Bókastaðir

Her segir fra afku ę mi Seths allt til Noa. speculum hystoriale.

Adam uar storliga hugsiukr eptir dauða sonar sins Abel. ok girntiz miok at eiga nðckurn afspring i hans stad. ok fyrir þi bio hann medr husfru sinni ok gat son þann er Seth het. þa er hann hafdi. c. ok. xxx. aara. eptir þi sem skrifat stendr i sannfrodum bokum ebreskum. scolastica historia. Strabus einn uillumaðr segir Adam þi hafa heitit eptir drap ok dauða Abel. at hann skylldi aldrigi sidan bua meðr husfru sinni likamligha. huat er hann braut eptir þi sem engillinn uitraði honum eptir guds bodi. til þess at guds son skylldi af honum ok hans afku ę mi fæðaz. þessi sami Seth gat Enos. þa er hann hafdi. c. ok. v. aar. enn þa uar liðit fra upphafi heims. cc. ok. xxx. ok. v. aar. þessi Enos gðrdi sér ki ę rt at kalla ok heita upp aa guds nafn. lettligha segir Petrus Commestor. at hann fann bønarord til þess at bidiaz fyrir til guds. Enn ebreskir menn hyggia. at hann hafi hugsat at gora likneskiur til at uekia menn upp til guds minningar. sem þar til hðfdu adr hardla litlir ok latir uerit. Enos gat Chaynan. þa er hann hafdi niutigi uetra. er liðit uar fra upphafi heims. ccc. aara ok. xxv. aara. Chaynan gat Malaleel. þa er hann uar. lxx. aara. enn fra upphafi heims uaru. ccc. ok. ix. tigir ok. v. aar ok. xx. Malaleel gat Jareth. þa er hann hafði halfan seaunda tög uetra. enn fra upphafi heims uaru lidin. cccc. ok. lx. aara. Jareth gat son er het Enoch. þa er hann hafdi. c. ok. lx. ok. ii. aar. enn af upphafi heimsins uaru. dc. ok. xxii. aar. Enoch gat Matusalem. þa er hann uar halfseauræðr. enn þa uaru lidin fra heims upphafi. dc. ok. lxxx. ok. vii. aar. Enn siþan er Enoch uar sua gamall at hann hafdi. ccc.. lx. ok. v. aar. þa uar hann fluttr at guds uilia i paradisum. ok skal hann þar lifa sua langan tima sem gud hefir fyrir séed. til þess at hann skal koma enn i uerolldina aptr medr Helia spaamanni. at snua hiðrtum suna til fedranna. þiat þessi hinn. viidi. uar hinn bezti madr i þeirri godu ætt sem af Seth uar komin. sua sem Lamech uar hinn. viidi. uerstr maðr i þeirri saumu uándu ætt er komin uar af Kayn. þessi Enoch fann ok ritzhaatt ok skrifaði nöckurar bøkr. eptir þi scm lesit er. ok aa hans dögum truiz at Adam hafi andaz. Matusalem gat Lamech. þa er hann hafði. c. uetra ok. lxxx. ok. vii. aar. enn fra heims upphafi uaru lidin. dccc. uetra ok. lxx. ok. vii. aar. Lamech gat Noa þa er hann hafði. c. uetra. lxxx. uetra ok. ii. aar. enn lidit uar fra upphafi heims. m. uetra. l. ok. vi. aar. Fyrr sagdr Matusalem födurfaðir Noe andadiz aa þi sama aari sem flodit uard. eptir þi sem hinn heilagi Jeronimus prestr segir. þo at nockurir uisir menn hafi þar um adra frasögn haft. sua gamall at hann hafði. cm. aara. lx. ok. ix. aar. Noe uar hinn tiundi at langfeðga tali fra Adám. bádum þeim til tauldum. aa huers dögum er hinn fyrsti heimsalldr lyktadiz uidr floðit um. x. nefndar kynkuislir. hafandi i ser. mm. (aara) eptir frasögn hins heilaga Jeronimi ok enn fleiri annarra uisaztu manna. Ysidorus telr. mm. ok. cc. enn speculum historiale segir. mdl. ok. vi. aar.

Her segir af niu uikna fǫstu merking.

