Bókastaðir

Frá Pompeius ok Julius. capitulum. Pompeius sat á góðum hesti. hann reið fyrir framan fylkingar sínar ok sá at menn Julii hǫfðu fylkt liði sínu.

Hann talaði þá fyrir sínum mǫnnum svá mælandi "nú er sá dagr yfir oss kominn er þér fýstusk mest til at endir mundi verða á þessum ófriði. minnizk nú at þér eigit at verja fé yðart ok fóstrland. minnizk ok þess at guðin munu allt fyrir hafa séð áðr hversu ganga mun því at þau vita hverir brott skulu komask eða eptir liggja. væntum þess at þau gefi þeim sigr er réttara mæla. mætti þau hafa sett Julium stjórnara yfir yðr í fyrstu ef þau hefði viljat enn láta mik verða eigi svá gamlan sem ek em nú orðinn. vænti ek at þau hafi þat gǫrt úreit at selja mik hǫfðingja yfir Rómaborg ok til þess dregit mik ór mǫrgum lífsháska at ek mega verja frelsi alþýðunnar. nú er hér náliga komit saman lið um allan heiminn: megum vér gera hring um þá svá at ekki mannsbarn megi á brott komask. enn ef Julius fær sigr þá verð ek útlægr. láti guðin mik heldr falla í elli minni enn ek þjóni nǫkkurum manni í heiminum." At máli hans varð góðr rómr.

Sigu nú saman fylkingarnar. ok er menn kenndusk þá gengusk þar í móti feðgar ok brœðr ok margir náfrændr: stóðu þeir þá með brugðnum sverðum ok réðu hvárigir á aðra langa stund. enn með því at ills eins varð af auðit þá skaut maðr spjóti ór liði Julii, ok segir Lukanus þann yfrit djarfan er þat gerði meðan Julius hélt kyrru sínu spjóti.

Hér segir frá bardaga Julii ok Pompeii. capitulum. Nú slógu menn upp ópi miklu um allan herinn ok taka nú at ganga lúðrar. fjall þat er Olimpus heitir stóð nær herinum ok bjǫrg þau er Pangea heita ok laust þar í dvergmálanum: varð af því ógurligr gnýr. fljúga nú bæði spǫrr ok spjót ok var þó með misjǫfnum vilja fylgt eða skotit: sumir vildu menn drepa, enn sumir vildu verja sik víti ok gera øngum manni mein ok fell því fátt manna í skothríðinni.

Julius ok hans menn réðu þá til hǫggorrostu. liði Pompeii var fylkt svá þykkt at þeir máttu eigi vápnum ofra. enn lið Julii fór flokkum saman ok var svá brynjat at ekki gekk á ok snøru þeir æ þar at sem þeir máttu mest mannspell gera, ok segir Lukanus at Julius ok hans menn gerðu orrostona enn Pompeiusmenn þoldu illa ok var þat til marks at annarra vápn váru vǫrm. ok blóðug enn annarra kǫld ok þurr. nú tók at hallask orrostan ok dreifðisk hinn útlendi herrinn ok skildi sik við hǫggorrostu ok skutu af bogum ok drógu sik ór þrǫnginni. svá mikill var vápna burðr ok grjóts um hríð at mjǫk var myrkt svá at náliga sá ekki. Julius hræddisk nú at rjúfask mundi brjóst á fylkingu hans ok eggjar riddaralið þat er laust var ok biðr þá framm ríða þar er honum þótti mest þurfa ok einna mest at hinum útlenda her. varð nú hǫrð orrosta ok fell mest hinn útlendi herrinn. ok er Julius hafði sigrat þá sneri hann þegar á Rómverja fylking þar sem mestr var afli Pompeius fyrir ok fundusk þar enn frændr ok vinir: nam þá enn stað orrostan um stund. Julius eggjar nú enn herinn ákafliga ok tóksk þar hinn harðasti bardagi.

