Bókastaðir

Þá mælti Gangleri: Hversu stýrir hann gang sólar eða tungls? — Hárr segir: Sá maðr er nefndr Mundilfari, er átti II börn; þau váru svá fögr ok fríð, at hann kallaði son sinn Mána, en dóttur sína Sól, ok gipti hana þeim manni, er Glenr hét. En goðin reiddusk þessu ofdrambi ok tóku þau systkin ok settu upp á himin, létu Sól keyra þá hesta, er drógu kerru sólar þeirar, er goðin höfðu skapat, til at lýsa heimana, af þeiri síu, er flaug ór Múspellsheimi. Þeir hestar heita svá, Árvakr ok Alsviðr, en undir bógum hestanna settu goðin tvá vindbelgi at kœla þá, en í sumum frœðum er þat kallat ísarnkol. Máni stýrir göngu tungls ok ræðr nýjum ok niðum; hann tók II börn af jörðunni, er svá heita, Bil ok Hjúki, er þau gengu frá brunni þeim, er Byrgir heitir, ok báru á öxlum sér sá, er heitir Sægr, en stöngin Simul. Viðfinnr er nefndr faðir þeira; þessi börn fylgja Mána, sem sjá má af jörðu.

Þá mælti Gangleri: Skjótt ferr sólin, ok nær svá sem hon sé hrædd, ok eigi myndi hon þá meirr hvata göngunni, at hon hræddisk bana sinn.

Þá svarar Hárr: Eigi er þat undarligt, at hon fari ákafliga; nær gengr sá, er hana sœkir, ok engan útveg á hon, nema renna undan.

Þá mælti Gangleri: Hverr er sá, er henni gerir þann ómaka? — Hárr segir: Þat eru II úlfar, ok heitir sá, er eptir henni ferr, Skoll; hann hræðisk hon, ok hann mun taka hana; en sá heitir Hati Hróðvitnisson, er fyrir henni hleypr, ok vill hann taka tunglit, ok svá mun verða.

Þá mælti Gangleri: Hver er ætt úlfanna? — Hárr segir: Gýgr ein býr fyrir austan Miðgarð í þeim skógi, er Járnviðr heitir; í þeim skógi byggva þær tröllkonur, er Járnviðjur heita. In gamla gýgr fœðir at sonum marga jötna ok alla í vargs líkjum, ok þaðan af eru komnir þessir úlfar. Ok svá er sagt, at af ættinni verðr sá einn máttkastr, er kallaðr er Mánagarmr; hann fyllisk með fjörvi allra þeira manna, er deyja, ok hann gleypir tungl, en støkkvir blóði himin ok lopt öll; þaðan týnir sól skini sínu, ok vindar eru þá ókyrrir ok gnýja heðan ok handan; svá segir í Völuspá:

Þá mælti Gangleri: Hver er leið til himins af jörðu? — Þá svarar Hárr, ok hló við: Eigi er nú fróðliga spurt; er þér eigi sagt þat, er goðin gerðu brú af jörðu til himins, er heitir Bifröst?; hana muntu sét hafa; kann vera, at kallið ér regnboga. Hon er með III litum ok mjök sterk ok gör með list ok kunnáttu meiri en aðrar smíðir. En svá sterk sem hon er, þá mun hon brotna, þá er Múspellsmegir fara ok ríða hana, ok svima hestar þeira yfir stórar ár; svá koma þeir fram.

Þá mælti Gangleri: Eigi þótti mér goðin gera af trúnaði brúna, er hon skal brotna mega, er þau megu þó gera, sem þau vilja.

Þá mælti Hárr: Eigi eru goðin hallmælis verð af þessi smíð; góð brú er Bifröst, en engi hlutr er sá í þessum heimi, er sér megi treystask, þá er Múspellssynir

Herja.

Þá mælti Gangleri: Hvat hafðisk Alföðr þá at, er görr var Ásgarðr? — Hárr mælti: Í upphafi setti hann stjórnarmenn í sæti ok beiddi þá at dœma með sér ørlög manna ok ráða um skipun borgarinnar; þat var þar, sem heitir Iðavöllr í miðri borginni. Var þat it fyrsta þeira verk, at gera hof þat, er sæti þeira XII standa í önnur en hásætit, þat er Alföðr á; þat hús er bezt gört á jörðu ok mest; alt er þat útan ok innan svá sem gull eitt; í þeim stað kalla menn Glaðsheim. Annan sal gerðu þeir; þat var hörgr, er gyðjurnar áttu, ok var hann allfagrt hús; hann kalla menn Vingólf.