Niu uikna fasta er skipad i heilagri kirkiu einkannliga sakir þriggia skynsemda. sua sem birtiz i bok meistara Jons af Belach af embætti heilagrar kirkiu. Hin fyrsta er sakir uarrar lausnar ok aptrkaups edr umskiptingar uppstigningardags uárs herra Jesu Kristi. aa huerium er uár náttura stigandi upp til himna uar upphafit yfir ðll engla fylki. þiat heilagir fedr skipadu sua i önduerdri kristninni. at hinn fimti dagr i huerri uiku skylldi sua hatidligr halldinn uera sem hinn fyrsti dagr i huerium. vii. náttum. þat er sunnudagr. Ok aa þann tima uard aa huern þorsdagh sæmiligh processio lærdra manna. at merkia okpresentera þa processionem lærisueina uars herra Jesu Kristi. sem þeir gǫrdu aa fyrr nefndan dagh til fiallzins Oliueti ok aptr þadan i Hierusalem eptir sealfs hans uppstigning. ok eptir skipan Melchiadis paua uar aa þann dag enga fǫstu skyllt at fasta. þiat hann uar þa iafnheilagr sem sunnudagr. Enn fyrir þann skylld at heilagra manna hátidir komu sidan til. ok þat þotti mikil þuingan at hallda sua margar haatidir. þa gafz upp iafnlengd þessa dags hatidarhalldz. enn fyrr nefnd processio uar færd upp aa sunnudag. Nu i aptrkaup þeirra daga uiku helgir fedr til bindandi ok þarnanar niu uikna fǫstu. Annnur skynsemi er sakir merkingar edr endrfórnar. huerri er heilǫg kirkia tiar ok presenterar. vii. tigi herleidingar aara Jsraels folks i Babilonia. sem sidarr man sagt uerda. Hin þridia skynsemi er sakir merkingar timans ok hans tida skipanar. þiat fyrir þenna tima merkiz uilluglapstigr utlegd ok þrǫnguing edr endrmǫding allz mannkynsins fra Adám allt til ueralldarinnar endalyktar. er hlautz af hans tilskylldan ok Eue. sua sem bæði þau gengu brott af guds bodorðum. sem fyrr uar saght. þessi utlegd skyriz senniliga ok fullgǫriz fyrir umlidning edr aptruellting. vii. daga ok inni byrgiz undir. vii. þusundrudum aara ueralldarinnar. Enn fra upphafi ueralldarinnar allt til uppstigningar uárs herra Jesu Kristi. telium uær. v (i). þusundrud ára. enn fra þeim tima huat er fylgir allt til enda ueralldariunar fyrir utan hit. viid. þusundrad. þa megum uær eigi uita timans lengd at tǫlu. þiat einum saman uárum herra er kunnigh þessi grein ok timanna skipan allt til domsdags. hueria er guð fadir eptir ordum sins sæta sonar setti i sealfs hans ualldi. Jesus Kristus lifandi guds sun frealsadi oss aa hinum. vii. heimsalldri fyrir heilaga skirn af þessarri utlegð at aptr golldnum meinleysiss stola. þat er at skilia uaru flecklausu ok huitu skirnarklædi. fyrir huert er uær skulum uænta uarum saalum hialpar ok huilldar ok eylifrar ǫmbunar eptir uart andlát. Enn at lyktadum ueralldarinnar tima ok uárrar utlegdar man uárr herra pryda oss ok soma medr huarumtueggia stolanum. fullkomliga ueitandi oss uart frelsi ok eylifan fagnad ǫndum ok likǫmum eptir domsdag. Niu uikna fasta endrfórnar ok tér herleidingartima Jsraels folks i Babilonem. sem fyrr uar sagt. Nabugodonosor herleiddi Gyðinga lyð fyrir þeirra syndagialld brot or Jorsalaborg i Babiloniam. þrælkadi hann þar ok angradi medr hǫrdum ok herfiligum uerkum aa lxx aarum. Sua langan tima sem þeir uaru þar logdu þeir nidr ok letu alldrigi heyra sin organa hǫrpur edr ǫnnur sǫngtól. moti þi sem þeir uaru uanir at gǫra heima! Jerusalem. sua segiandi. Huersu munum uær syngia guð drottins lofsǫng i utlegd ok annarra manna landi. helldr klæddvz þeir sorgsamligum uesaldar klædum. Enn at lidnum. lx. uetra sigradi Cyrus konungr. er ǫdru nafni het Kristus. ok undir sik uann konung af Babilonia. ok gaf nefndu folki Jsrael gott orlof ok frelsi til heimferdar. For þa mikill partr af Judum heim i sitt eigit erfdaland eptir þa. lx. aara meðr þeim mikils hattar kennimanni sem Jesus het. endrbøttu þa ok uppsmidadu i annan tima i Jorsalaborg templum domini. enn nockurr partr af þeim uar eptir i fyrr sagðri herleidingu þar til er. lxx. aara uaru lidin. huerium fylldum ok frammkomnum foru þeir allir heim aptr medr fridi ok farsælld. sumir sua sem Darius ok Assuerus lifdu. adrir þann tima sem Esdras uar formadr. ok enn nockurir sua sem i þann tima er þeirra formadr uar Neemias. ok hǫfdu sua tuifalldan fagnad. Til andaligs skilnings at tala þa hefir Nabugodonosor at merkia fiandann. Babilon heim þenna edr heluiti. Jorsalaborg paradisum. Jsraels folk mannkynit. Nabugodonosor herleiddi Jsraels folk or Hierusalem i Babilon. enn fiandinn rak mannkynit brott or paradiso i þessa ueslu uerolld edr heluiti. Nabugodonosor þiadi hann þar ok þrælkadi um. lxx. aara. þiat þetta ueralldar lif lidr ok aptr kemr um. vii. daga. ella fyrir þann skylld at þat lyktaz um. vii. þushundrad aara sem fyrr uar sagt. Jsraels folk gaf þa upp gledisǫngua ok sin sǫngtol. ok mannkynit þagði af gledisǫngum til guds. Sa. lydr klæddiz sorgsamligum klædum. enn mannkynit klæddi sik meðr bǫluanar hulningu ok klædnadi. eptir þi sem psalmista segir. Verdi hann þaleidiss sem sealfs hans klæði. Fyrr sagðr Jsraels lyðr frealsadiz ok aptr huarf, eptir. lx. aara til sins eigins fostrlandz undir ualldi Jesu kennimanz. Mannkynit frealsadiz ok aa hinum. vita. heimsalldri fyrir Jesum Kristum sannan kennimann. Nockurir af Judum fengu sitt frelsi ok heimferdar orlof undir ualldi ok formanzskap Esdre. enn sumir undir ualldi Neemie. Esdre ma uel segiaz fulltingiari eðr hialpari upp i norrænu. enn Néémias huggari. þiat allir godir menn ok retttruandi munu aptr huerfa til sinnar fǫðurleifðar. þat er til himinrikis. fyrir Jesum Kristum sinn hialpara ok fulltingiara ok fyrir helgan anda sinn sannan huggara. ok munu þa fá ok finna tuifalldan fagnað i dy (r) kan andar ok likama. J aðra deilld endrfórnar ok teer heilog kirkia alla þessa luti fra þeim tima er niu uikna fasta hefz ok allt til laugardags i páska uiku. ok fyrir þann skylld at Jsraels folk ok eigi sidr allt mannkynit hafdi uolltit ok fallit i fullkomna uesolld ok eymd. sem nu var fra sagt. þa byriar messu upphaf nu aa sunnudaghinn ok hennar embætti meðr þessum ordum sem her fylgia. Circumdederunt me gemitus mortis et cetera. þessi orð eru sua at skilia til norrænu. Daudans stynir eðr sutir kringdu um mik hueruetna. ok heluitis harmar edr sorgir kringdu um mik. ok i minni þrǫnguing ok angist het ek upp aa gud drottin. ok af sinu heilagu musteri heyrði hann aakall mitt. J þessum ordum synir ok iatar heilǫg kirkia sik hǫrmuliga ok margfalldliga ǫngda uera i allzkyns þrautum. þeim sem hon þolir ok kennir sik mikilliga saman krepta sakir uesalligra synda uárra. Ok fyrir þi at hon angraz nu sakir margfalldligrar pinu meðr mǫrgum erfidum þeim sem aa hana leggiaz. sua sem er hungr ok þorsti. frost ok ofrhiti. møding ok margskyns siukleiki. ok þar meðr sealfr daudinn fyrir uánda ok saara sina samuitzku. hiartans beiskleiki. myrkr ok daalig deyning. huilikir er heluitis harmar ok saarleikar eru. Enn til þess at þessi harmsamligr stynr ok syting geti eigi edr gǫri medr oss