Bókastaðir

Er Achillas sveik Pompeium ok drap hann. Sem Pompeius var mjǫk at landi kominn kom Achillas í mót honum á litlu skipi ok bauð honum fullting konungs ok allrar alþýðu ok þar með eggjar hann Pompeium at fara á skip með sér ok svá til konungs ok landsmanna því at skip Pompeius váru svá stór at þau máttu ekki nær ganga landinu. Pompeius trúði orðum hans ok gekk á skip með honum.

Pompeius mælti "hafit skip vár fjarri landi ok prófit svá hvat af mér verði ok reynit svá trúlyndi víkingsins."

Cornelia svaraði "hví viltu svá skiljask með mik? Eða hví var ek eigi í bardaga með þér í Thessalia? mit skildumsk aldri þá er betr gekk, ok heldr vilda ek vera í Lesbos enn fara eigi með þér á land. eða skal ek hvergi fylgja þér nema í hafinu?"

Pompeius fór nú með Achilla brott á litlu skipi, enn Cornelia lá út við borð í skipinu með miklum harmi.

Enn er Pompeius gekk af skipi kom í mót honum rómverskr riddari sá er Septimius hét ok þá var þjónostumaðr Ptolemei konungs: hann kvaddi Pompeium. leiddu þeir Achillas hann á einmæli brott frá sínum mǫnnum ok bjoggusk til áverka við hann. enn er Pompeius sá fyrir bana sinn þá vafði hann mǫttlinum at hǫfði sér ok lagði saman augu sín enn hélt at sér ǫndinni því at hann vildi at þeir heyrði ekki til hans því at hann vildi eigi spilla sinni eylífri frægð með andvarpi einu. þá gekk Achillas at honum ok lagði hann með sverði í gegnum. enn hann þagði sem sauðr.

Cornelia sá þetta gǫrla ok mælti með miklum gráti "minn sæti herra. betr væri nú at ek væri í Lesbos ok Julius hefði fyrri komit á Nílar sanda. víst mundu þeir þann ykkarn svikit hafa sem fyrr hefði komit. svá tók ek þik Pompeius at ǫll verǫldin óttaðisk þik ok þitt ríki, enn nú skiljumsk ek hér með þik dauðan. geri nú svá val einn hverr vin Pompeius at hǫggvi hǫfuð af mér því at ek vil eigi lifa eptir minn sæta bónda."

Síðan féll hon í óvit, enn vinir hennar gættu hennar. ok er Pompeius var fallinn tók at láta nǫkkut í undum þeim er váru fyrir brjóstinu þar sem hann var með sverðinu lagðr. Septimius jók þá hverjum glæp ofan á annan: hann svipti mǫttlinum af andlitinu ok kvezk sjá vilja hversu hann varð við banann. enn allir þeir er sá hann sǫgðu svá sem var at hann hélt ǫllu sínu tignar-yfirbragði. síðan brá Septimius sverði ok hjó af honum hǫfuðit. svá segir Lucanus at þar var þat hǫfuð af sniðit er lengi hafði verit sœmiliga borit með sterkum æðum ok margir hǫfðu sinn svíra fyrir beygt.

Achillas fór nú með sína sveit ok hafði hǫfuð Pompeius í hendi sér: með honum fór hinn illi Septimius: ok vildu þeir sýna konungi hǫfuðit at hann mætti kenna hversu Pompeius var yfirlits ok var þat sett upp á eina eskistǫng ok borit hátt. þar var þat hǫfuð at aldri hafði frœknara fæsk né friðara ok lengi hafði val stýrt Rómverja hǫfðingjum ok ríki. þeir hleyptu út heilanum þegar konungr hafði séð ok báru í salt ok eitr svá at eigi skyldi fúna, enn líki Pompeius kǫstuðu þeir á sjó út ok reiddi þar í lánni.

