Bókastaðir

Grímnismálum:

Þá mælti Gangleri: Allmikill mannfjölði er í Valhöllu; svá njóta trú minnar, at allmikill höfðingi er Óðinn, er hann stýrir svá miklum her; eða hvat er skemtun Einherja, þá er þeir drekka eigi? — Hárr segir: Hvern dag, þá er þeir hafa klæzk, þá hervæða þeir sik ok ganga út í garðinn ok berjask ok fellir hverr annan; þat er leikr þeira; ok er líðr at dögurðarmáli, þá ríða þeir heim til Valhallar ok setjask til drykkju, svá sem hér segir:

En satt er þat, er þú sagðir, mikill er Óðinn fyrir sér; mörg dœmi finnask til þess. Svá er hér sagt í orðum sjálfra ásanna:

Þá mælti Gangleri: Hverr á þann hest, Sleipni, eða hvat er frá honum at segja? — Hárr segir: Eigi kantú deili á Sleipni ok eigi veiztu atburði, af hverju hann kom, en þat mun þér þykkja frásagnar vert. Þat var snimma í öndverða byggð goðanna, þá er goðin höfðu sett Miðgarð ok gört Valhöll, þá kom þar smiðr nokkurr ok bauð at gera þeim borg á þrim misserum svá góða, at trú ok örugg væri fyrir bergrisum ok hrímþursum, þótt þeir kœmi inn um Miðgarð, en hann mælti sér þat til kaups, at hann skyldi eignask Freyju, ok hafa vildi hann sól ok mána. Þá gengu æsirnir á tal ok réðu ráðum sínum, ok var þat kaup gört við smiðinn, at hann skyldi eignask þat, er hann mælti til, ef hann fengi gört borgina á einum vetri; en hinn fyrsta sumarsdag ef nokkurr hlutr væri ógörr at borginni, þá skyldi hann af kaupinu, ok skyldi hann af engum manni lið þiggja til verksins. Ok er þeir sögðu honum þessa kosti, þá beiddisk hann, at þeir skyldu lofa, at hann hefði lið af hesti sínum, er Svaðilfari hét; en því réð Loki, er þat var til lagt við hann. Hann tók til hinn fyrsta vetrardag at gera borgina, en of nætr dró hann til grjót á hestinum; en þat þótti ásunum mikit undr, hversu stór björg sá hestr dró, ok hálfu meira þrekvirki gerði hestrinn en smiðrinn.

En at kaupi þeira váru sterk vitni ok mörg sœri, fyrir því at jötnum þótti ekki tryggt at vera með ásum griðalaust, ef Þórr kvæmi heim, en þá var hann farinn í austrveg at berja tröll. En er á leið vetrinn, þá sóttisk mjök borgargerðin, ok var hon svá há ok sterk, at eigi mátti á þat leita. En þá er III dagar váru til sumars, þá var komit mjök at borghliði. Þá settusk goðin á dómstóla sína ok leituðu ráða ok spurði hverr annan, hverr því hefði ráðit, at gipta Freyju í Jötunheima eða spilla loptinu ok himninum svá, at taka þaðan sól ok tungl ok gefa jötnum; en þat kom ásamt með öllum, at þessu myndi ráðit hafa sá er flestu illu ræðr, Loki Laufeyjarson, ok kváðu hann verðan ills dauða, ef eigi hitti hann ráð til, at smiðrinn væri af kaupinu, ok veittu Loka atgöngu. En er hann varð hræddr, þá svarði hann eiða, at hann skyldi svá til haga, at smiðrinn væri af kaupinu, hvat sem hann kostaði til. Ok hit sama kveld, er smiðrinn ók út eptir grjótinu með hestinn Svaðilfara, þá hljóp ór skógi nokkurum merr ok at hestinum ok hrein við. En er hestrinn kendi, hvat hrossi þetta var, þá œddisk hann ok sleit sundr reipin ok hljóp til merarinnar, en hon undan til skógar ok smiðrinn eptir ok vill taka hestinn, en þessi hross hlaupa alla nótt, ok dvelsk smíðin þá nótt; ok eptir um daginn varð ekki svá smíðat, sem fyrr hafði orðit. Ok þá er smiðrinn sér, at eigi mun lokit verða verkinu, þá fœrisk smiðrinn í jötunmóð. En er æsirnir sá þat til víss, at þar var bergrisi kominn, þá varð eigi þyrmt eiðunum, ok kölluðu þeir á Þór, ok jafnskjótt kom hann, ok því næst fór á lopt hamarrinn Mjölnir; galt hann þá smíðarkaupit, ok eigi sól eða tungl, heldr synjaði hann honum at byggva í Jötunheimum ok laust þat hit fyrsta högg, er haussinn brotnaði í smán mola, ok sendi hann niðr undir Niflheim. En Loki hafði þá ferð haft til Svaðilfara, at nokkuru síðarr bar hann fyl; þat var grátt ok hafði VIII fœtr, ok er sá hestr baztr með goðum ok mönnum. Svá segir í Völuspá:

