Bókastaðir

Hér segir af drekum í Afrika. Í Afrika eru drekar þeir er hafa gullslit ok tvá fœtr enn þeir eru svá stórir ok sterkir at þeir gleypa yxnum heilum ok hinum óǫrgum dýrum ok hafa þeir ekki eitr í flestum lǫndum utan í Libia: eru þeir þar því fullari af eitri sem þeir eru meiri enn aðrir ormar.

Í Libia er sá ormr er dipsas heitir: enn ef hann stingr mann þá verðr þat ekki mikit sár í fyrstu, enn þegar eitr hans kemr í hold mannsins þá fær hann þorsta mikinn svá at hann má aldri seðjask á fyrr enn hann deyr af. Seps heitir einn ormr, lítill vexti, en svá meinsamr at þegar er hann stingr manninn þá rennr þegar blóð um allar sveitaborur mannsins. Aspis heitir einn ormr: enn þegar hann bítr mann fær sá bana utan alla sótt. Jakulus heitir einn ormr: hann flýgr svá skjótt í gegnum mann sem broddi sé skotit ok svá grimmr at enginn ormr þorir svá nær honum at vera at heyri hans hvæsu. Basiliskus heitir ormr: hann hefir svá illt eitr í augum at hvetvetna hefir bana er hann lítr. Amphisbena heitir ormr er hǫfuð hefir á hvárumtveggja endanum en hann dregr lykkjuna eptir sér þá er hann skríðr. Cerastes heitir ormr: hann hefir ekki eitr með sér: hann er hyrndr sem sauðr: hans tunga er svá hǫrð sem stál, enn sá maðr sem hana hefir má varask eitr því at hon sveitisk þegar eitr kemr í nánd henne ok er hon hǫfðingja eign þeira er sín vilja val gæta. Millum þessa eitrkvikenda fór Kato með her sinn, ok margra annarra, ok sá þar ryggiligan dauða sinna manna.

Merkismaðr hans hét Aulus. hann var ættaðr af Tirrhenia. hann beit sá ormr er dipsas hét ok varð af lítil skeina svá at hann kenndi sér engis skaða né sárleiks í fyrstu. eitrit fór um hans allan líkam þar til sem hann fekk svá mikinn þorsta at hann mátti eigi bera ok vissi hann eigi at þat væri af eitri. hann gætti øngrar ferðar með Katone ok ljóp einn saman með merkit ok leitaði vaz ok fann eigi. hann vakti sér blóð í æðum ok drakk þat. Kato kom þá at honum ok lét taka af honum merkit ok dó hann vánu bráðara.

Litlu síðarr settisk "hann" á bein þeim manni er Sabellus hét ok beit sárt, en hann sleit af sér orminn ok drap hann. sjá ormr var lítill; enn þó þar sem sárit hafði á komit þá dó fótleggrinn allr þar til er flaut í sundr vǫðvinn ok leysti holdit allt af lærinu, ok á lítilli stundu bráðnaði hann allr í sundr svá at eigi mátti nǫkkurr sólarhiti jafnskjótt bræða snjó. Eptir þat var drepinn sá maðr er Nasidius hét af þeim ormi er prester heitir, ok þegar hann fekk eitrit var hann svá rauðr sem blóð ok tók líkamr hans at þrútna svá at hringabrynja er hann var í rifnaði af honum ok enginn fugl né dýr féllu á líkam hans ok enginn maðr þurfti at veita honum grǫft ok eigi þornaði hann meðan þeir sá.

Tullus hét maðr: hann leitaði marga vega at líkjask Katoni. sá ormr beit hann er seps heitir ok þegar rann honum blóð um allar sveitaborur þar til er hann dó. Sá ormr er aspis hét beit þann mann er Levus hét ok dó hann þegar svá sem hann sofnaði í hel. Sá ormr er jakulus hét flaug svá snart sem af lásboga væri skotit ok laust undir kinnvanga þeim manni er Paulus hét ok flaug ormrinn þegar í gegnum hǫfuðit ok út um vangann. Maðr hét Maurus ok er eitrit kom í hǫnd honum ok hann sá at honum mundi eigi duga hjó hann af sér hǫndina. Svá er sagt at hvar sem þeir lǫgðusk niðr stóðu sjaldan jafnmargir upp sakir eitrs þess er í jǫrðinni var ok orma þeira er neðan skriðu ór sandinum at þeim.

