Bókastaðir

Maðr heitir einn hverr; tá, ef tveir ro; þorp, ef þrír ro; fjórir ro fǫruneyti; flokkr eru fimm menn; sveit ef sex eru; sjau fylla sǫgn; átta bera ámælis-skor; nautar eru níu; dúnn, ef tíu eru; ærir ro ellifu; toglǫð er, ef tólf fara; þyss eru þrettán; ferð eru fjórtán; fundr er, þá er fimtán hittask; seta eru sextán; sókn eru sautján; œrnir þykkja óvinir, þeim er átján mœtir; neyti hefir sá, er nítján menn hefir; drótt eru tuttugu menn; þjóð eru þrír tigir; fólk eru fjórir tigir; fylki eru fimm tigir; samnaðr eru sex tigir; sǫrvar eru sjau tigir; ǫld eru átta tigir; herr er hundrað.

Enn eru þau heiti, er menn láta ganga fyrir nǫfn manna, þat kǫllum vér viðkenningar eða sannkenningar eða fornǫfn. Þat eru viðkenningar, at nefna annan hlut réttu nafni ok kalla þann, er hann vill nefna, eiganda eða svá, at kalla hann þess, er hann nefndi, fǫður eða afa; ái er hinn þriði.

Heitir ok sonr ok arfi, arfuni, barn, jóð, ok mǫgr, erfingi; heitir ok bróðir, blóði, barmi, hlýri, lifri; heitir ok niðr, nefi, áttungr, konr, kundr, frændi, kynstafr, niðjungr, ættstuðill, ættbarmr, kynkvísl, ættbogi, afkvæmi, afspringr, hǫfuðbaðmr, ofskǫpt. Heita ok mágar, sifjungar, hleytamenn. Heitir ok vinr ok ráðunautr, ráðgjafi, máli, rúni, spjalli, aldaþopti, einkili, sessi, sessunautr; þopti er hálfrýmis-félagi. Heitir ok óvinr, dólgr, andskoti, fjandi, sǫkvi, skaðamaðr, banamaðr, þrongvir, søkkvir, ósvífruðr. Þessi heiti kǫllum vér viðkenningar, ok svá, þótt maðr sé kendr við bœ sinn eða skip sitt, þat er nafn á, eða eign sína, þá er einkarnafn er gefit.

Þetta kǫllum vér sannkenningar, at kalla menn spekimann, ætlunarmann, orðspeking, ráðsnilling, auðmilding, óslœkinn, gæimann, glæsimann; þetta eru fornǫfn.

Þessi eru kvenna heiti ókend í skáldskap: víf ok brúðr ok fljóð heita þær konur, er manni eru gefnar. Sprund ok svanni heita þær konur, er mjǫk fara með dramb ok skart. Snótir heita þær, er orðnœfrar eru. Drósir heita þær, er kyrrlátar eru, svarri ok svarkr, þær er mikillátar eru. Ristill er kǫlluð sú kona, er skǫruglynd er. Rýgr heitir sú, er ríkust er. Feima er sú kǫlluð, er ófröm er svá sem ungar meyjar eða þær konur, er ódjarfar eru. Sæta heitir sú kona, er búandi hennar er af landi farinn. Hæll er sú kona kǫlluð, er búandi hennar er veginn. Ekkja heitir sú, er búandi hennar varð sóttdauðr. Mær heitir fyrst hver, en kerling, er gamlar eru. Eru enn þau kvenna heiti, er til lastmælis eru, ok má þau finna í kvæðum, þótt þat sé eigi ritat.

Þær konur heita eljur, er einn mann eigu. Snør heitir sonarkván. Sværa heitir vers móðir. Heitir ok móðir, amma, þriðja edda; eiða heitir móðir. Heitir ok dóttir ok barn, jóð. Heitir ok systir, dís, jóðdís. Kona er ok kǫlluð beðja, mála, rúna búanda síns, ok er þat viðrkenning.

Hǫfuð heitir á manni; [þat skal svá kenna, at kalla erfiði háls eða byrði, land hjálms ok hattar ok heila, hárs ok brúna, svarðar, eyrna, augna, munns. Heimdalar sverð, ok er rétt at nefna hvert sverðsheiti, er vill, ok kenna við eitt hvert nafn Heimdalar]. Hǫfuð heitir ókent hauss, hjarni, kjannr, kollr.

Augu heita sjón ok lit eða viðrlit, ørmjǫt; [þau má svá kenna, at kalla sól eða tungl, skjǫldu ok gler eða gimsteina eða stein brá eða brúna, hvarma eða ennis]. Eyru heita hlustir ok heyrn; [þau skal svá kenna, at kalla land eða jarðarheitum nǫkkurum eða munn eða rás eða sjón eða augu heyrnarinnar, ef nýgǫrvingar eru. Munn skal svá kenna, at kalla land eða hús tungu eða tanna, orða eða góma, varra eða þvílíkt, ok ef nýgǫrvingar eru, þá kalla menn munninn skip, en varrarnar borðit, tunga rœðit eða stýrit. Tennr eru stundum kallaðar grjót eða sker orða, munns eða tungu. Tunga er opt kǫlluð sverð máls eða munns].

Skegg heitir barð, grǫn eða kanpar, er stendr á vǫrrum. Hár heitir lá; haddr, þat er konur hafa; skopt heitir hár; [hár er svá kent, at kalla skóg eða viðarheiti nǫkkuru; kenna til hauss eða hjarna eða hǫfuðs, en skegg kenna við hǫku eða kinnr eða kverkr].

Hjarta heitir negg; [þat skal svá kenna, kalla korn eða stein eða epli eða hnot eða mýl eða líkt ok kenna við brjóst eða hug; kalla má ok hús eða jǫrð eða berg hugarins. Brjóst skal svá kenna, at kalla hús eða garð eða skip hjarta, anda eða lifrar, eljunar land, hugar ok minnis]. Hugr heitir sefi ok sjafni, ást, elskhugi, vili, munr. [Huginn skal svá kenna, at kalla vind trǫllkvenna, ok rétt, at nefna til, hverja er vill, ok svá at nefna jǫtnana, eða kenna þá til konu eða móður eða dóttur þess]. Hugr heitir ok geð, þokki, eljun, þrekr, nenning, minni, vit, skap, lund, tryggð. Heitir ok hugr reiði, fjandskapr, fár, grimð, bǫl, harmr, tregi, óskap, grellskap, lausung, ótryggð, geðleysi, þunngeði, gessni, hraðgeði, óðværi.