Þá mælti Gangleri: Hvat er at segja frá Skíðblaðni, er hann er beztr skipa, hvárt er ekki skip jafnmikit sem hann? — Hárr segir: Skíðblaðnir er beztr skipanna ok með mestum hagleik görr; en Naglfar er mest skip; þat á Múspell. Dvergar nokkurir, synir Ívalda, gerðu Skíðblaðni ok gáfu Frey skipit; hann er svá mikill, at allir æsir megu skipa hann með vápnum ok herbúnaði, ok hefir hann byr, þegar er segl er dregit, hvert er fara skal, en þá er eigi skal fara með hann á sæ, þá er hann görr af svá mörgum hlutum ok með svá mikilli list, at hann má vefja saman sem dúk ok hafa í pungi

Sínum.

Þá mælti Gangleri: Gott skip er Skíðblaðnir; en allmikil fjölkyngi mun við vera höfð, áðr svá fái gört. Hvárt hefir Þórr hvergi svá farit, at hann hafi hitt fyrir sér svá ríkt eða ramt, at honum hafi ofrefli verit fyrir afls sakar eða fjölkyngi? — Þá mælti Hárr: Fár maðr vættir mik at frá því kunni segja, en mart hefir honum harðfœrt þótt; en þótt svá hafi verit, at nokkurr hlutr hafi svá ramr eða sterkr verit, at Þórr hafi eigi sigr fengit á unnit, þá er eigi skylt at segja frá, fyrir því at mörg dœmi eru til þess ok því eru allir skyldir at trúa, at Þórr er mátkastr.

Þá mælti Gangleri: Svá lízk mér, sem þess hlutar myna ek yðr spurt hafa, er engi er til fœrr at segja.

Þá mælti Jafnhárr: Heyrt höfum vér sagt frá þeim atburðum, er oss þykkja ótrúligir at sannir myni vera; en hér mun sjá sitja nær, er vita mun sönn tíðendi af at segja, ok muntu því trúa, at hann mun eigi ljúga nú hit fyrsta sinn, er aldri laug fyrr.

Þá mælti Gangleri: Hér mun ek standa ok hlýða, ef nokkurr órlausn fæsk þessa máls, en at öðrum kosti kalla ek yðr vera yfir komna, ef þér kunnuð eigi segja, þat er ek spyr.

