði einn draum, at henni hefði sýnzk fyrir burð hans: henni þótti sem hon væri í einu ágætligu lopthúsi, ok þóttisk hon léttari verða barns þess er hon gekk með. En þjónustukona hennar sat fyrir knjóm henni, ok skyldi taka við barninu, þegar er fœtt væri.

Ok er henni þótti sem barnit væri fœtt, sló mikilli hræzlu á konu þá er yfir henni sat, ok kallaði á hana ákafliga ok mælti: "Gunnhildr mín, þú hefir fœddan undarligan burð ok ógurligan sýnum." Þrim sinnum kallaði hon með hinum sǫmum orðum. En er hon heyrði konuna kalla svá opt hit sama með skjálfandi rǫddu, þá forvitnask hon, hvat burði þat væri, er hon hafði fœtt; henni sýndisk sem þat væri einn steinn vel mikill ok snjóhvítr at lit: en hann glóaði svá mjǫk, at allavega gneistaði af honum, sem af glóanda járni því, er ákafliga er blásit í afli.

En hon mælti svá við þjónustukonu sína: "gætum við vandliga þessa burðar, ok látum engan mann verða varan við; því at flestum man undarligt þykkja er sjá." Síðan þótti henni sem þær tœki steininn ok legði í einn stól ok huldu með klæði fǫgru. En þá er þær hǫfðu varðveitt þessum steini sem þær vildu, þá flugu þó gneistarnir allavega ígégnum klæðin, ok um allt lopthúsit innan. Þær gerðusk mjǫk hræddar af þessi ógn er þar stóð af; ok síðan vaknaði hon or þeim draumi.

Unas ok Gunnhildr áttu son er Híði hét, ok dóttur, er átti Svína-Stefán: þeirra son var Petr steypir. Enn áttu þau Unas fleiri dœtr.

Sverrir var fimm vetra, er hann fór af Noregi ok vestr til Færeyja, ok var hann þar með Hróa biskupi at fóstri ok uppfœzlu. Setti biskup hann til bókar, ok gaf honum vígslur, svá at hann var vígðr til prests. Ok er hann var fullkominn maðr at aldri, þá samdi hann sik lítt við kennimannsskap, ok var heldr óeirinn.

Hann varð ósáttr við Brynjólf, son Kálfs sendimanns, er þá hafði konungs sýslu þar í eyjunum; hafði Sverrir lostit mann, en þeir Brynjólfr veittu honum atferð margir saman, en hann fór einn undan, ok var svá nær farit með þeim, at hann hljóp inn í stofu nǫkkura undan, ok fal sik; kona nǫkkur fal hann í ofni, ok setti hellu fyrir ofnsmunnann; síðan gerði hon eld fyrir utan. Þeir leituðu hans um stofuna, ok funnu hann eigi. Mart þóttusk menn nú síðan, er vissu at hverjum manni hann varð, hafa at merkjum at hann þótti mikillar náttúru vera.

Sverri dreymdi stóra drauma, ok tóku sumir menn þat fyrir hégóma ok hǫfðu at spotti. Hann sagði þann draum einn, at hann þóttisk vera í Noregi, ok verða at fugli svá miklum, at nef hans tók austr til landsenda, en vélifjaðrar hans tóku norðr í Finnabú, en með vængjunum huldi hann landit allt. Hann bar þann draum fyrir vitran mann, þann er Einarr hét, ok spurði hvat hann ætlaði þann draum mundu merkja. Einarr lét sér þat blint vera, ok þótti líkligt at sá draumr myndi boða fyrir ríki nǫkkurt; ok enn mælti hann: "vera kann at þú verðir erkibiskup."

Sverrir svarar: "ólíkligt þykki mér þat, at ek verða erkibiskup, þvíat ek em eigi vel til færr at vera prestr."

Sverrir hafði fjóra vetr ok tuttugu, áðr en hann yrði hins sanna víss um sitt faðerni. Einn vetr var hann síðan í Færeyjum, áðr hann fór til Noregs.

Magnús ok Erlingr hǫfðu í þenna tíma mikinn styrk af ríkismǫnnum ok af allri alþýðu; var konungr vinsæll ok ástsæll, en jarl var ríkr ok vitr, harðráðr ok sigrsæll; váru þar ǫll landráðin er hann var. Ǫfundarmenn átti hann marga bæði ríka ok óríka, ok var mest at því norðr í land í Þrœndalǫgum. En Eysteinn erkibiskup, er norðr þar stýrði ǫllu fólki, var hinn mesti ástvin Magnúss konungs, ok helt þar ǫllum styrk undir hann. Magnús konungr hafði með sér alla hina stœrstu menn er í váru landinu, suma í hirð, en sumir sátu í veizlum hans; ok þarmeð var samþykki allrar alþýðu at hefja hann ok halda til ríkis; naut at því mest hans forellris, at allt landsfólk elskaði hann, ok vildi þjóna afkvæmi Sigurðar Jórsalafara, heldr en Haralds gilla ok hans ættmǫnnum.

