Bókastaðir

Frá bardaga Kurionis ok Varus ok frá Juba. Kurio er maðr nefndr, rómverskr at ætt, er var í liði Julii; hann vildi fara til Sikileyjar at heimta þar saman skatt, her ok vistir Julii: þessi Kurio kom til móts með Julium með ána Rubicon ok eggjaði sem mest at sœkja Rómaborg með vápnum: hann fekk andviðri ok rak hann frá eyjunni ok yfir at landi ok setti hann herbúðir sínar á hóli nǫkkurum skammt frá þeiri borg er Carthago heitir er ríkuz er í Africa.

Sá hǫfðingi réð þar fyrir af liði Pompeius er Varus hét með mikinn her. enn er Varus spurði at Kurio var kominn þá bað hann Juba skyldi fá honum svá mikit lið sem Pompeius mundi væmta. konungr tók val máli hans ok kvezk muna þat er Curio hafði rekit hann frá Rómverja hǫfðingjum ok vildi hann nú þess h = =. enn er Curio spyrr at Juba var beðinn liðs varð hann mjǫk óttafullr. Varus ferr með her sinn ok setr herbúðir sínar skammt frá h = = = er Curio sér þetta þá gengr hann ór herbúðum ok á vǫll einn slettan ok bles í lúðr ok eggjar lið sitt til bardaga. enn er Varus sá þat þá snýr hann í mót ok berjask þeir um stund ok lauk með því at Varus flýði í herbúðir sínar.

Þat spyrr Juba konungr ok varð glaðr ok þóttisk sjá at hann mátti vinna sigr á Curio ok nú kallaði hann saman mikinn her ok riddaralið svá at menn Julii hǫfðu øngva njósn af. þá sendi hann þann hǫfðingja er Sabura hét til herbúða Curionis ok eggja hann til bardaga at sér. þeir gera svá.

Kurio beið allan daginn ok náttina ok í móti degi þá eggjar hann lið sitt til bardaga. þeir báðu hann fyrir sjásk ok sǫgðu at þat fólk var svikalt ok vant at berjask með svikum. enn Curio lét eigi letjask ok réð þegar til orrostu. Sabura barðisk slæliga ok hnekktisk undan ok drósk at herbúðum. Kurio sœkir at honum fast með lið sitt ok þóttisk hann hafa sigrinn í hendi sér. ok er hann var langt kominn frá herbúðum sínum þá ljóp lið konungs ǫllum megin at honum ór leynum ok var nú enginn kostr at flýja.

Kurio óttask nú, ok allt liðit; enn þó bar hann þann ótta braustliga ok eggjaði fast liðit. enn konungsmenn báru á þá grjót ok vápn svá at þeir máttu ekki nema hlífa sér, ok var svá mikil þrǫngin at líkin náðu eigi at falla ok hné hverr at ǫðrum. ok er Kurio sér at lið hans er fallit enn hann mátti eigi enda vildi hann með øngu móti flýja ok eigi á hǫnd ganga — hann sneri þá sverðs oddinum at sér er hann hélt á ok lagði í gegnum sik sverðinu.

Svá segir Lukanus at Julius ok Silla keyptu undir sik Rómverjaríki með herfangi ok vápnum en þessi Curio seldi Romam með eggjan sinni ok náði þó eigi at sjá þann sigr er Julius fekk. enn þó segir meistari Lukanus at enginn maðr fæddisk í Róm hvárki áðr né síðan sá er betr væri at sér gǫrr um allar íþróttir enn þessi Curio ef hann vildi réttu fylgja.

Frá Lentulus hǫfðingja er hann talaði fyrir fólkinu. capitulum. Í þenna tíma var Pompeius fyrir utan hafit í því landi er Epirus heitir með ǫllum Rómverjaher. þá komu at hendi þeir dagar er kjósa skyldi consules ok skipta Rómverjaríki: í þann tíma eru nú júl haldin. hann kallar saman alla hǫfðingja til ráðagerðar.