Frá náttúrum þeira þjóða er Psilli heita. Nú komu þeir um síðir til þeira þjóða er Psilli heita ok tók þá nǫkkut at létta hinum mesta háska. þessar þjóðir hǫfðu dýrðlig grǫs. þeir hǫfðu ok þá "naturu" at þá sakaði ekki eitrit, ok þeir kunnu þau kvæði ok galdra at eitrit lét fyrir; ok svá mikil "nata" fylgdi þeim þjóðum at þótt litlu barni væri niðr kastat millum ormanna þá sakaði þat ekki, enn ef þeim var grunr at aðrir hefði komit á millum þeira þá létu þeir orminn aspis at barninu ok ef barnit lék at orminum þá vissu þeir at þeir áttu enn elligar veitti ormrinn barninu bana. Þessi þjóð veitti mǫrgum mǫnnum hjálp við eitrinu.

Þeir fóru nú á mót Katoni þar er hann hafði sett herbúðir sínar í dal nǫkkurum. Þeir reinsaðu dalinn ok ráku brott ormana: þeir gerðu elda stóra af þeim viðum er ebuli heita. Margir menn í herinum váru mjǫk sjúkir af eitrinu. Enn Psilli brugðu fyrst á ráka sínum þar sem eitrit var í komit ok nam þat þegar stað, eptir þat kváðu þeir yfir galdra sína ok gerðu menn svá heila; enn þar sem eitrit var fast í beinum sugu þeir brott ór ok sleiktu, enn stundum hræktu þeir í munn mǫnnum ok báðu þá niðr svelgja: ok með sinni kunnáttu ok góðvilja gátu þeir alla menn heila gert af eitrinu.

Nú komu þeir um síðir framm á fagra vǫllu ok laufgaða skóga ok urðu því fegnir ok tóku hvíld um síðir. síðan komu þeir til "þra þíoda er lepres heíta" ok sátu þar um vetrinn. þar lýkr Lukanus at segja frá Katone ok hans mǫnnum ok tekr nú til at segja frá Julio ok hans fólki.

Hér segir frá Julio ok hans ferðum. Þá er Julius fór brott ór Emathia ok vildi leita eptir mági sínum ok siglir framm fyrir Frigiam þar sem Troia hafði staðit þá minntisk hann ástar við hina fyrri frændr sína ok vildi fara at sjá þar sem turnarnir hǫfðu staðit. Ok er hann kom í þann stað er Troia hafði verit ok sá herbúða staði Girkja gekk hann umkringis þar sem borgin hafði staðit. Þar fann hann leiði margra tiginna manna ok hofa staði. Þá kom hann í helli þann er Alexandr Paris hafði í verit ok menn segja at Ganimedes sveinn hafi verit upp numinn til himna.

Þá fór Julius á hæð eina ok sá um allan staðinn ok spurði eptir þann mann er kunnigt var hvar leiði Ectoris væri. hann svaraði "hér megut þér sjá hans líks umbúnað ok mátt þú þar lesa eylíft lof er skáldin hafa gert honum til lofs ok dýrðar. nú látit eigi ǫfund á leika hans eylífri frægð — því at þú einn stýrir nú farsælu manna, enn lof Ectoris man eigi niðr falla meðan bók Omeri er uppi: þitt lof mun ok aldri niðr falla meðan þær bœkr eru uppi er segir frá þínum sigri, ok munut þit þykkja ágætastir tveir af ǫllum."

Síðan lét Julius reisa alteri eptir fornum sið ok bar þar sjálfr reykelsi yfir til heiðrs sínum fyrrum frændum frammliðnum. Síðan fór hann til skipa sinna ok sigldi framm fyrir Asiam ok létti eigi fyrr en hann kom til Nilaróss í Egiptalandi ok lágu þar um náttina. Enn um morgininn sá þeir marga menn á strǫndinni ok þóttusk eigi vita með hverju þeir fóru ok því lét Julius leggja skipunum upp í ána.