Þat varð til nýlundu, at Gunnhildr, móðir Sverris, fór or landi brott, ok suðr til Rúmaborgar. En er hon var fyri þeim manni, er henni veitti skriptir, þá sagði hon, at son hennar var sá, er annat faðerni var at, en hon hafði áðr til sagt, ok var konungr faðir hans, en hann var sjálfr því leyndr. En þetta mál var borit fyrir pávann; var henni þat boðit í skript sína, at hon skyldi láta vita son sinn rétt faðerni sitt, þegar er hon fyndi hann. Hon gerði ferð sína eigi miklu síðarr en hon kom heim, ok fór til Færeyja, ok sagði Sverri, at hann var son Sigurðar konungs munns.

Honum fekk þessi saga mikillar áhyggju, ok reikaði hans hugr mjǫk; þótti torsóttligt at deila til ríkis móti þeim Magnúsi konungi ok Erlingi jarli; en honum sýndisk lítilmannligt, at hafask ekki at, heldr en einn búandason óbreittr, ef hann væri konungsson, ok er hann minntisk, hversu þeir draumar hǫfðu þýddir verit af vitrum mǫnnum, er hann hafði dreymt; ok þessir sǫmu draumar kveyktu huginn hans til hefndar eptir sína frændr.

Með þeim hætti hefir Sverrir sagðan þenna draum, at hann þóttisk vera kominn til Noregs vestan um haf, ok þar með til nǫkkurrar tignar, ok þat helzt, at hann væri kosinn til biskups. En honum þótti vera mikill ófriðr í landinu af konunga deild, ok þótti honum sem hinn helgi Ólafr konungr ætti deildina móti Magnúsi konungi ok Erlingi jarli, ok þóttisk hann ætla í hug sér, á hvárra fund hann skyldi sœkja. Honum sýndisk at kjósa heldr at fara á fund Ólafs konungs; ok er hann kom þar, var honum vel fagnat ok við mikilli blíðu.

En er hann hafði þar eigi lengi verit, þá verðr sá atburðr einnhvern morgin, at honum sýndisk, sem þar væri fátt manna hjá konungi, eigi meirr en fimmtán menn eða sextán; ok þósk konungrinn við trapizu í einni loptstofu; ok er hann var þveginn, þá vildi annarr maðr ganga at trapizunni, ok þvá sér í því sama vatni er konungr þó sér í, en konungrinn skaut við honum hendi sinni, ok bað hann hætta. Síðan nefndi hann Sverri Magnús, ok bað hann þvá sér í því sama vatni. Hann þóttisk svá gera, sem konungr bauð, ok er hann var þveginn, þá kom maðr inn hlaupandi með bráðum tíðindum, ok bað menn til vápna taka sem skjótast, sagði at óvinir konungs váru fyrir durum. Konungr segir, kvað ekki saka myndu, ok bað menn taka hǫggvápn sín, ok ganga svá út, ok sagðisk hafa myndu skjǫld sinn, ok hlífa þeim þar ǫllum með. Þeir gerðu sem konungr mælti.

Síðan tók hann sverð sitt, ok seldi þessum unga manni Sverri, ok fekk hann honum merki sitt í hǫnd, ok mælti: "tak nú við merkinu, herra, ok ætla þat með sjálfum þér, at þetta merki skaltu jafnan bera heðanífrá." Hann þóttisk viðtaka merkinu, ok þó með nǫkkurri hræzlu. Nú tók konungr skjǫldinn, ok gengu þeir út allir samt heldr skyndiliga. Honum þótti sem fordyri væri svá langt, þar sem þeir gengu út, at eigi var skemra en sextogt, ok þótti honum eigi allhátt mega bera merkit, meðan þeir váru inni í húsinu; ok er þeir váru at durum komnir, þar sem þeir skyldu útganga, komu atmóti þeim sjau menn við vápnum, ok vildu hǫgga merkismanninn; en konungr gekk fram fyrir hann með skjǫld sinn, ok hlífði honum ok ǫllum þeim, svá at ekki sakaði til; komu síðan á rúmlendi ok á fagran vǫll. Eptir þat þóttisk hann uppreisa merkit, ok bera í fylking Magnúss konungs ok Erlings jarls, ok sýndisk þegar sú fylking hrøkkva fyrir, er at sótti fram.

Síðan vaknaði hann, ok hugleiddi draum sinn; þótti betra dreymdr en eigi, ok sýndisk þó kynligr vera. Sagði síðan vinum sínum, ok þó fám, ok var því nær ráðinn sem síðan gafsk. En er honum komu slíkir hlutir í hug, þá styrktisk hann við þat.