hrygd ok gudleti. huer er manninum gorir aaruilnan ok andaligan dauda. þa leggr hon til heilsamligha huggan i uersinu sua segiandi. Diligam te domine uirtus mea. huat er sua er at skilia til norrænu. Heyr þu drottinn uerandi minn kraptr. þik man ek elska. gud drottinn er minn styrkr ok studningh ok mitt rááskinn ok frealsari. Nu fyrir þi at uéér endrminnumz at tilkomandi niu uikna fǫstu upp a uara uesolld. i hueria er uær fellum fyrir syndagialld uarra fyrstu fedgina. sem fyrr uar sagt. þa lesum uær bokina Genesim. i huerri er segiz af þeirra brottrekstri af paradiso ok odrum þeim lutum er þar fylgia. af hueriu er uær syngium þetta responsorium. Jn sudore uultus tui uesceris pane tuo. Medr sueita sealfs þins aaseonu mantu fædaz uidr sealfs þins braud edr fæðzlu. Ok til enn meiri uesalldar merkianda ok munanda. þa lesum uær fyrr ok syngium af maazins tign ok uirding. þat fyrst at hann uar eptir likingh ok likneskiu sealfs guds gǫrr ok skapadr. þar meðr at hann uar skipaðr i paradiso. þat hit þridia at konan uar skaupud hans samsiði honum til hugganar ok eptirlætis. þat hit fiorda at hann skylldi eigi hafua daait edr nockura pinu hafa þolat. utan þat hefdi af hans glæp ok syndagialldi til komit. þat er ok mikilligha merkianda. at fyrr sǫgd ord. Circumdederunt me gemitus mortis. eru ord ok aakall ǫnduerdrar kristninnar sytandi ok gratandi eptir guds frumuatt Abel. huers blod er af þeirri sǫmu iordu kalladi til guds. sem sik rymdi til þess. at hon drack þat sama blod. sem ut uar hellt meðr hendi sealfs hans brødr Kayns. Nu sua (sem) Jsraels lydr lagði niðr sin sǫngtol i Babilone ok þagdi af sinum gledisǫngum. a þessum timum þegir ok heilǫg kirkia aa sǫmu leid af sinum festiflighum gleðisǫngum. sem er Alleluia. Gloria in excelsis deo ok Te deum laudamus. Ok af þi at þat sama folk misti þa sins sømdarklædis. sua berr nu ok eigi heilǫg kirkia sinn dyra ok hátidliga skruda. sua sem dalmatikur ok subtila ok onnur þess hattar klædi. sem synaz megu gledibunadr edr skemtanarskrudi. helldr berr hon suartan ok syrgiligan bunad. J fædzlutekiu endrfornum u ę r ok þeirra hrygd fastandi. huadan af er hinn heilaghi Zacharias spamadr taladi sua til þeirra i. viida. capitulo sinnar bøkr. Faustudut þer nockut þa fǫstu fyrir mina skylld. sem þer fostudut um þessa. lxx. aara. Ok fyrir þessa skynsemi fasta Girkir þessa næstu uiku ok margir adrir godir menn. Sa lydr feck af Cyro. er odru nafni het Kristus. aa hinu sextǫganda aari frealsi af fyrr sǫgdum þrældomi ok hægt heimferðar leyfi til sinnar fǫdurleifdar. sua uarum uær ok aa setta heimsalldri leystir ok frealsaðir af fiandans aanaud ok þrældom fyrir Jesum Kristum. gafz oss þa ok aptr galltz meinleysis stole fyrir skirnarinnar lausn ok fyrirgefningh. Syngium u ę r fyrir þann skylld eitt alleluia i messunni aa laugardaginn fyrir paschir. sua fagnandi nu þegar af uán eylifrar dyrdar ok endrbøtingar uarrar fodurleifðar. þat er himinrikiss dyrdar ok eylifrar ómbunar. Ok sua sem nóckurr partr af Jsraels folki for þegar medr hertoga Zorobabel heim i sitt fǫdurland. ok margir uaru þa enn eptir i hertekninginni. sua reis ok mikill andaðra manna partr. þeirra sem rettlatir hofdu uerit. upp af dauda medr uarum lausnara Jesu Kristo. ok margir uaru eptir i bidlundar uán ok huggan. Ok sua sem þeir er heim foru til Hierusalem erfidadu mikit i sinum bunadi i samnan byrda sinna fearhluta ok þar medr mikilli leidarlengd. sua erum uær ok frealsadir. ef uær erfidum meðr frammkuæmd i fyllingu guds bodorda. Ok fyrir þann skylld syngium uær þegar eptir alleluia tractum Laudate. er starf ok erfidi merkir. huerr er þo er einkannligha sagdr ok sunginn af uars herra lofi. samfagnandi þa meðr af upprisu uárs herra Jesu Kristi. Fyrr sagdir menn medr gledi aptr huerfandi erfidadu mikit i ueginum. Vær syngium ok i páskauikunni graduale medr alleluia. merkianda starf ok erfidi fyrir graduale enn fagnad ok gledi fyrir alleluia. At sidarstu komu þeir heim allir i sitt eigit fostrland at fylldum ok frammkomnum. lxxm. aara. ok fengu þar þa sinn fagnad ok gledi. Vær syngium ok. ii. alleluia laugardag i paskauiku. aa huerium er saa timi lyktaz fullkomligha. sem nu byriaz ok septuagesima heitir. merkiandi þat medr tuifǫlldu alleluia. at uár herleiding man leysaz at lyktaðum ok umlidnum uarum utlegdartima. ok godra manna stole man þa tuifalldaz. þat er eylif dyrkan bædi til andar ok likama. A þessum timum þegiaz ok nidr leggiaz gledisǫnguar. sem fyrr uar sagt. af huerium er hinn heilagi Jeremias segir sua i. viida. capitulo sinnar bøkr. Huilaz man ek láta ok af letta gledisǫngua ok fagnadar ok þar medr bædi bruðguma rodd ok brudar. Leo paui segir sua. at fyrir þann skylld leggium uær niðr i niu uikna fostu engilliga lofsǫngua sua sem alleluia ok gloria in excelsis deo. at uær brott reknir ok af reiddir samkundu engilligrar skemtanar ok gledi fyrir glæp ok synd hins fyrsta manz sitium i Babilon. þat er i hneyking ok hneisu þessa heims yfir hennar eymd ok ymissleik. sytum þar ok grátum þar til er uær minnumz þeirrar Syon i huerri er allr lofsǫngr byr (iar) ok samir sealfum guði. Leggium uær ok niðr aa. ix. uikum i heilagri kirkiu Te deum laudamus. fra þi er niu uikna fasta hefz ok lesit er af þi er hinn fyrsti madr fell ok til hins fyrsta paschadags. af huerium er Jesus Kristus af dauda upprisandi sneri uarri hrygð i gudligha gleði. ok gallt oss aptr ok endrnyiadi alleluia. Septuagesima byriar medr sorg ok sut. en lyktaz meðr gledi ok gudligum fagnadi. þat er ok merkianda. (uer) reppeterum ok endrnyium alleluia opt ok iðuliga aa næsta laugardag fyrir. ix. uikna fostu i kirkiunnar embætti. fyrir þann skylld at uær elskum þat ok hirðum i hiartans herbergi. upp aa þann hátt sem uer fǫdmum ok haalsspennum giarnsamliga ok kyssum uárn uin. þann er sik byr i brott ok byriar sina ferð um langan ueg. Meðr annarri skilning margfalldaz alleluia fyrir þann skylld aa fyrrsagdan laugardags aptan. er forðum kalladiz ok uar huilldardagr. at uær tyndum ok mistum uárs fagnaðar i falli þess fyrsta manz. sem i mikla huilld ok sælu uar settr. huer er aundunum endrbǫtiz eptir andlaatit i eylifri huilld til hinnar efztu upprisu. enn tuifalldaz sidan bædi aundum ok likǫmum medr eylifri dyrð. Drottinsdaga embætti fra. ix. uikna fǫstu til paska. einkannliga messu upphǫf. breytaz eðr skiptaz nual uidrkuemiliga fyrir þaa sok. at uær tǫkum eðr skilium allan tima þessa lidanda lifs fyrir. ix. uikna fǫstu. fyrir huat er skipan ok stettir uars lifnadar edr huerrar kristinnar saalu megu uel noteraz. sem hon hefir þo nockut misgert. Fyrir hit fyrsta officium Circumdederunt megum uær skynsamligha skilia einn huern iátanda sinar syndir. þar sem hann segir sua. Daudans stynir edr sutir kringdu um mik hueruetna. heluitis harmar edr saarleikar kringdu um mik. ok i minni þrǫnguingh ok angist kallada ek aa gud drottin minn.