Julius lét ok fá vápn sínum mǫnnum sem þeir þurftu. enn þeir sem honum þóttu eigi svá berjask sem hann vildi þá laust hann þá með spjótshalanum. þat fylgdi ok ef hans mǫnnum varð mein at blóðrás ok kom hann til þá hvelfði hann yfir hendi sinni ok stǫðvaðisk þegar. enn er Julius sá at sigr mundi fásk þá bendi hann þeim með hendi sinni at drepa skyldi alla hǫfðingja því at hann þóttisk vita at því skjótara mundi hann ná ríki í Rómaborg: var þat ok hœgt því at þeir stóðu einir saman í fylking, ok var þar niðr drepit hit œzta mannval þat er var í Rómaborg. í þeiri fylking var Brutus undir riddarabúningi ok vissi Julius ógǫrla hvar til hann hirti sín vápn; ok segir Lukanus svá at þar stóð vegr ok prýði hǫfðingjanna ok hin œzta ván frelsissins, ok kallar hann þat vel at Brutus gætti sín í þessum lífsháska því at hann mátti þá øngu á leið koma með Julium ok eigi var þá enn orðit ríki Julii svá mikit yfir ǫllum heiminum sem honum varð auðit.

"Hér fell nú" segir Lucanus "á einni hæð mikill fjǫldi hǫfðingja svá alþýðunnar er eigi meðr getit." þar lá Domitius sárr til ólífis, sá er hraustastr maðr var í liði Pompeius. nú þó at hann væri sigraðr af Julio þá varð hann því feginn er hann þurfti eigi griða at biðja. Julius kom þar at sem hann lá með útali sára ok flaut allr í blóði. "Hér muntu með skiljask at berjask með Pompeio ok munu nú aðrir verða at berjask með honum."

Domitius svaraði "svá dey ek at óráðit er at þú fáir sigr í dag ok enn ertu minni maðr enn mágr þinn ok fer ek svá til frænda minna framm genginna at Pompeius er minn hertogi ok em ek frjáls fyrir þér: unnit hefi ek þér ok allan þann mannskaða sem ek hefi mestan mátt utan hvers manns hræzlu." ok eptir svá talat lét hann lífit.

Svá segir Lukanus at þessi orrosta væri þyngri Rómaborg enn hver annarra því at í ǫðrum orrostum týndi hon hǫfðingjum ok fjǫlmenni enn í þessi lét hon frelsit ok alla sæmdina: varð hér ok svá mikit mannfall at allir vellir flutu í blóði ok fell þó flest af liði Pompeius ok hinum útlenda her.

Enn er Pompeius sá at lið hans fell ok guðin vildu svipta hann sigrinum þá gekk hann upp á hæð eina ok sá þaðan til orrostonnar ok sá þat hit mikla mannfall er varð í hans liði.

Þá mælti hann "græði svá goðin heiminn at Rómaborg hafi frelsi sitt ok eigi drepisk niðr allar þjóðir. þótt þér gerit mik nú veslan af þeim heiðri sem ek hefi áðr haft ok þótt bæði fǫrumsk ek ok allir mínir frændr þá er. þat þó lítit hjá allri heimsbyggðinni ok væri gott at eigi gyldi minnar ógæfu ǫll alþýða."

Frá bardaga Julii ok Rómverja. Eptir þetta stígr Pompeius á hest ok ríðr þar framm sem fylkingar hans dreifask ok bað menn eigi vera svá óða at hverr félli þar um þveran annan; því gerði hann svá at hann vildi eigi at alþýðan félli þar fyrir hans sakir: snýr hann af því undan ok bendir ǫllum at honum skyli fylgja. ok segir Lucanus at engi maðr mátti sjá hræzlu á honum hvárki þá né nǫkkurn tíma fyrr; enginn sá ok of mikla gleði á honum þó at honum gengi vel til; ok var hans hǫfðingskapr ok yfirbragð svá mikit at allir undraðusk þeir er sá bæði vinir hans ok óvinir.

Borg ein mikil ok styrk var skammt þaðan sem orrostan hafði verit ok sá borgarmennirnir flótta Pompeius ok hans manna: ganga þeir þá upp í vígskǫrð ok buðu at veita honum allt þat er hann vildi ok þeir mætti. svá segir Lucanus at þá var enn eptir hit bezta mannval ok œrna hafði hann vinsæld til at samna liði í annan tíma, enn svá reið hann frá þessi orrostu at hann var sér einum minni.

Pompeius svaraði boði borgarmanna á þessa lund "ekki þarf sá hǫfðingi í borgir at skriða er sigr hefir misst ok þiggja lið af þeim sem óvanir eru orrostum. veitit nú lið Julio: þat eitt hæfir yðr."