Cordus hét einn rómverskr maðr er þar var þá staddr. hann hafði verit fyrr með Pompeio. hann kom þar ǫndverða nátt ok leitaði at líki Pompeius. hann fann þat því at tunglskin var bjart. hann dró líkit á land upp ok sat þar yfir ok grét. hann sá hvar brennt var eins ungs manns lík ok tók hann þar eld ok klauf eitt tré mikit ok fornt ok gerði af bál.

Hann lagði þar á líkit ok mælti "heyr þú hinn œzti hertogi alls Rómaríkis. ef yðr er þetta bál nǫkkut þægiligra enn liggja í sjónum ok hamingjan mætti mér þat veita at ek mætti þín hin helgu bein ok ǫsku fœra til Rómaborgar ok bjǫggi Cornelia þar um eptir verðleikum!"

Síðan tók hann upp beinin hálfbrunnin ok bar allt saman ok gróf niðr í sand ok lagði á ofan mikinn stein. síðan sótti hann stofn einn ok reist þetta þar á HÉR HVÍLIR POMPEIUS MAGNUS ER ENGINN HEFIR VERIT MEIRI HǪFÐINGI OK DÝRÐLIGRI Í HEIMINUM.

Cornelia sér nú alla þessa luti ok syrgir sik allra fastast ok gekk síðan niðr undir þiljur ok lá þar til þess er myrkt var.

Hér segir af Kato ok Pompeius. Eptir þetta kom Cato með þúshundrað skipa til þeirar borgar er Phicus hét: borgarmenn lykja aptr borg sína ok svá hafnir sínar ok vildu eigi taka með honum, enn Kato lagði at þeim ok vann borgina ok brenndi hana. litlu síðarr lagði hann í brott ok kom þar framm sem heita Palinurus-vellir.

Gneius Pompeius son Pompeii Magni hinn ellri var þar með Katone þá er Pompeius Sextus sigldi af Egiptalandi ok mættusk þeir þar. Gneius spurði bróður sinn "hvat kanntu at segja mér til feðr míns?"

Sextus svaraði "sæll vartu bróðir er þú vart eigi þar er ek var þá er faðir okkarr fell fyrir vápnum — eigi Julii heldr var hann svikinn af hinum illa Egiptalandskonungi. ek sá gǫrla er faðir minn var veginn ok þótti mér eigi svá þungt víg hans sem þat er þeir báru hǫfuð hans á stǫng upp til borgarinnar ok gerðu þat sér til frægðar en oss til harms ok skemmdar ok ætla at sýna þat Julio ok fá þar fyrir hans vingan. nú vitum vér eigi hvárt dýr eða fuglar hafa rifit lík hans eða hefir bál þat hit leyniligha er vér sám um náttina verit gert eptir hann."

Enn er Pompeius hinn ellri heyrði þessa sǫgu þá reiddisk hann hǫfðingjunum ok mælti "snúum aptr til Egiptalands ok gjǫldum víkingum þessi svik. ek skal brjóta leiði Alexandri hins mikla ok allra þeira konunga ok jarla er þar hvíla ok kasta beinum þeira á sjó út því at faðir minn hefir þar øngvan sœmilighan grǫft. ek skal taka guð þeira er Apis heitir ok elda undir beinum Pompeii Magni. Svá vilda ek skilja með Egiptaland at enginn maðr byggði þar."

Síðan ljóp hann til skipa sinna ok mart manna með honum enn Kato stǫðvar fólkit ok váru þá sǫgð tíðindin um allan herinn ok gaus þar upp grátr ok gaulan fyrir lýðnum svá at enginn maðr vissi dœmi til at nǫkkut fólk hafi svá borit eins manns fráfall enn þá aukaði mikit á er þeir sá Corneliam leidda frá skipi svá fǫlva sem ná. Hon lét taka þau hin gullofnu klæði ok hin ágætu vápn er Pompeius hafði átt, síðan lét hon gera sáluelda ok kasta þar á klæðunum. þar fylgdi ok gaulan ok óp mikit ok ámæltu allir goðunum.