Her hefz upp annarr partr þessarrar gǫrdar eptir forsǫgn uirðulig ħ s herra Hakonar Noreghs konungs hins koronaða. byriar hann i fyrstu af Noe ok arkarinnar smið. eptir þi sem odrum sunnudegi i niu uikna fǫstu ok þeirri uikunni til heyrir. Scolastica historia. capitulum.

Sva sem Moyses byreaði sina frasǫgn af flodinu. spurdi hann aðr fyrir hueria sauk flodit uard sua segiandi. þann tima sem mann-folkit tok at fiðlgaz i uerolldinni. þa sa synir guds dætr mannanna. at þær uaru miok ugnar. þat er sua at skilia. at sidferdugir menn synir Seth saa girndar augum til dætra Kayns ok þeirra afkuæmiss. lǫgduz medr þeim ok toku þær ser til eiginkuinna. af huerri sambud er þeim fædduz risar. þat er eigi aakuedit aa huerium tima er þetta uard. huart þat uard aa dǫgum Noe edr fyrr. eigi ok huart þat uard miklu fyrir hans daga edr litlu. Fødduz ok adrir risar eptir flodit i þeirri borg sem Ebron heitir. huerir er sidan staðfestuz i þeirri borg aa Egiptalandi sem Tham heitir. ok þar af uaru þeir kalladir Tythanes. af huerra ætt er Enath fæddiz. ok bygdu hans synir i fyrr sagdri Ebron. af huerium er Golias medr fleirum oðrum uar kominn.

Genesis. Noe gat Sém Chám ok Japheth. þa er hann uar. d. uetra at alldri. Josephus segir at synir Seth ok hans ættmenn uaru godir alt til hinnar seaundu kynkuislar ok knerunnz. Siþan snǫruz þeir til illgerda. fyrirlatandi þær hatidligar dyrkanir sem þeirra feðr hǫfdu framit ok fyrir þeim halldit. huar fyrir er þeir reittu guds reidi i moti ser. Sua segir hinn heilagi Methodius pinslaruattr. huerium er gud birti fyrir sinn helgan anda af heimsins upphafi ok endalykt þann tima sem hann sat i myrkuastofu halldinn. at Seth skildi sina kyns-menn ok afspring brott fra kynsmonnum Kayns farandi aptr til sins fostrlandz ok faudurleifdar. þiat fadir hans Adam baud þat fastliga sua sem hann lifdi. at þeirra ættir skylldu meðr ǫngu moti saman blandaz sin i milli. ok byggdi Seth þa i fialli nockuru þi sem nalægaz uar pa-radiso. enn Kayn bygdi i þeim sama stad sem hann hafði drepit brod-ur sinn Abel. þa geck illzka mannanna sua miok af ser. at gud baud Noa. at hann skylldi fyrir þi aurk smida hundradi uetra fyrir floðit. ok gaf þenna tima folkinu til idranar. A þessu hundradi uetra predicadi Noe fyrir folkinu. medan hann let aurkina smida. ok leitadi at snua þeim til hialpsamligrar iðranar. þiat hann einn uar þa fullkom-inn i rettlæti ok g ę tzku. ok sagdi þeim fyrir þa guds reidi ok pinu. sem fyrir hondum uar ok þeir mattu þa fordaz. ef þeir uilldi snuaz til guds medr sanari idran. þiat miok sua allt mannkynit hafdi þa lengi rangan ueg gengit. J fyrstu hǫfðu synir Kayns herfiliga spillt ser i margfalldligu saurlifi meðr husfrum brædra sinna miok afleitliga. ok konurnar gǫrduz sua gintar ok galnar. at þær toku karlmennina ok lǫgdu undir sik til saurlifiss medr liotligri orskemd.