Julius gerði nú sem hann skipaði fyrir ǫndverðu: lét drepa hvern þann mann er í mót honum sneri, enn er allt lið Pompeius flýði ok Julius þóttisk sigrask hafa sem hann vildi þá lét hann blása ok hepta herinn.

Ok er herrinn kom til hans þá var hann kátr ok mælti "vér hǫfum unnit mikinn sigr í dag ok skuluð þér nú skjótt taka verkkaup fyrir yðvart erfiði er þér hafit þolat sár ok sviða ok marga mæðu. hér standa nú opnar herbúðir er várir óvinir hafa leyft oss er náliga munu fullar af gulli ok gimsteinum er Pompeius hefir saman dregit af austrhálfu heimsins. skundit nú ok skiptit því með yðr sem þessi orrosta hefir yðr gefit."

Eptir þat ferr hann í herbúðir þær sem Pompeius hafði átt ok vill vera þar um náttina ok vita hversu mikit herfang þar væri. enn þann fjárlut gat hann eigi með þúsundatali greint. enn herbúðavistin varð þeim eigi jafn-náðulig sem þeir ætlaðu; því at þá er þeir fóru at sofa í þær sængr er átt hǫfðu konungar æða hertogar ok náttaði sá þeir elda stóra ok ógurliga, þeir sá ok mikinn fjǫlda dauðra manna ganga um herbúðir alla náttina með vápnum ok ópi ok kalli með alls kyns skrímslum ok undrum ok óhreinindum þeim sem eru í helvíti, ok var þar þó mest um sem Julius var sjálfr.

Ok þegar mornaði lét Julius kanna valinn ok fundusk þar ellifu Rómverjariddara einna enn annarr lýðr var ekki taldr. allan þann hinn rómverska val lét hann brenna eptir sið Rómverja ok lét síðan jarða bein ok ǫsku enn at annarra manna líkǫmum gaf hann øngvan gaum ok lét hvárki grafa þá né brenna. þat er sagt at Julius lagði mikil leiðindi á þenna stað Thessaliam ok fór hann brott í ǫnnur lǫnd ok átti þar margar orrostur.

Lucanus segir svá at øngu skipti um þá er fallnir váru hvárt Julius brenndi lík þeira eða eigi eða léti fúna undir berum himni því at þeira líkamir urðu at moldu hvárt sem heldr var "vitum vér ok" segir hann "at þar mun koma um síðir at eldr man ganga bæði yfir jǫrð ok sjó ok lopt ok hreinsa svá loptit. hvar sem þú leynisk þá Julius í þessu lífi eða ǫðru þá munu at þér heimtar sálir þeira manna er féllu í Emathia. ekki ríki hefir hamingja manna eptir dauðann. líkami hvers manns hverfr í jǫrðina enn ǫndin hefir slíkt sem hon hefir fyrir sér gert ok því er ekki undir hvárt heldr rífa dýr eða fuglar sundr líkamina æða fersk í sjó eða vatni."

Frá Pompeio ok "Cornelio" húsfrú hans. At lyktaðum þessum bardaga sem nú hefir frá verit sagt fór Pompeius í eyðimǫrk ok hvíldisk þar um nǫkkura stund því at hann var bæði mæddr af elli ok áhyggju ok miklu erfiði: vissi hann ok at mjǫk mundi eptir honum leitat: vildi hann þá ok mikit til gefa at Julius væri af ráðinn. enn þó mátti hann þar eigi lengr vera því at liðit fór villiráða bæði um fjǫll ok skóga þat er undan komsk í Thessalia enn Pompeius var auðkenndr því at hann var manna virðuligastr sýnum ok þótti mǫnnum hans undarligt er þeir fundu hann í skóginum þar sem þeir hǫfðu øngvar fréttir til hans enn honum var angr at hvers manns fundi því at þeir váru margir er hann trúði illa hvern vilja til hans mundu bera enn honum þóttu menn sínir vilja minna sik upp á ógæfu sína er þeir báðu hann hǫfðingja sinn vera.