Þar næst gerðu þeir hús, er þeir lögðu afla í, ok þar til gerðu þeir hamar ok töng ok steðja ok þaðan af öll tól önnur; ok því næst smíðuðu þeir málm ok stein ok tré, ok svá gnógliga þann málm, er gull heitir, at öll búsgögn ok öll reiðigögn höfðu þeir af gulli, ok er sú öld kölluð gullaldr, áðr en spiltisk af tilkvámu kvinnanna; þær kómu ór Jötunheimum.

Þar næst settusk goðin upp í sæti sín ok réttu dóma sína ok mintusk, hvaðan dvergar höfðu kviknat í moldunni ok niðri í jörðunni, svá sem maðkar í holdi. Dvergarnir höfðu skipazk fyrst ok tekit kviknun í holdi Ymis ok váru þá maðkar, en af atkvæði goðanna urðu þeir vitandi manvits ok höfðu manns líki ok búa þó í jörðu ok í steinum. Móðsognir var œztr ok annarr Durinn; svá segir í Völuspá:

Ok þessi segir hon nöfn þeira: Nýi ok Niði, Norðri, Suðri, Austri, Vestri, Alþjófr, Dvalinn, Nár, Náinn, Nípingr, Dáinn, Bífurr, Báfurr, Bömburr, Nóri, Óri, Ónarr, Óinn, Mjöðvitnir, Viggr ok Gandálfr, Vindálfr, Þorinn, Fíli, Kíli, Fundinn, Váli, Þrór, Þróinn, Þekkr, Litr ok Vitr, Nýr, Nýráðr, Rekkr, Ráðsviðr.

En þessir eru ok dvergar ok búa í steinum, en inir fyrri í moldu:

En þessir kómu frá Svarinshaugi til Aurvanga á Jöruvöllu, ok er þaðan kominn Lofarr. Þessi eru nöfn þeira:

Þá mælti Gangleri: Hvar er höfuðstaðrinn eða helgistaðr goðanna? — Hárr svarar: Þat er at aski Yggdrasils, þar skulu goðin eiga dóma sína hvern dag.

Þá mælti Gangleri: Hvat er at segja frá þeim stað? — Þá segir Jafnhárr: Askrinn er allra trjá mestr ok beztr; limar hans dreifask um heim allan ok standa yfir himni; þrjár rœtr trésins halda því upp ok standa afarbreitt; ein er með ásum, önnur með hrímþursum, þar sem forðum var Ginnungagap; in þriðja stendr yfir Niflheimi, ok undir þeiri rót er Hvergelmir, en Níðhöggr gnagar neðan rótna. En undir þeiri rót, er til hrímþursa horfir, þar er Mímisbrunnr, er spekð ok manvit er í fólgit, ok heitir sá Mímir, er á brunninn; hann er fullr af vísendum, fyrir því at hann drekkr ór brunninum af horninu Gjallarhorni. Þar kom Alföðr ok beiddisk eins drykkjar af brunninum, en hann fekk eigi fyrr en hann lagði auga sitt at veði; svá segir í Völuspá:

Þriðja rót asksins stendr á himni, ok undir þeiri rót er brunnr sá, er mjök er heilagr, er heitir Urðarbrunnr; þar eigu goðin dómstað sinn; hvern dag ríða æsir þangat upp um Bifröst; hon heitir ok Ásbrú. Hestar ásanna heita svá: Sleipnir er baztr, hann á Óðinn, hann hefir átta fœtr; annarr er Glaðr, III. Gyllir, Glenr, V. Skeiðbrimir, VI. Silfrintoppr, VII. Sinir, VIII. Gísl, IX. Falhófnir, X. Gulltoppr, XI. Léttfeti. Baldrs hestr var brendr með honum, en Þórr gengr til dómsins ok veðr ár þær, er svá heita:

Þá mælti Gangleri: Brenn eldr yfir Bifröst? — Hárr segir: Þat, er þú sér rautt í boganum, er eldr brennandi; upp á himin mundu ganga bergrisar, ef öllum væri fœrt á Bifröst, þeim er fara vilja. Margir staðir eru á himni fagrir, ok er þar alt guðlig vörn fyrir; þar stendr salr einn fagr undir askinum við brunninn, ok ór þeim sal koma III meyjar, þær er svá heita: Urðr, Verðandi, Skuld. Þessar meyjar skapa mönnum aldr; þær köllum vér nornir. En eru fleiri nornir, þær er koma til hvers barns, er borit er, at skapa aldr, ok eru þessar goðkunnigar, en aðrar álfaættar, en hinar III. dvergaættar, svá sem hér segir:

Þá mælti Gangleri: Ef nornir ráða örlögum manna, þá skipta þær geysiójafnt, er sumir hafa gott líf ok ríkuligt, en sumir hafa lítit lén eða lof, sumir langt líf, sumir skamt.

Hárr segir: Góðar nornir ok vel ættaðar skapa góðan aldr; en þeir menn, er fyrir ósköpum verða, þá valda því illar