Genesis. Ok af þi at gud saa. at hardla mikil ok haduligh uar illzka mannanna i uerolldinni. ok ǫll þeirra hiartaligh aastundan uar alla tima til illra luta. þa reiddiz gud þeirra syndum ok sektum. ok angradi hann þat er hann hafdi manninn skapad aa iorðina. eigi sua at hann hefdi þar af nockura angist. helldr eptir mannanna dømum ok uidrliking til frasagnar. ok sagdi sua medr sealfum ser. xx. uetrum fyrr enn aurkin uar smidat. Eigi man minn andi æfinliga medr manninum uera. þiat hann uill at eins eptir likaminum frammfara ok lifa. ok fyrir þi skulu hans lifdagar uerda. c. tiræt ok. xx. aar. scolastica historia. Eigi eru þessi guðs ord mest af lifnaðar lengd manzins eptir flodit skiliandi. þiat margir menn urðu miklu ellri allt framm um Abrahams æfi. ok sealfr hann hafdi. c. aara tiræt. lxx. ok. v. aar adr hann andaðiz. helldr taladi gud. xx. aarum ok. c. tiræðu [fyrir flodit. sem hann segdi sua. Eigi man ek hann æfinliga pina sua sem pukann. þiat hann er breyskr. helldr skal ek honum eptir þi hegna sem hann hefir til skylldat. ok skal ek ueita honum idranar tima til þess. ef hann uill idraz af sinum syndum. ok ueita honum. c. tiræt ok. xx. aar til iðranarinnar. genesis. Ok fyrir þann skylld at gud uilldi bera uarygd fyrir eptirkomanda tima af angrsamligri manzins tilskylldan. þa sagdi hann sua. Ek skal á aullu iarðriki eyða manninum utan ok þar meðr aullum lifandiss kuikendum. sua fliugandum himinsins fuglum sem hinum lægztum skridkuikendum. skal ek þaleidiss eyda þessarri minni gǫrð. sem sa madr er hann idraz sinnar gǫrdar ok fyrir þi eydir hann hana ok onytir.

Fyrr nefndr Noe fann ok feck miskunn af sealfum gudi. uar hann rettlátr ok algǫrr madr eptir sinum kynkuislum. speculum historiale. þiat hann uar eigi þaleidiss algǫrr sem madrinn sua sem hann er i sinu fǫdurlandi. þat er i himinriki. helldr eptir sinni kynferd sem kiðtligum manni er mattulight. genesis. Gekk hann ok frammfor gudligan ueg. ok gat þessa. iii. syni Sém Chám ok Japheth fyrir flodit. sem fyrr uar sagt. Nu af þi at aull uerolldin uar spellat i guds augliti ok fylldiz upp af illzku ok ranglæti. ok hann saa at huerr sem einn ok annarr uerallðar madr hafdi spellat sinn ueg ok framferd. þa taladi hann sua til Noe. Allr lifandis likami man lyktaz ok fyriruerdaz i minu augliti. þiat aull iordin er full af mannanna illzku ok ranglæti. ok fyrir þann skylld skal ek ollum þeim tapa ok tyna medr iarðarinnar frykt ok freoleik. Fylldiz þat ok framm kom. þiat sua segiz ok truiz fylliliga. at allr iarðarinnar freoleiki uar miklu minni enn aðr. Ok þaþan af kom saa uani. at menn áátu kiðt eptir flodit. þar sem þeir fædduz adr medr iardarinnar aauexti. genesis. Gðr þer eina aurk af telgdum uidum ok pulizadum treám. sagði gud til Noe. skalltu ok uista greinir ok golf i henni hafa. medr bik ok tiðru skalltu hana bræda bædi utan, ok innan. ok þaleidiss skalltu hana gðra sem nu segir ek þer fyrir. Hennar lengd skal uera. ccc. alna. enn breidleikinn. l. alna. ok hennar hæd skal uera. xxx. alna til efzta þaksins. Einn glugg skalltu a ofanverðri orkinni giqra. ok laat hana þar eigi uiðari verða enn einnar aalnar. enn neðarlegha a hennar hlið eðr siðu skulu hennar dyrr vera. skalltu hana medr golfum greina ok aa þann haatt sem medr lopthusum. Enn sidan er þat er algðrt. man ek láta uðtn flæda yfir alla uerolldina. til þess at ek drep ok deydi huern þann likam. sem undir himninum er ok lifs andi er medr ok utan arkarinnar er. þiat allir þeir skulu fyrirfaraz ok eydaz aa iardrikinu. Enn medr þer man ek mitt sááttmaal gðra. ok skalltu ganga i ðrkina ok synir þinir. husfru þin ok þar medr husfrur sona þinna. Medr þessum. viii. monnum uardueitiz saad ok freo allz mannkynsins ok eptirkomanda afkuæmiss. Nefndi gud ok ser huart karlmenn ok konur til inngðngu i aurkina. sem hann segði sua. A þessum pinadar ok kualar tima byriar ydr at bindaz af sambud ok fadmlðgum. Af ollum likamligum uerallðar kuikendum skalltu Noe taka tuinn karlkyns ok kuenkyns ok leida inn i ðrkina. at þau lifi þar medr þer. af fuglum eigi sidr i sinu kyni. af aullum ferfættum kuikendum medr sitt kyn. ok þar medr af aullum iardarinnar skridkuikendum meðr sinu eigin kyni. Af aullum þessum skulu æ tuinne ok tuinne ganga inn medr þer. at þau megi lif sitt hafa. scolastica historia. Af hinum minztum kuikendum. þeim sem eigi getaz af nockurri sambud. segir hinn heilagi Augustinus. at eigi uar naudsyn at þau uæri i ðrkinni. sua sem þau er fædaz af iardar dupti edr molldu. af uðkum edr uætum. af skadsemd edr nðckurs kyns spellan. eptir þi sem fyrr uar sagt. Ma þat ok synaz af ordum sealfrar Genesis. at þau ein kuikendi uaru i ðrkina leidd edr latin. sem af sambud getaz ok fødaz. sua sem þar segir meðr sialfs sins eigin kyni. genesis. Af ollum þeim føðzlum sem ætlar eru skalltu ok taka ok bera inn i ðrkina meðr þer. at þær se sua þer sem þeim til føðzlu ok uidrlifis. Noe gerdi alla luti sem gud baud honum.