Þá mælti Þriði: Auðsýnt er nú, at hann vill þessi tíðendi vita, þótt oss þykki eigi fagrt at segja. Þat er upphaf þessa máls, at Öku-Þórr fór með hafra sína ok reið, ok með honum sá áss, er Loki heitir; koma þeir at kveldi til eins búanda ok fá þar náttstað. En um kveldit tók Þórr hafra sína ok skar báða; eptir þat váru þeir flegnir ok bornir til ketils; en er soðit var, þá settisk Þórr til náttverðar ok þeir lagsmenn. Þórr bauð til matar með sér búandanum ok konu hans ok börnum þeira; sonr búanda hét Þjálfi, en Röskva dóttir. Þá lagði Þórr hafrstökurnar útar frá eldinum ok mælti, at búandi ok heimamenn hans skyldu kasta á hafrstökurnar beinunum. Þjálfi, sonr búanda, helt á lærlegg hafrsins ok spretti á knífi sínum ok braut til mergjar. Þórr dvalðisk þar of nóttina; en í óttu fyrir dag stóð hann upp ok klæddi sik, tók hamarinn Mjölni ok brá upp ok vígði hafrstökurnar; stóðu þá upp hafrarnir, ok var þá annarr haltr eptra fœti. Þat fann Þórr ok taldi, at búandinn eða hans hjón myndi eigi skynsamliga hafa farit með beinum hafrsins; kennir hann, at brotinn var lærleggrinn. Eigi þarf langt frá því at segja; vita megu þat allir, hversu hræddr búandinn mundi vera, er hann sá, at Þórr lét síga brýnnar ofan fyrir augun; en þat er hann sá augnanna, þá hugðisk hann falla mundu fyrir sjónum hans einum saman; hann herði hendrnar at hamarskaptinu, svá at hvítnuðu knúarnir, en búandinn gerði, sem ván var, ok öll hjúnin, kölluðu ákafliga, báðu sér friðar, buðu at yfirbótum alt þat, er þau áttu; en er hann sá hræzlu þeira, þá gekk af honum móðrinn ok sefaðisk hann ok tók af þeim í sætt börn þeira, Þjálfa ok Rösku, ok gerðusk þau þá skyldir þjónostumenn hans, ok fylgja þau honum jafnan síðan.

Lét hann þar eptir hafra ok byrjaði ferðina austr í Jötunheima ok alt til hafsins, ok þá fór hann út yfir hafit þat hit djúpa; en er hann kom til lands, þá gekk hann upp ok með honum Loki ok Þjálfi ok Röskva. Þá er þau höfðu lítla hríð gengit, varð fyrir þeim mörk stór; gengu þau þann dag allan til myrkrs. Þjálfi var allra manna fóthvatastr; hann bar kýl Þórs, en til vista var eigi gott. Þá er myrkt var orðit, leituðu þeir sér náttstaðar ok fundu fyrir sér skála nokkurn mjök mikinn; váru dyrr á enda ok jafnbreiðar skálanum; þar leituðu þeir sér náttbóls. En of miðja nótt varð landskjálpti mikill, gekk jörðin undir þeim skykkjum ok skalf húsit; þá stóð Þórr upp ok hét á lagsmenn sína, ok leituðusk fyrir ok fundu afhús til hœgri handar í miðjum skálanum ok gengu þannig; settisk Þórr í dyrnar, en önnur þau váru innar frá honum, ok váru þau hrædd, en Þórr helt hamarskaptinu ok hugði at verja sik; þá heyrðu þau ym mikinn ok gný. En er kom at dagan, þá gekk Þórr út ok sér mann, hvar lá skamt frá honum í skóginum, ok var sá eigi lítill; hann svaf ok hraut sterkliga. Þá þóttisk Þórr skilja, hvat látum verit hafði of nóttina; hann spennir sik megingjörðum ok óx honum ásmegin; ok í því bili vaknar sá maðr, stóð upp skjótt, en þá er sagt, at Þór varð bilt einu sinni at slá hann með hamrinum, ok spurði hann at nafni, en sá nefndisk Skrýmir; "en eigi þarf ek, sagði hann, at spyrja þik at nafni; kenni ek, at þú ert Ása-Þórr; eða hvárt hefir þú dregit á braut hanzka minn?" Seildisk þá Skrýmir til ok tók upp hanzkann; sér Þórr þá, at þat hafði hann haft of nóttina fyrir skála, en afhúsit, þat var þumlungrinn hanzkans.

