Bókastaðir

Frá Pompeius ok Cornelia konu hans. Pompeius sér nú at Julius var nær honum kominn með allan sinn afla. hann vildi flytja Corneliam konu sína í ey þá er Lesbos heitir at hon væri þar hirð fyrir ǫllum ófriði.

Enn um náttina er hann vaknaði ok hon vildi krjúpa at honum ok kyssa hann þá tók hon hendi sinni á kinn honum ok fann at hon var vát af tárum. hon var svá hrædd at hon þorði engis at spyrja hann, því at hann var ekki vanr at gráta.

Litlu síðarr mælti Pompeius "þar er nú komit at litlu er betra at lifa enn deyja, því at sá hinn dapri dagr mun nú bráit koma er mér hǫfum dvalit bæði með smá ok stóru hér til. Julius er nú mjǫk kominn með allan sinn afla ok sýnisk mér mest ráð at flytja þik frá bardaganum í Lesbos. mun þessi stund skjótt líða því at nú hrata skópin. hefir þú ærit þó at þú spyrir til míns háska — því at mér samir eigi at byggja hjá þér né vakna ór þínum faðmi við mikinn lúðragang er náliga skelfr af ǫll jǫrð."

Þá mælti Cornelia "ef þér er engis annars kostr enn flýja þá gleym þú eigi at koma til mín."

Eptir þat er Cornelia búin til ferðar. ok er þau skildu mátti hvárki þeira mæla orð við annat fyrir harmi.

Cornelia er nú flutt í Lesbos ok var henni þar vel fagnat. síðan fœrði Pompeius herbúðir sínar at herbúðum Julii. ok var sú grein á at Pompeius vildi forða bardaga enn þrǫngva Julio til sætta enn Julius vildi berjask fyrir hvern mun ok var þat þrjá daga er Julius fylkti liði sínu ok sýndi svá at hann var búinn til orrostu.

Enn er hann sá at hann gat eigi eggjat Pompeium mág sinn til bardaga þá tók hann upp herbúðir sínar ok vildi flytja í þann stað er Dirrhachium heitir: þat var øruggt vígi ok gerðu hamrar at utan tveim megin. enn Pompeius fekk þar njósn af ok komsk fyrir hann ok gat náð berginu með ǫllu liði sínu.

Ok er Julius vissi þat þá lét hann grafa díki allt þar er leiðin lá um ok gerir þar svá vígi ok kastala ok stemmir svá stíga fyrir þeim Pompeio. enn Pompeius hafði rúm at fœra sínar herbúðir ok nógan kost ǫllu liðinu. enn þar sem Julius hafði sett sínar herbúðir var blautlent mjǫk. Pompeius sér nú at hann er mjǫk inni byrgðr ok setr nú herbúðir sínar sem víðast á berginu at sem sízt skyldi vita mega hvar hann mun á leita.

Hér segir af Pompeius ok Julius ok Sceva ok hans láti. Í þenna tíma kom sótt mikil í lið Pompeius. enn menn Julii sultu svá at þeir átu akrana ógǫrva ok grasrœtr þær sem berliga váru óætar.

Pompeius sér nú at hann er inni byrgðr, enda vill hann nú eigi lengr bíða sinna óvina heldr vill hann ryðja sér gǫtu með sverði sínu. hann snøri nú herinum þar at víginu er næst var herbúðum hans enn first Julio: þar stóð skógr svá þykkr fyrir at eigi mátti sjá herinn: enn er hann kom at lét hann bregða upp merkjunum ǫllum senn ok blása herblástr í alla lúðra sína. enn mikilli hræzlu sló á þá er fyrir váru: flýðu sumir enn þeir váru drepnir er í móti tóku. Pompeius lét skjótt fylla díkit með torfi ok grjóti ok váru nú borin merki Pompeius yfir díkit. enn menn Julii lǫgðu á flótta.

Maðr hét Sceva: svá er sagt af honum at þá er Julius barðisk í Saxlandi — at þessi Sceva barðisk svá raustliga at Julius gerði kórónu af vínviði ok setti á hǫfuð honum: ok er Sceva sá flóttann þá kallaði hann hátt ok mælti "hvat veldr hræzlu þessi? eða fyrir hvat flýit þér? gjarna vilda ek látask svá at Julius sæi á; enn ef mér verðr eigi þess auðit þá skal ek svá látask at Pompeius lofi mína reysti."

Viðr þessi hans orð sneri liðit aptr ok barðisk djarfliga. enn er allir menn Sceva váru fallnir þá hlóð hann svá háfan valkǫsst at varla mátti at honum sœkja, enn sverð hans var svá slætt orðit af stórum hǫggum at þat beit ekki enn þó hjó hann svá fast til at holdit morknaði enn beinin brotnaðu fyrir hǫggum hans. í því bili skaut maðr krókǫr í auga honum bit vinstra en hann sleit ór ok fylgdi þar með augat ok kastaði undir fœtr sér. var hann nú auðkenndr því at hann stóð hátt, enn sakir blóðrásar ok sára þá féll hann niðr á jǫrð.