Pompeius ferr nú til sjóvar með lið sitt þagat sem vatn þat fellr er Peneus-straumr heitir þar sem Cornelia hafði eptir verit ok á skip farit: þeir fóru þaðan í Lesbos: ok sakir hennar áhyggju sá hon fyrst skipin er fóru til eyjarinnar ok kendi þegar ok gekk á sjóvar bakkann ok kendi þar Pompeium mjǫk litlausan — hann hafði skegg mikit ok hvítt fyrir hærum ok var mjǫk óglaðr — ok þóttisk hon vita at honum mundi þungt fallit hafa ok litlu síðarr féll hon í óvit ok lá lengi svá sem dauð. þeir komu þar at sem Cornelia lá. tók þá Pompeius hǫfuð hennar ok lagði í kné sér. "Sid" = = upp augu sín ok kendi hvárt þeira annat.

Þá mælti Pompeius "hví skaltu bera svá þungliga vára hina fyrstu ógæfu þar sem þú ert komin af allri hinni beztu ætt ok eigi er víst at annarr kvennmaðr hljóti meira líf í verǫldu. enn þú fylg mér nú því fastara sem fleiri hafa með mik skilisk. øngvan skaða hefir þú fengit í þessi orrostu því at ek lifi."

Eptir þetta settisk Cornelia upp ok mælti með harmi miklum "mikil er mín ógæfa. Mik hatar hin fyrri kona þín sem dauð er. mik angrar ok hinn fyrri bóndi minn Marcus Krassus ok hans fráfall. Heyr þú minn hinn œzti bóndi ok ómakligr minni sæng: hví skylda ek giptask þér til þess at þér væri blíðara hafit enn verǫldin? kasta þú mér nú fyrir borð því at gjarna vilda ek gefa mitt líf fyrir þitt til þess at þín sœmd væri þá meiri enn áðr ok þat ætla ek hvar sem þú ferr eða bersk at Julia fylgi þér jafnan ok ǫfúndi okkra góða samvist."

Viðr þessa hennar rœðu felldu tár nær allir menn þeir er við váru staddir enn sjálfr Pompeius mátti ekki mæla því at hann féll í óvit. Þangat dreif nú fjǫldi fólks af borg þeiri er Mitylene heitir.

Þá mælti hǫfðingi þess fólks með Pompeium "sjá mun vera vár dýrð er borg vár skyldi varðveita svá góða konu, ok ger nú svá vel at þú dvelsk hér hjá oss þó at eigi sé lengr enn eina nátt til þess at allar þjóðir dýrki síðan þess meirr þenna stað at slíkr Rómverjahǫfðingi hafi hér verit: liggr ok þessi ey í miðju hafinu ok þarf Julius higat mikinn skipastól en hǫfðingjar ok vinir þínir munu hér koma ok er héðan gott at búask til bardaga í annat sinn."

Við þessa rœðu varð Pompeius mjǫk glaðr ok mælti "enginn er sá staðr á jǫrðu er mér sé þekkri því at hér hefi ek varðveitt þann mann er mér er kærastr, ok gjarna vil ek vera yðvarr vin, enn þó verð ek víðara um heiminn at reka mín forlǫg. enn at vísu ertu sæl Lesbos at eylífu því at þú kennir konungum ok lýðmǫnnum mér at þjóna ok varðveita trúlyndi sínum drottni, enn ek verð at leita hvárt er ek finn hamingju æða ógiptu, ok þess bið ek guðin at allr lýðr líkisk því fólki er hér byggir."

Síðan var Cornelia borin til skips harðla rygg enn alþýða manna hélt upp til himins ok grétu ákafliga ok hǫrmuðu þó meirr Pompeium ok hans skaða enn brottfǫr hennar ok mátti þó enginn kvennmaðr við hana ógrátandi skilja.

Frá ferð Pompeius í borgina Phaselis. Nú sigldi Pompeius í haf ok vissi ógǫrla hvert hann skyldi stefna, ok er hann var spurðr hvert hann vildi sigla þá svaraði hann svá "sem first Emathia ok eigi skal stefna í Arabia en látum at ǫðru veðr ráða hvar mér komum."

Þeir sigla nú sem byr gaf ok komu at sǫmu ey sem fyrr ok þó annars staðar. var þar fyrir mart þat fólk sem flýit hafði ór Emathia ok gekk þá Pompeius ungi móti feðr sínum ok margir konungar ór austrhálfu heimsins ok af Rómaríki þeir er eigi vildu skilja við Pompeium þó at hann væri nú á flótta kominn. konungr einn sá er Deiotarus hét bauð honum sitt fullting. enn hann tók því val ok bað hann fara með þeim þjóðum at samna her er Parthi heita Medi ok Assiri ok til þeira þjóða er Pompeius hafði lagt undir Rómverja. Deiotarus lagði niðr konungligan búnað ok tók upp kaupmanns búnað ok fór þegar ferð sína.