Skrýmir spurði, ef Þórr vildi hafa föruneyti hans, en Þórr játti því. Þá tók Skrýmir ok leysti nestbagga sinn ok bjósk til at eta dögurð, en Þórr í öðrum stað ok hans félagar. Skrýmir bauð þá, at þeir legði mötuneyti sitt, en Þórr játti því; þá batt Skrýmir nest þeira alt í einn bagga ok lagði á bak sér; hann gekk fyrir of daginn ok steig heldr stórum, en síð at kveldi leitaði Skrýmir þeim náttstaðar undir eik nokkurri mikilli. Þá mælti Skrýmir til Þórs, at hann vill leggjask niðr at sofa, "en þér takið nestbaggann ok búið til nótturðar yðr". Því næst sofnar Skrýmir ok hraut fast; en Þórr tók nestbaggann ok skal leysa, en svá er at segja, sem ótrúligt mun þykkja, at engi knút fekk hann leyst ok engi álarendann hreyft, svá at þá væri lausari en áðr. Ok er hann sér, at þetta verk má eigi nýtask, þá varð hann reiðr, greip þá hamarinn Mjölni tveim höndum ok steig fram öðrum fœti at þar, er Skrýmir lá, ok lýstr í höfuð honum, en Skrýmir vaknar ok spyrr, hvárt laufsblað felli í höfuð honum eða hvárt þeir hafi þá matazk ok sé búnir til rekna? Þórr segir, at þeir munu þá sofa ganga. Ganga þau þá undir aðra eik. Er þat þér satt at segja, at ekki var þá óttalaust at sofa.

En at miðri nótt, þá heyrir Þórr, at Skrýmir hrýtr ok sefr fast, svá at dunar í skóginum; þá stendr hann upp ok gengr til hans, reiðir hamarinn títt ok hart ok lýstr ofan í miðjan hvirfil honum; hann kennir, at hamars-muðrinn søkkr djúpt í höfuðit. En í því bili vaknar Skrýmir ok mælti: "hvat er nú? fell akarn nokkut í höfuð mér, eða hvat er títt um þik, Þórr?" En Þórr gekk aptr skyndiliga ok svarar, at hann var þá nývaknaðr, sagði, at þá var mið nótt ok enn væri mál at sofa. Þá hugsaði Þórr þat, ef hann kvæmi svá í fœri at slá hann hit þriðja högg, at aldri skyldi hann sjá sik síðan; liggr nú ok gætir, ef Skrýmir sofnaði enn fast. En lítlu fyrir dagan þá heyrir hann, at Skrýmir mun sofnat hafa; stendr þá upp ok hleypr at honum, reiðir þá hamarinn af öllu afli ok lýstr á þunnvangann, þann er upp vissi; søkkr þá hamarrinn upp at skaptinu, en Skrýmir settisk upp ok strauk of vangann ok mælti: "hvárt munu foglar nokkurir sitja í trénu yfir mér; mik grunaði, er ek vaknaða, at tros nokkut af kvistunum felli í höfuð mér; hvárt vakir þú, Þórr? Mál mun vera upp at standa ok klæðask, en ekki eiguð ér nú langa leið fram til borgarinnar, er kölluð er Útgarðr. Heyrt hefi ek, at þér hafið kvisat í milli yðvar, at ek væra ekki lítill maðr vexti, en sjá skuluð þér þar stœrri menn, ef þér komið í Útgarð. Nú mun ek ráða yðr heilræði, látið ér eigi stórliga yfir yðr; ekki munu hirðmenn Útgarða-Loka vel þola þvílíkum kögursveinum köpuryrði; en at öðrum kosti hverfið aptr, ok þann ætlak yðr vera betra af at taka. En ef þér vilið fram fara, þá stefnið ér í austr, en ek á nú norðr leið til fjalla þessa, er þér meguð nú sjá". Tekr Skrýmir nestbaggann ok kastar á bak sér ok snýr þvers í skóginn frá þeim, ok er þess eigi getit, at æsirnir bæði þá heila