Þá sló herrinn Pompeius upp svá miklu fagnaðarópi at þeir mundu eigi meirr fagna þó at þeir hefði særðan sjálfan Julium.

Sceva stǫðvaði þá reiði sína ok mælti til þeira stilliliga "várir borgarmenn, sækit mik eigi lengr með vápnum því at þó kann vera at mér vinni nú þǫrf til dauða, takit mik heldr lifanda ok færit til herbúða Pompeius."

Aulus hét einn ríkr maðr er trúði orðum hans ok vildi ganga at honum ok taka hann hǫndum, enn Sceva lagði hann með sverði framan í brjóstit ok fell hann dauðr á bak aptr. Sceva mælti þá enn hlæjandi "galt ek þar enn einn fyrir mik ok víst er sá auðtryggr er sér væntir griða af mínu sverði ok ætlit þér mik líkan yðr er minna unnit Pompeio enn ek ann dauðanum."

Nú kom Julius hér at sem Sceva var fallinn. tóku þeir hann upp ok báru brott á ǫxlum sér. lofuðu allir hans hraustleik. þeir leggja hann niðr á sléttan vǫll ok tóku af honum vápnin.

Þá mælti Julius "mikill harmr er þat hinn styrkasti Sceva er þú máttir eigi prýða hofin með þínum feng ok eigi njóta þíns sigrs með þínum lánardrottni svá vel sem þú vart mér viljaðr."

Frá Pompeius ok Julius. capitulum. Nú lætr Pompeius fœra þangat herbúðir sínar sem virkit var ok díkit hafði verit ok bjósk þar um sem ǫruggligaz.

Julius hafði ekki verit við þessa orrostu. ǫll hans vígi váru nú brennd ok brotin ok mikit lið hans var fallit. hann undi nú stórilla við er hann sá at herr Pompeius hafði hvíld ok góðan herbúðastað. varð hann nú svá óðr at hann frýði sínum mǫnnum hugar ok bað þá þegar gera áhlaup á þá Pompeium. þeir fylktu á einum hóli með miklu liði, enn lið Pompeius gekk út ór herbúðum ok fylkti sumt í margar fylkingar umkringis lið Julii. varð þá ógurligr gnýr af vápnum ok lúðragangi. gerði þá svá myrkt af moldryki at varla mátti sól sjá. sló þá miklum ótta á lið Julii; ok þá er þeir vildu flýja þá ljópu þeir í hendr óvinum sínum, ok svá lauk at drepit var mart manna af Julio. enn Pompeius stǫðvaði sjálfr lið sitt ok vildi eigi láta þar at ganga sem Julius stóð fyrir ok snýr nú til sinna manna.

Eptir þenna sigr tók hann upp herbúðir sínar ok flutti í brott ór Epiro ok í þann stað er Emathia heitir ok Thessalia ǫðru nafni. svá segir Lukanus at þar mundi létt hafa ǫllum ófriði í þessum bardaga í Rómaborg ok lǫgin sjálf mundu náð hafa sínu frelsi ef Silla hinn ríki fóstrfaðir Pompeius hefði unnit þenna sigr, ok kveðr hann þat illa er Julius með ofrkapp sitt ok glæpi skyldi deila með mág sinn svá mildan ok miskunnsaman. enn er Julius var brott farinn þá fór Pompeius með allan herinn eptir honum. enn hǫfðingjar báðu Pompeium snúa heim til Rómaborgar.

"Aldri mun ek gera eptir dœmum Julii ok eigi mun ek koma til Rómaborgar at svá búnu: enn vitja skal ek þín Roma ef ek fæ sigr: ok því flýða ek at ek vildi eigi vita þitt vandkvæði. ok þó at Julius vinni sigr á mér þá mun þú þó eigi at heldr hann þýðask." hér eptir ferr Pompeius með allan her sinn landveg austr í Emathiam ok setti þó herbúðir sínar langt frá Julio.

Son Pompeius Magnus hét Pompeius Sextus, enn annarr Pompeius Gneius. Pompeius Sextus var mjǫk hugsjúkr af þessu vandræði ok vildi gjarna vita hversu ganga mundi. þá váru margir galdramenn í Thessalia þeir er svá gerðu daginn myrkan sem nátt enn náttina svá ljósa sem dag.