Pompeius siglir nú fyrir Asialand ok nam stað í sjóborg þeiri er Phaselis heitir í Pamphilia héraði ok dvaldisk þar um hríð ok fór þaðan í Ciliciam ok setti þar herbúðir sínar á sjóvar strǫndu. þá var með honum mikill luti senatorum er ór orrostu hǫfðu flýit með Kato ok Pompeio Gneio syni Pompeii Magni.

Pompeius mælti "þér hǫfðingjar mínir ok aðrir menn þeir er ek hefi trúnað minn undir fólgit ok eigi vildu [skiljask] með mik skiljask í orrostu. þó at mér hafim nú lítinn vápna styrk þá vil ek nú leita ráða undir yðr hvat tiltœkiligast er. Ok eigi er mér enn svá fyrir komit at ek mega eigi leiðréttask af þessi svívirðing. þér vitit at Marius týndi ǫllu liði sínu í Libia ok kom hann þó aptr með fullum veg. enn hefir hamingjan minnr steypt mínum veg enn hans: vér hǫfum enn mikit lið ok frítt ok þó skipaher í Girklandshafi. vil ek nú vita af yðr hvárt þér vilit leita í Libiam eða til Egiptalands: enn barndómr konungsins á Egiptalandi þykki mér ótrúligr því at trúlyndi fylgir jafnan fullkomnum aldri, ok illa treysti ek trúnaði þeira í Africa því at ek ætla at þeir munu minnask sinna frænda ok hvers þeir hafa misst fyrir Rómverjum. hugsit nú hvárt vér skulum heldr, eða fara í austrhálfu heimsins: þar fellr á sú ǫðrum megin í sjó sem mest er í verǫldinni, ok Eufrates heitir, enn ǫðrum megin gengr fjallgarðr sá er Caspia heitir [því at] þar eru hestar ok borgir stœrri ok sterkari enn í ǫðrum stǫðum: nú þó at mér sém þar sviknir þá man svá frettask um heiminn sem mér hǫfum í sjó drukknat."

Lentulus consul ok aðrir hǫfðingjar ráða honum at sœkja til Egiptalands: sǫgðu at Ptolemeus var ungr konungr ok hafði áðr þegit ríki af Pompeio ok verra var at vænta trúnaðar af gǫmlum konungi þeim er engi gœði hafði af honum þegit.

Nú fóru þeir með skipaliði af Cilicia. ok er þeir komu til Egiptalands þá spurðu þeir at Ptolemeus var við fjall þat er Casius heitir ok sneri Pompeius þagat með her sinn. ok er Ptolemeus konungr spyrr þetta þá kallar hann saman vini sína ok leitar ráðs með þá hversu hann skal fagna Pompeio.

Achoreus hét einn gamall hǫfðingi ok mikill skǫrungr: hann mælti "‚Lagus ‘konungr faðir yðvarr var maðr trúlyndr ok mundi hann vel fagna Pompeio ef hann lifði ok hér er enn sættarbréf þeira hjá oss enn annat í Libia."

Annarr hǫfðingi hét Pothinus: hann taldi þat fyrir konungi at hann mundi bæði vera frægri ok ríkari ef hann réði Pompeio banaráð ok segir réttindin gera mann lítils háttar þann er þeim vill hjálpa er hamingjan vill steypa "ok er þat ráð at samþykkjask guðunum ok fága eigi þá er farsælulausir eru. enn Pompeius veit bernsku þína ok ætlar hann at koma þér af ríkinu. enn ef þú þorir eigi at verja þat fyrir honum þá fá í hendr systur þinni þeiri er í myrkvastofu sitr ok skulum vér verja ríkit enn drepa Pompeium ok slíkt hit sama skulum mér gera með Julium ef mér komumsk yfir hann." Þessum orðum Pothini samþykktisk konungrinn, ok allir hans menn, ok virði svá sem honum stœði þetta at gera ok varð glaðr við ok kallaði til sín trúnaðarmann sinn er Achillas hét ok sendi hann til fundar við Pompeium með miklu liði at svíkja hann.