Þá mælti Kato "sá maðr er nú frá fallinn er ólíkr var hinum fyrrum mǫnnum at kunna hóf á sínu ríki svá nytsamliga at allir hǫfðingjar Rómaborgar héldu æ sínu ríki. minnizk nú þat með hann ok fylgit heldr honum dauðum enn Julio lífs, ok fyrr skal hǫggva hǫfuð af mér enn ek spara þat Julio." Nú gerðisk sundrþykki mikit í herinum. Kraton hét einn víkingr í herinum, hann skildisk fyrstr frá Katone ok fór mart lið með honum brott til skipa.

Kato gekk at honum ok mælti "heyr þú hinn grimmi hræfugl, hví viltu enn fara í víking ok leggjask á haf út ok gera jafnmargt illt sem þú gerðir áðr enn þú komt til Pompeius en hefna hans eigi? þá vertu hvers manns níðingr."

Kraton svaraði "ef þú Kato vill fara til Rómaborgar þá viljum vér fylgja þér ok þínum merkjum." þá ljóp fjǫldi manna til skipa ok var þat allra vili at ganga á vald Julii.

Kato mælti "sér ek at þessi lýðr hefir meirr barizk fyrir ástar sakir með Pompeio enn til frelsis Rómaborg. hugsit þat nú at þér deyit heldr frjálsir enn þjónit Julio með skǫmm. Enn ef þér gerit eigi svá þá skal yðr hér meiri frægðar af unná því at fyrr skuluð þér þá með mik berjask ok fœra Julio mitt hǫfuð — man hann þat ok mǫrgum verðum kaupa: megut þér ok þat vita er fylgt hafit mínum merkjum at ek má eigi nærr mér taka enn þér kaupit yðr sœmdir meðr mínu hǫfði — enn þat er litilmannligt at flýja ok hafa ekki unnit."

Frá Kato ok Pompeius ok þeira ferð. Ok sem Kato lauk sinni rœðu þá sǫgðu allir at eigi vildu með hann skiljask ok váru þá skipin heimt at landi ok váru þeir fastráðnir í at berjask ok fá sigr eða falla at ǫðrum kosti. þaðan fóru þeir til einnar borgar er þaðan var skammt ok unnu hana.

Eptir þat vill Kato fara til Juba konungs í Libiam enn sú var skemmz leið at fara um þá staði er Sirtes heita: þar var svá mikil torfœra at þar var engum manni yfir fært. Enn Sextus Pompeius var eptir í þeim stað með miklu liði er "tritones" heitir. Síðan fór "pompeius" í Sirtes "ok kato" þann veg er skemmstr er: þar váru sandar enn engin grǫs ok fullt með ormum: meðr honum fóru allir hinir beztu riddarar ok eggjar hverr annan.

Enn er þeir hǫfðu eigi lengi gengit um sandana þá kom einn dag vindr svá hvass at þeim at hjálmana sleit af hǫfði þeim ok máttu þeir eigi upp standa ok héldu þeir at sér skjǫldunum ok var við sjálft at þá mundi taka upp af jǫrðunni ok lagði svá miklar sandfannir at þeim at þeir máttu hvergi upp standa, enn þá er létti veðrinu sá þeir øngvan leiðarvísi á sandinum utan markaðu á himintunglum ok var þat þó eigi glǫggt því at þar váru sén ǫll ǫnnur himintungl enn í sjálfri Rómaborg. Nú kom annarr dagr ok gerðisk þá sólarhiti mikill er af tók veðrit ok gerðisk nú fólkinu mjǫk heitt ok þyrsti þat fast. Einn ungr riddari sá eitt lítit vatn í sandinum ok rann til ok fyllti hjálm sinn ok fœrði Katoni; enn kverkr mannanna váru fullar af sandi.