Speculum hystoriale. Orkin uar sua smidat. at hon uar tuihusat ok þrihusad. hon uar ok ferhyrnd. ok þi miori at rumi er ofarr uar i heani. ok þar dyrrin aa sem þat møttiz er hon uar tuihusat ok þrihusad. Hon hafdi. v. hus i ser um framm austrrumit. þiat Augustinus segir sua. at yfir þi golfi sem yfir stod austrruminu uar hon tuihusat. stod uid sina sidu arkarinnar huart husit. uar i oðru kuikenda føda. enn i annat samnadiz saurr þeirra. Enn yfir þessum uaru onnur hus þrigreind. ok uar skipat i einu husinu olm kuikendi ok i ðdru mannhæg kuikendi. Enn i þi husinu sem þar stod i milli uaru bædi menn ok fuglar. Nockurir menn setia oll þessi hus i einni saman hæd arkarinnar. enn Josephus segir. iiii. husin uerit hafa ok telr þa ecki þar medr austrrumit. scolastica hystoria. Hon uar ok. ccc. alna lǫng. l. alna breið ok. xxx. aalna diup. sem sagt uar. upp aa þann háátt ok mynd sem manzins likamr er uordinn ok uaxinn. eptir þi sem skrifat er. at hans hæð er. vi. lutum lengri enn breidd hans. enn. x. lutum lengri enn þyckleiki manzins er. huat er margir uilia skilia at eins talat uera af likama lausnara uárs Jesu Kristi.

Her segir fra þi er Noe geck medr sinu hyski ok aakuednum kuikendum i ðrkina ok huersu aull ðnnur iardnesk kuikendi fyrirforuz i flodinu. Genesis. capitulum.

Eptir þat er orkin uar algǫr. taladi gud sua til Noe. Gack inn þu i ðrkina ok hyski þitt medr þer. fyrir þi at þik einn fann ek rettlatan af þessarri kynkuisl i minu augliti. Af ðllum reinum kuikendum ok himinsins fuglum skallt þu æ taka. vii. ok. vii. kar (l) kyns ok kuenkys. enn af hinum uhreinum medr sama hætti tuinni ok tuinne. at þeirra freo ok afku ę mi megi hialpaz ok halldaz her i uerolldinni. þiat eptir næstu. vii. daga man ek regna láta. xl. daga ok. xl. nátta yfir alla iordina. Skal ek sua eyda allri lifandiss skepnu. er ek gorda ok til er aa iardriki. Noe gǫidi alla hluti sem gud baud honum. Geck hann þa fyrir flædarinnar skylld. ok synir hans husfru hans ok sunakonur hans meðr honum. inn i ðrkina medr ollum iardarinnar kuikendum fyrr sǫgdum. huer er meðr guðs bodi ok bendingu ok þar meðr af englanna þeonostu uaru inn leidd. Ok sem næstu. vii. dagar uaru lidnir. toku uðtnin at æsaz ok yfir at fliota alla iðrdina. Nu sem Noe uar. dc. áára. ok hann hafdi medr aullu sinu hyski gengit i ðrkina ok sua kuikendi. enn almuginn lá enn i sinu fullifi. þa let gud æðar ok uppsprettur þess mikla undirdiups. sem hann hafdi mestum lut iarð-rikissins uatna til samnat sem fyrr uar sagt. opnaz ok upp lukaz aa hinum. xviida. degi annars mánadar eptir ebreskra manna tðlu. þat er i Maio manadi. Opnaduz þa ok upp lukuz þar medr allar himinsins uatnraesir ok urdu yfiruættiss regn. xl. daga ok. xl. nátta. Voxu uðtnin þa sua miok. at þau hofu ðrkina af iðrdunni. ok æstuz sua ákafligha. at þau huldu alla iordina ok flutu. xv. alna diup yfir hin hæstu fioll i uerolldinni. scolastica historia. til þess at þau hreinsadi loptit af saurum ok suiuirdligum mannanna uerkum. er allt þagat hofdu nálgaz. ok allt til þess stadar man elldrinn ganga upp at hinum efzta domi. til at hreinsa þa enn loptit af saurligum ok syndsamligum mannkynsins uerkum. einkannliga þa er þeir fórnfærandi sinum [falsadum gudum kueiktu þar til ellda aa hinum hæstum fiollum. huers fðlskar eimr ok reykr mattu hardla langt upp leiðaz ok saurga sua loptit. þo at meðr odrum hætti mætti manna uerkin uarla sua langt hafa uppgengit. medr þi at þat fiall er Olimphus heitir er sua háátt. at þat tekr allt upp or uedrinu i skert lopt. eptir þi sem i skiluisum bokum finnz skrifuat ok fyrri uar sagt af ordum hins heilaga Augustini. genesis. Ok sem Noe hafdi medr fyrr sagðri grein gengit inn i orkina. þa let gud hennar dyrr uerda byrgdar utan. ok þar medr uerda bikadar ok bræddar. Dóó þa ok fyrirforst huerr sa lifandiss likami. sem aa iardrikinu uar. bædi menn ok fuglar ferfætt kuikendi ok þar meðr aull skridkuikendi. Einn saman Noe lifði þa eptir. ok þeir. vii. menn ok ðnnur kuikendi sem medr honum uaru i ðrkinni. Hellduz uðtnin medr þiliku yfiruættiss diupi ok æsingi halft annat hundrad daga tirætt fra þeim fyrsta degi sem Noe hafdi gengit i orkina.