Achillas gekk á bát við fá menn ok fór út til skipa ok gekk síðan fyrir Julium ok hafði leyniligha undir skikkju sinni hǫfuð Pompeius ok mælti "heyr þú hinn œzti hǫfðingi er sigrat hefir allan heiminn ok því framarr at þú veiz eigi at veginn er Pompeius mágr þinn. hann kom hígat ok vildi samna liði í móti þér enn mér hǫfum vegit hann ok keypt oss svá vináttu af yðr með hans blóði. tak nú undir þik ríki Egiptalands með friði. þykkjumsk ek mikit verkkaup eiga af yðr at heimta er ek hefi drepit þenna hinn grimma yðvarn mótstǫðumann."

Síðan brá hann hǫfðinu undan mǫttlinum ok tók af dúkinn; enn þat var þá ólíkt því er sá bar er rækti, svá at varla mátti kenna. Julius sá um hríð á hǫfuðit ok kenndi: kom þá í skap honum bæði hǫrmung ok fagnaðr ok hrutu tárin um kinnr honum ok segir Lukanus at honum kœmi meirr þat til at hann vildi engu launa þeim er drepit hann hefði.

Julius mælti "ber á brott þessa gjǫf frá váru augliti. nú hǫfum mér tapat hinni hæstu amban at gefa hjálp sigraðum. eða hví ertu svá kyndugr at þú ætlar nǫkkut gott af mér at hafa fyrir slíkt illvirki? ber aptr hǫfuðit til konungs þíns ok seg honum at hann láti búa um með ǫllum veg ok sóma ok samnit saman ǫllum hans beinum ok leggit í eina steinþró ok berit þar yfir reykelsi. gerir hann ok eigi svá þá skal ek láta hann þess gjalda ok allt hans ríki. Vilda ek at Pompeius fyndi þat at mágr hans er til kominn þó at mit bærim øngva gjefu til samþykkis."

Eptir þat gekk Julius til hofs Isidis gyðju, en í því hofi var fagrliga búit um leiði Alexandri Magni Girkjakonungs. Julius fekk þá njósn af at kurr mikill var með Egiptalandsmǫnnum at þeim þótti illt at leggjask undir Rómverja. hann hafði á sér mikla vǫrðu ok var þó hinn kátasti. Ptolemeus konungr fór á fund hans ok fagnaði honum vel, ok þóttisk Julius nú øruggr er hann hafði konunginn í sínu valdi.

Frá Cleopatra ok Julio. capitulum. Systir Ptolemei konungs hét Cleopatra, enn "lágus" konungr faðir þeira hafði gefit henne hálft ríkit með sér ok fest hana Ptolemeo bróður sínum. enn af ráðum Achille ok Pothini er drepit hǫfðu Pompeium. Setti konungr hana í myrkvastofu ok vildi eigi eigha hana.

Ok er hon spyrr at Julius er þar kominn þá komsk hon ór myrkvastofunni með fégjǫfum ok fór á fund Julii ok bað hann styrkja sik til at hon næði ríki sínu. enn henni varð þat ekki torsótt, því at Julio rann þegar hugr til hennar ok lauk því svá at Julius lagði hana í sæng hjá sér, ok litlu síðarr kallaði hann til sín konunginn Ptolemeum ok sætti þau. Eptir þat buðu þau Ptolemeus ok Cleopatra Julio til sín at þiggja veizlu. enn hann fór með mikilli fýsi.

Þar var allr konungsgarðrinn með hinum fegrstum fílsbeinum enn gólfit ok strætin af hinum friðasta marmara en veggir húsanna ok ræfr var prýtt með hinum dýrustum gimsteinum. þar var tjaldat allt með guðvef ok purpura. gráðurnar fyrir herbergjunum váru af þeim steinum er onichii heita. þjónostumenn váru þar með ýmissum háttum: sumir váru hvítir sem snjórr en sumir svartari enn jǫrð. ok alls kyns fegrð var þar sú sem seá mátti á jǫrðu, enn þó þótti Julio Cleopatra ǫllu fegri. þar brann hit dýrasta balsamum. svá segir Lukanus at Julio þótti engis vert um allt þat fé er hann hafði áðr fengit í heiminum ok honum þótti skǫmm í er hann hafði barizk áðr með Pompeium mágh sinn fátækan ok æsti þá at ófriðr skyldi verða millum hans ok Egiptalandsmanna.