Frá einni fjǫlkunnigri konu ok Pompeius Sextus. Sú kona hét Erichtho er ágætuz var af sinni fjǫlkynngi. enn hon byggði ekki í manna húsum heldr byggði hon í hellum ok grǫfum dauðra manna. hon var mǫgr ok hold hennar svartara enn mold ok gekk af henne illr daunn. hon var vǫn með gǫldrum sínum at vekja upp dauða menn ok láta þá segja sér þat er hon vildi. hennar leitaði hinn ungi Pompeius lengi ok fann hana um síðir í helli nǫkkurum.

Hann kvaddi hana ok mælti "heil þú, vegr ok prýði allra trǫllkvenna. spurt hefi ek þat af þér at þú mátt mǫrgum lutum stýra ok forlǫgum manna skipta með þínum kœnleik: ek vil biðja þik at þú segir mér hvern enda munu hafa várir bardagar. eigi krefr þik þessi einn virðingarlauss maðr ór Róm heldr son hins mikla Pompeius sá er erfingi er hans ríkis. rannsaka þú annars heims luti ok svá staði ok seg mér hvat falla mun af váru liði."

Þá svaraði Erichtho "miklu má ek ráða um eins manns líf ok dauða enn eigi má ek gera við forlǫgum alþýðu."

Hon tekr þá líkam dauðs manns ok draga þau hann í helli þann sem hon hafði í verit áðr ok var þar náliga myrkt.

Enn svá mikit er sagt af hennar fjǫlkynngi at hon mátti náliga hrœra alla jǫrðina ok svá hafit ok hon mátti fara í gegnum fjǫll ok hamra ok hon mátti kveykja upp eldingar ok reisa upp dauðra manna fylkingar þar sem valrinn lá ok láta berjask svá lengi sem hon vildi.

Erichtho klæddi sik undarligum búningi ok magnaði sína galdra þar til er Pompeius Sextus ok hans menn tóku at óttask mjǫk.

Þá mælti Erichtho "hræðisk eigi þó at þessi maðr lifni um stund ok tali með oss: vera má at þér hræddisk ef ek lyki upp fyrir yðr helvíti ok sæi þér þar eldsfulla staði ok ár þær er þaðan falla fullar með eitri eða þá hina ógurligu hǫfðingja sem þar eru fyrir: eigi veit ek hversu hræddir þér mundut þá verða." síðan tók hon hǫggorm einn ok barði þar með búkinn hins dauða þar til sem hann kviknaði. Erichtho skyldaði hann til at segja slíkt er hann vissi ok hon vildi hann spyrja.

Draugrinn mælti "mein eitt er mér at því er þú hefir mik upp vaktan, enn eigi mun ek segja fleira enn ek veit. ǫllum Rómverjahǫfðingjum er mikit angr at er þetta missætti hófsk þeim sem framliðnir eru. enn þó eru misjafnir staðir í helvíti þeir er búnir eru þeim mǫnnum er látask munu í þessi orrostu. góðir hǫfðingjar eru hryggvir. ek sá þá feðgana Decium hvárntveggja dapran ok hinn góða Camillum ok Kurium hrygga ok svá hinn ríka Sillam. Scipio hinn góði harmaði þat er son hans skal falla í orrostu í Libia í þeim stað er hann hafði œztan sigr unnit fyrr meirr. hinn ellri Kato harmar dauða síns nafna ok sonarsonar. þik einn sá ek glaðan, Brutus hinn fyrsti consul, af hinum góðum hǫfðingjum. Enn í ǫðrum stað sá ek glaða í píningum hina grimmu ok hina vándu hǫfðingja Lucium Katilinam ok Marium ok Cethegum ok aðra vánda hǫfðingja. helvítis hǫfðingi lýkr upp mǫrg sæti ok marga hella ok mǫrg bǫnd býr hann þeim er sigrinn hlýtr. enn þú hinn ungi maðr ber þá huggan heim með þér at blíðir staðir bíða feðr þíns í helvíti ok hann mun hinn œzta stað fá í því ríki ok bið hann ekki angr gera sér at lítillar stundar metorðum ok í þann stað man hverr niðr koma sem hann hefir sér fyrir búit því at þessir báðir hǫfðingjar munu deyja þó at ǫðrum sé þvegit í Tífr enn ǫðrum í Níl. enn hér mun um skiptask yðvarr sigr."

Eptir þat féll niðr hinn dauði. enn Erichtho brenndi síðan líkamann ok kvað þar yfir marga galdra þá er enginn heyrði áðr slíka. eptir þat fór Pompeius Sextus til herbúða ok Erichtho með honum.

Frá bardaga Pompeius ok Julius. Síðarstu nátt er Pompeius Magnus lifði í fullum veg sínum var hann mjǫk hugsjúkr, ok þá er hann var sofnaðr dreymdi hann at hann þóttisk vera kominn í Rómaborg ok drifi at honum ǫll alþýða ok hæfi hann upp til himna með hinum mesta fagnaði. ok segir Lucanus svá at því dreymdi hann slíkt at þar var æ hans hugr sem Rómaborg var.