Kato mælti er hann tók með hjálminum "hvárt ætlar þú at ek muna svá þreklauss vera at ek þola eigi þorstann sem aðrir menn?" eptir þat steypti hann niðr hjálminum. enn þeir fóru þar at sem vatnit var, ok þó at þat veri lítit þá vannsk þat þó ǫllum herinum.

Frá guðinu Hammon ok Labieno. Síðan var fyrir þeim hof eitt lítit er þeir kǫlluðu at Garamantes varðveitti. í því hofi var Þórs líkneski. þat hafði á hǫfði sér svá sem fornt rútshorn ok kallaðu landsmenn goðit Hammon. ekki var þat prýtt með gulli eða gimsteinum. enn skógarrunnr einn grœnn var vaxinn umkringis ok þótti landsmǫnnum þat tákna guðdóm Hammonis því at ǫll jǫrð var brunnin af sólu þar í nánd: þar váru fagrir brunnar. enn þá er dagr var lengstr um sumar þá skein sólin þvers ofan ór himninum um miðjan dag. Enn fyrir hofsdurunum stóð fjǫldi manna ór austrvegi ok gengu þar til fréttar með goðit.

Sá maðr mælti við Kato er Labienus hét "svá hefir oss hamingjan til vísat at vér megum her nú leita ráða við goðit með eptirleitan slíks hertoga sem þú ert ok vita hvern enda eiga skulu þessar orrostur eða torleiði sem vér hǫfum farit: þykki mér ván at guðin muni øngum segja framarri enn Katoni."

Nú segir Lukanus at Kato var fullr af guði ok hann mælti af hans krapti þá er hann sagði svá "hvers viltu leita Labienus? hvárt skulum vér þess spyrja hversu lengi vér skulum lifa — æða falla fyrir vápnum eða verða sóttdauðir? ekki vænti ek at Hammon kunni slíkt at segja greiniliga. ok þóat vér hafim øngar fréttir ór hofum þá þarf ‚gud domrin hugin ‘engis at frétta. sagt hafa spámennirnir fyrir áðr allt þat sem leyft er at vita. ekki hefir guð þessa sanda látit hér til þess vera at mæla við menn þótt hér komi eða fela hér nǫkkur sannindi sín í þessu skrímsli. guðs sæti er ǫll skepna — himinn ok jǫrð ok sjór: hvat skulum mér þá leita framarr við guð en þat er þú sér eða þér sýnisk? [Því at] þeir þurfa til lutfalla at ganga sem efanligir eru í sér enn ek þarf þess eigi því at ek veit at ek skal deyja ok svá allir bæði styrkir ok staðlausir. lát nú sem Hammon hafi þessi orð talat fyrir þér, eða Þórr."

Hér segir af Kato ok Lucanus. Kato sneri nú brott frá hofinu ok gekk eigi til fréttar með Hammonem. Kato þoldi allra manna bezt vǫkur, vás ok erfiði, ok þó at þeir fyndi nǫkkurn tíma vatn þá drakk hann síðarst af ǫllum.

Svá segir Lucanus at heldr vildi hann ǫðlask þann lut er Kato fekk þá er hann fór um Sirtes ok um Libiam enn vera ekinn þrjá tíma með Pompeio í gullkerru í þórshof í Rómaborg, ok hversu sem trúin eða heimrinn skipask þá mun æ þykkja sœmd at nafni Katonis ok hans lof man vera sungit um allan heiminn.

Þeir fóru nú nǫkkura stund þann veg sem enginn hafði fyrr farit ok berliga þótti ófærr sakir sólarhita. Þar kom um síðir at þeir fundu brunn einn mikinn ok víðan ok fagrt vatn í, enn þar um utan váru hinir verstu eitrormar. Enn Kato beið þar til þess er ormarnir fóru í brott.

Hann mælti þá "ekki skuluð þér hræðask dauða yðvarn þó at þér drekkit þetta vatn." Gekk hann þá sjálfr til ok drakk fyrstr vatn af þessum brunni.