Julius Cesar fór nú um kveldit at sofa mjǫk ǫlmóðr. hann lét kalla til sín þann mann er Achoreus hét. Julius spurði hann at himintungla gangi ok mǫrgum ǫðrum leyndum lutum ok mest at uppsprettu árinnar Nílar því at hann var vitr maðr, ok vǫktu þeir mjǫk alla náttina.

Hér segir frá svikræðum við Julium. Í þann tíma er Julius var at þessi veizlu bjó Pothinus vælar til at svíkja hann: sendir hann þá mann til Achillas vinar síns sem áðr hafði verit í svikræðum við Pompeium með honum. Achillas dvelr nú ok ekki ok dregr lið saman ok kom fjǫldi Rómverja til liðs með honum ok varð þeim stirt at fylkja nýkomnu liði ókunnu er óvanir váru at vera hǫfðingjar heldr vándir knapar ok þeónostumenn annarra ok varð þeim af því seint til atgǫngu enn myrkt af nátt ok biðu til morgins. enn er sól rann upp sá þeir Julius her fara at borginni mjǫk sundrdreift.

Julio sýndisk lítit traust at borgarveggjunum, gekk hann þá í konungshall ok byrgði hana aptr. hann hafði þá lítit lið um stundar sakir: fór hann þá í hús eitt lítit ok byrgði sik þar, ok sá hinn ríki ok hinn ágæti Cesar er sér lét eigi nœgja allt Rómaríki leitaði sér nú skjóls í þetta hit litla hús er eigi saddisk áðr á hinu mesta ríki í heiminum. ok er Julius sá í hverjum nauðum hann var kominn tók hann hǫndum Ptolemeum konung ok hafði staðráðit at drepa hann ef hann sæi at hann kjœmisk eigi í brott ok hefna sín sjálfr áðr hann dœi.

Julius sendir nú menn í mót herinum af hendi þeira beggja konunganna ok lét spyrja hverr upphafsmaðr var þessa ófriðar. enn þeir Pothinus létu þegar drepa sendimennina. síðan fóru þeir í borgina ok at þeim húsum er Julius var í. enn hamingjan veitti skjól Julio. eptir þat ljóp fjǫldi manna á skip Julii ok ætlaðu svá at vinna konungsgarðinn. en hvar sem þeir leitaðu til þá kom Julius þar framm meðr meira styrk ok krapti enn mǫnnum mætti í hug koma: stundum varðisk hann með vápnum enn stundum með eldi; hann fekk sér ok bik ok brennustein ok bar þar á þurran við ok skaut því loganda í skipin ok tóku þau þar af at brenna ǫll fyrir ofan sjó enn fólkit at falla. tók nú at slá loganum upp í hallina ok brann hvert hús at ǫðru; enn fólkit gekk brott í frá ok hugði at Julius mundi þar inni brenna, enn sú hall er hann var í var steinhvelfd ok gekk hvergi á. enn er myrkt var þá ljóp Julius út á skip ok heimti sik með strauminum ok reykinum ór þrǫnginni ok kom svá til liðs síns.

Síðan lagði hann liði sínu út til eyjar þeirar er Faros heitir ok liggr í Nílarkvíslum. þar var í einn sterkr kastali ok vann Julius hann ok mátti hann síðan fara með sínu liði hvert er hann vildi upp eða út með ánni enn óvinir hans máttu hvárki fara.

Systir "hans" hét Arsinoe. hon eggjaði þann mann er Ganimedes hét at drepa Pothinum ok litlu síðarr drap hann Achillam enn hafði brott með sér Arsinoe ór myrkvastofunni er hon hafði lengi í verit. síðan reisti hann bardaga í móti Julio ok veitti ymsum betr. enn sá varð hinn síðarsti at Ptolemeus flýði á skip eitt lítit ok mart manna með honum ok sǫkk skipit niðr ok allir þeir er á váru. enn lík konungsins kenndisk af því at hann var í þeiri brynju sem gǫr var af brenndu gulli.

Ok hettir Lukanus hér nú at segja frá þeim orrostum er Julius átti, ok hyggja menn at hann muni fyrr hafa andaðr verit en hann mætti sinni frásǫgn út koma.