Ok um morgininn gerðisk kurr mikill í herbúðunum ok vildi liðit gjarna berjask ok gekk at Pompeio ok kvað hann of mjǫk spara mag sinn — eða til hvers hann hefði her saman dregit um allan heiminn enn láta þó aldri orrostu verða.

Þá gekk ok sá hǫfðingi fyrir Pompeium er hét Tullius Cicero, einn af hinum ágætustum Rómaborgar hǫfðingjum sakir speki ok málsnilldar, ok mælti "þau laun hǫfum vér fyrir várn góðvilja, ef vér skulum ráða, at þú treystir á hamingjuna; ok e = = = = bœn konunga ok hertoga at þú megir sjá Julium mag þinn sigraðan. eða hví óttask þú þau forlǫg er guðin hafa fyrir séð? ok allt várt mál felum vér nú guðunum á hendi; ok fǫrum nú til orrostu, ella munum vér með þik skiljask. eða fyrir hví viltu svá lengi þyrma mági þínum er þér gerir illt eina?"

Pompeius svaraði "ef yðr líkar ǫllum betr at berjask þá mun ek eigi lengr dvelja, ok látum nú at því góðir hálsar hamingjuna einn dag allra manna forlǫgum ráða ok mun hér margr maðr falla á einum degi."

Eptir þat leyfir hann mǫnnum at brýna vápn sín ok brynja hesta sína ok búa sik at ǫllu. enn er liðit var búit þá laust á hvassviðri með stórum eldingum ok reiðarþrumum svá at menn féllu til jarðar enn vápnin tók ór hǫndum þeim ok snaraði í loptit upp. fólkit var þá svá ákaft at þá er vápnin féllu ofan ór loptinu sǫgðu þeir guðin sýna at þau vildu at barizk væri er þau sendu vápnin ór loptinu til manna. fór nú lýðrinn mjǫk rasanda. Enn Lucanus segir þat líkindi at Julius blótaði helvítisguðin sér til tignar svá marga ágæta hǫfðingja sem hann drap í þessi orrostu saklausa.

Þat er sagt at einn vísindamaðr sá er Aponos hét sat á fjallshálsi nǫkkurum um dag ok sá á bardagann ok mælti "nú kemr mikill dagr ok man stórt at gerask: hér gangask at móti fylkingar þeira manna sem œztir eru í heiminum ok himinninn sjálfr sýnir ógnir þeira."

Nú fóru fylkingar framm á vǫlluna ok þóttu náliga skína allir vellirnir, er sólin kom upp, af vápnabúnaði þeira. í vinstra fylkingararmi var Lentulus consul ok með honum hit røskvasta lið. enn í hœgra fylkingararmi var Domitius sá er fyrr var frá sagt. í miðri fylkingu var sjálfr Pompeius með sitt hit bezta lið. en fimm fylkingar váru þar sem nǫkkuru var lægra við vatnit ok váru þar fyrir konungar af Syria.

Enn er Julius sá at fylkingar váru búnar til bardaga þá óttaðisk hann í fyrstu enn kallaði þó saman herinn ok talaði fyrir þeim ok sagði svá "heyrit nú riddarar er sigrat hafit heiminn með minni hamingju. nú er sá dagr kominn er oss hefir lengi til langat, ok neytit svá vápna sem vér munum annat hvárt fá bót eða bana. þér hafit nú í hendi hverr maðr ek skal vera í kveld. ek man gǫrla þann dag er þér hétut mér fulltingi með Rubicon ok af þeiri ván réð ek til bardaga þá er mér var varnat alls sóma í Rómaborg. látum þenna dag frelsa bǫrn vár ok konur ok eignumsk nú með vápnum hús ok herbergi í Rómaborg. ‚Nu man ek rett a mæla ‘því at þeir munu sekir ganga er sigraðir verða. en ef þér kallisk eigi fyrir mínar sakir sœkja fóstrjarðir yðrar ok fé með vápnum ok fáit þér aptr unnit fé yðvart ok frelsi. minnizk þess hvé Pompeius hélt yðr fyrr í vandræði er þér náðut eigi at berjask ok verja yðr. nú er sú bœn mín til allra yðar at þér hǫggvit sem stœrst alla þá er í móti yðr standa en gefit þeim grið ǫllum sem flýja ok eigi vilja við horfa ok lokkum þá svá til at flýja." enn er Julius hafði lokit tǫlu sinni þá hlaupa þeir til ok brjóta herbúðirnar ok fylkja liði sínu ok eru búnir til bardaga.