Eptir þat mintiz guð Noa medr sinni miskunnsemd ok allra þeirra kuikenda sem með honum uaru i ðrkinni. let þa blasanda uind koma yfir iðrdina upp fra þeim degi. Toku þadan af uðtnin at minkaz. vndirdiupsins ædar ok uppsprettur ok eigi sidr himinsins uatnraasir byrgduz þa ok aptr lukuz. stðduuduz þa ok aflettu þar meðr ðll regn. Toku þa uðtnin eptir. c. ok. l. fyrr sagda daga at minkaz ok fram at falla. þar til er aurkin stod grunn ok stðduadiz. aa hinum seaunda degi ok. xxta. til hins. vida. manadar. aa fiðllum þess landz er Armenia heitir. aa huerium er segiz at enn meghi finnaz mðrk ok ðrmul af ðrkinni. scolastica historia. Josephus segir. at iafnuel hafi þeir menn minz ok getit flodsins ok arkarinnar i sinum frasðgnum. sem heidinna manna sðgur samsettu ok skrifadu. huar af er Berosus er Kalldeus uar kalladr sagði sua. Nockurr partr þess skips sem uid Armeniam kom. segiz enn at eptir se uid fiallit Cordithum. ok at þar af takiz þat bik ok flytiz brott. af hueriu er menn taki hardla mikla hreinsan ok heilsubot. Saa madr sem het Manases uar kalladr Damascenus talar sua af fyrr nefndum hlutum. Upp fra Numidia er eitt fiall hátt i Armenia. er Baris heitir. aa hueriu er margir menn frealsaduz aa flædartimanum. þeir er þagat flydu eptir þi sem flytz. de genesi. Votnin þurru þa ok framm flutu allt til hins. xda. manadar. enn á hinum fyrsta degi þers manaðar mattu seaz ofanuerdar fiallahædir. Eptir. xl. daga lidna lauk Noe upp arkarinnar glugg. þann sem hann hafdi gðrt. ok sendi ut einn rafn. uiliandi af hans brottsending ok aptrkuamu uiss uerda. huart er honum uæri utganganda edr ðdrum kuikendum af ðrkinni fyrir uatna sakir edr eigi. Ok sem hann uard lauss ok lidugr. flaug hann i brott ok kom ecki sidan aptr til Noa. Letliga segir Commestor. at uðtn hafi angrat honum. ellar hafi hann fundit þat dautt kuikendis fliotanda ræ. sem hann hafi til lyst ok sidan aa setz. þi næst sendi hann ut eina dufu. til þess at hann mætti þaþan af uita. ef hinum mesta uatnaganginum letti i uerolldinni. Ok sem hon fann þat huergi ne framm kom. at hennar fætr mætti huilld eðr nádir fáá. fyrir þann skylld at uðtnin huldu þa enn uerolldina. þa huarf hon aptr til arkarinnar. tok Noe hana meðr sinni hendi ok hafdi inn til sin i aurkina. Matti þat ual uera. at hinar hæstu fiallahædir uæri eigi þegar medr ollu þurrar. þo at þær sæiz medr nockuru moti. ok fyrir þi feck hon eigi huilld aa þess haattar tiðrnum edr uatlendi helldr enn aa odru uatni. Eptir. vii. daga lidna sendi Noe dufuna ut af aurkinni annan tima. kom hon þa at apni þann sama dag aptr til hans. berandi honum i sinum munni einn blomgadan kuist af þi tre sem oliua heitir. Skildi Noe af þi er hon hafdi iarðarinnar aauðxt fundit. at hinum mesta uatnaganginum yfir iordina mundi þa letta. Beid hann þo allt at eins adra. vii. daga. sendi hann þa enn dufuna ut af orkinni. kom hon þa ecki sidan aptr til hans.

Her segir af utgöngu Noa ok hans manna af orkinni ok þat er gud blezadi þeim. Genesis.

Nu sem Noe hafdi. dc. aara ok eitt áár umfram. aa hinum fyrsta degi ok manadi til annars aars. let hann arkarinnar þekiu opnada uerda. litadiz þa um ok sáá. at uðtnin höfdu sua minnkaz ok þorrit. at iördin uar þa miok sua þurr uordin. enn þo uilldi hann bida guddrottins atkuædiss um utgönguna. A næsta manadi eptir aa hinn. vii. da. dag ok. xx. þess manadar. sem iördin uar fulluliga þurr uordin. taladi gud aa þessa leid til Noa. Gack ut þu af aurkinni ok husfru þin medr þer. synir þinir ok husfrur þeirra medr þeim. ok aull þau lifandis kuikendi sem medr þer eru skalltu ut leida. huart sem helldr eru þat fugla kyn edr ferfætt iardarinnar kuikendi edr skridkuikendi. þa gangit aull ut aa iordina. uaxit þar ok fiölgiz. Baud gud nu serhuerium hiunum samfestiliga ut at ganga. i gegn þi sem þeim uar bodit i inngöngunni. sua sem hann taladi upp aa þenna háátt. Nu er sambudartimi aptr kominn. at þer freoiz ok fiolgiz i uerolldinni. Geck Noe þa ut ok hans husfru. synir hans ok þeirra husfrur. aa þann sama dag eptir aarit umlidit sem hann geck inn i örkina. ok oll þau kuikendi sem meðr þeim höfðu geymd uerit ok hirð. scolastica hystoria. þann stad sem þau Noe gengu ut af örkinni kalla landzmenn i Armenia egressor (i) um. sua sem utgöngu stad. enn synir Noe nefndu hann Tamnon. sua sem. viii. manna stad. af tölu þeirra manna sem ut gengu af aurkinni.

Genesis. Eptir þat gördi Noe alltari eitt af. viii. steinum. eptir þi sem nockurir menn segia i minning þeirra. viii. manna sem i aurkinni hialpaduz. tok hann þa hit. viida. huert af aullum hreinum kuikendum ok fuglum er hann hafdi medr ser haft. ok fornfærdi þau gudi. Hafdi gud fyrir þann skylld boðit. at æ skylldi. vii. ok. vii. i aurkinni geymaz. at. vi. skylldi eptir uera at aukaz ok aauaxtaz sidan er hit. viida. uar fornfært. Var þessi hans fórn gudi sua þægilig. at hann blidkadiz sua sem medr miklum sætleiks ilm. talandi sua til Noa. Medr ongu moti man ek upp fra þessum tima iörðinni baulua ne banna fyrir mannanna skylld. þiat mannkynsins skilningarnit ok þess hiartaligh hugrenning hneigia sik ok sueigia til illra luta allt fra sinum barndomi. man ek eigi upp fra þeima tima þilikt slag ueita hueriu sem einu lifanda kuikendi sem nu gorda ek. Alla daga man iardarinnar saadtimi ok kornskurdartimi. frost ok hiti. uetr ok sumar eigi huilaz. sua at eigi geymiz þeirra timar. Lettliga segir Petrus at aarsins timar uaru ecki sua fulluligha greindir fyrir flodit. þiat eigi hofdu uðtnin til skyianna samnad uerit fyrir floðit. Blezadi gud þa Noa ok sonum hans. ok sagdi sua til þeirra. Vaxit þer ok freoiz ok fyllit uerolldina. skal ydur ogn ok otti yfir uera aullum himinsins fuglum ok iarðar kuikendum. medr ollum þeim lutum sem aa iðrdunni ræraz. scolastica historia. þessa luti taladi gud þeim til hugganar. at sua fááir menn skylldu eigi ottaz nockura þrönguing edr haaska af sua mörgum storum ok hrædiligum dyrum ok kuikendum. speculum hystoriale. Blezadi gud Noa ok sonum hans. endrnyiandi þa sömu blezan. sem hann hafdi fyrr gefit Adami. þiat fyrir þenna uar þa mannkynit annan tima fiolganda. Enn þessi blezan stendr saman i. iii. lutum. sem bædi fyrirfarandum ordum ok eptirfarandum ma uel heyraz. fyrst i fiölgan afkuæmissins. ok þar næst i drottnan yfuir oðrum kuikendum sem sagt uar. ok i þridia stað i þi er gud ueitti manninum til fædzlu ok uidrlifiss. en þo uar nu meirr fiölgat føðzlufangit manninum onn fyrr. einkannliga fyrir þann skylld at iðrdin uar miklu ofreouari eptir flodit enn fyrir. ok þar meðr fyrir ustyrkleik mannzins uar þat nu til lagit. at manninum uar lofat at eta kuikendanna kiðt utan blods.

Genesis. Ok enn sagdi hann sua. Allir seofarins fiskar eru yðarri hendi undirgefnir. ok sua sem fyrr meirr gaf ek monnum græn kaal ok annan iardarinnar aauoxt til feðu. sua veiti ek yðr nu kuikenda kiqt til fædu ok uiðrlifiss. at fra teknu þui at þer skulut eigi blodugt eta kiðt ok eigi þat nockut kuikendi sem sealfdautt hefir ordit. Eptir þat bannaði gud þeim manndrapit ok sagdi sua. Manntzins aund ok hans lifsblod man ek af manzins ok hans brodur hendi krefia ok utheimta. ok eigi at eins af honum nema ok þar medr af kuikendum. fyrir þaa sök at huerr sem rangliga hefir ut hellt manntzins blodi. þa hefir hann fyrirgert sinu blodi. fyrir þa skynsemd at madrinn er eptir guds likneskiu gorr. Vaxit nu ok fiolgiz. farit sua framm i uerolldinni ok fyllit hana. Ok af þi at þeir ottaduz hardla miok. huart gud mundi eigi uðtnin æsaz láta ok flodit uerda annan tima. ok Noe bad þess dagliga. at þat skylldi eigi uerda. eptir þi sem Josephus segir. þa taladi gud enn sua til Noa ok sona hans. Se hérna. mitt sáttmaal ok skildaga man ek meðr ydr stadfesta ok medr ydru kyni eptir ydra daga. ok til huers sem eins lifandis kuikendiss. sem medr ydr eru. sua fuglum sem aullum iardarinnar kuikendum. þeim sem ut gengu af ðrkinni. Sua man ek mitt sáttmaal medr ydr stadfesta. at alldrigin hedan fra man aull likamlig skepna i flodinu deyia ok fyrirfaraz. ok ðnguan tima upp fra þuisa man iðrdin af flaðinni eydaz. Ok enn sagði gud sua til þeirra. þetta er þat. sááttmaals mark sem ek man gðra ok gefa milli min ok yduar ok allz annars lifandiss anda. þess sem meðr yðr er. um æfinligar kynkuislir. at ek man minn boga i skyiunum setia ok stadfesta. ok skal hann uera saattmaals mark milli min ok iarðrikissins. ok þann tima sem ek hefir himininn skyia latit. þa man minn bogi þar synaz. man ek mins sáttmaals meðr yðr endrminnaz ok medr ðllum þeim lifandiss anda. scm sinn likam flytr ok hrærir. ok alldrigi upp fra þessum tima manu uðta ok floð aullum lifandum kuikendum eyda. Ok sem fyrr sagðr minn bogi man i skyium uera. man ek hann sea ok sua endrminnaz þess eylifs sattmaals. sem sett er ok stadfest milli guds ok allz likamligs lifandis kuikendiss. er til bidr aa iardriki. scolastica hystoria. Hefir þetta sáttmaals mark milli guds ok mannkynsins. sem ugr kallum regnboga. i séér teikn ok mark tueggia hinna mestu guds doma her i uerolldinni. annars fyrir uatnit þess sem umlidinn er. at enginn þurfi þann hedan af ottaz. þess annars sem um elldinn kemr. þa er uerolldin skal brigdaz. Ok þo at hann syniz hafa. vi. litu i ser. þa hefir hann allt at eins. ii. skyrazta af þeim aullum. þat er dðckgrænn litr næst hinum yzta kompasinum. til marks um þann dominn er uatnit geck yfir uerolldina. ok fyrir þann skylld er hann utarr meirr skipadr at hann er umlidinn. ok raudan er innarr meirr stendr. til marks um þann dominn sem at sidurstunni kemr um elldinn aa iardriki. Finnz ok sua i heilagra manna bokum ok frasaugnum. at hann man. xl. daga fyrir domsdagh alldregi seenn verða. hvat er aungum mun sidr synir eptir loptzins natturu þurkanina þa þegar til hafa tekit.