Þá stóð upp sá hǫfðingi er Lentulus hét ok mælti "vér eigum at geyma hversu vér erum brott flæmdir frá várri borg ok hvert mannval vér hǫfum. mér sýnisk sem hér sé nú saman komit allt hit bezta hǫfðingjalið Rómverja með oss þeir er ǫllum dómum eigu at ráða, ok þó at vér værim nú svá langt norðr komnir at náttsólin skini á sumrum eða svá langt suðr sem lengst má byggja fyrir sólarhita þá væri þó jafnan með oss lǫg ok réttindi hvar sem óvinir várir væri. ok þat var enn fyrr er Rómverjar váru með Kamillo hinum ágæta ok hann sat í einu litlu þorpi er Veii heitir ok héldu sik þar fyrir sínum óvinum er tekit hǫfðu borgina ok var þar þá Roma er Rómverjar sátu; enn er ok svá at þar er Rómaborg sem mér erum hvar sem Julius Gaius Cesar sitr með þorpara sína ok ránsmenn. sumt lið hans er nú drepit svá sem Vulteius enn hinn ágæti Kurio var felldr í Africa með miklu liði. enn mér væntum oss fulltings af guðunum ok treystum á hamingju vára ok leggjum nú allan hug á at lægja ófriðinn eigi síðr enn þeir at vekja hann. nú eru þeir dagar komnir er þér eigut með yðr tign at skipta: sýnisk mér þat ráð at taka til hǫfðingja yfir oss Pompeium, ok þótt hann sé nú gamlaðr þá er þó enginn undir sólinni hans jafningi síðan er Alexandrum Magnum leið."

At hans máli varð mikill rómr ok var Pompeius gǫrr consul hit áttunda sinn ok fenginn honum í hendr allr Rómverjaherr. síðan var þat dœmt at Juba skyldi konungr vera í Libia enn Ptolemeus á Egiptalandi; þá gafsk ok frelsi borginni Focis at sitja um kyrrt ok svá borgarmǫnnum í Athenis. ok síðan sleit þinginu ok bjǫggusk allir til orrostu.

Frá Appius er gekk til frétta við Apollo skurðgoð. Appius hét einn hǫfðingi ríkr. honum fekk mikinn ótta þessi ófriðr ok gekk í fjall þat er Parnassus heitir: þat kǫllum mér miðjan heiminn. í fjallinu stóð eitt hof mikit. þar var í goð þat er Apollo hét ok þeir trúðu at aldri mundi ljúga. þagat hafði ok sótt fyrri "prí" konungr til fréttar ok margir aðrir ágætir hǫfðingjar ok fengu þar merkilig svǫr.

Appius bað blótmann einn ganga til fréttar með sér viðr skurðgoðit. enn blótmaðrinn setti í hofit eina mey at svara því sem hann mælti: hon hét Femonoe. Enn er Appius heyrði svǫr hennar þá skildi hann at þat var rǫdd meyjarinnar enn eigi Apollinis: þá varð hann reiðr ok bað hana þegja.

Enn mærin varð hrædd ok hljóp í undirhús eitt er þar var undir sem goðit stóð uppi yfir: þá fekk hon spáleiksanda af goðinu, er stóð yfir henni, ok mælti "þú Appi, ef þú vill forðask allan háska Rómverja þá far þú í eyna Euboeam ok muntu þar vera hirðr frá ǫllum háska."

Appius gekk ór hofinu ok fór með sveit sína í eyna Euboeam ok hugði at hann mundi þar taka ríki, enn litlu síðarr enn hann kom þar tók hann sótt ok dó. enn mærin fanzk vitlaus áðr vígðu vatni var støkkt yfir hana.

Hér segir af er Julius Cesar talaði fyrir sínum mǫnnum ok frá ferð hans. Þá er Julius Cesar hafði undir sik unnit Hispaniam ok Britanniam þá lýsir hann því at hann vill sem skjótast fara til Rómaborgar ok síðan út yfir hafit at þeim Pompeio.

Þat var mikill luti liðs hans er mjǫk leiddisk orrostur ok vildu gjarna fara heim ok berjask eigi með frændr sína ok vini ok mæltu svá "vér viljum taka orlof af yðr því at þér hafit háska bæði á sjó ok á landi: várt lið er sumt fallit enn sumt flýit — sumt á Saxlandi, enn sumt í Hispania, sumt í Italia, ok hǫfum vér barizk með þér náliga um allan heiminn. hvert verkkaup skulum vér taka ef mér berjumsk við vára borgarmenn? nú viljum vér sjá fyrir oss at guðanna ráði." Ok eptir þat snýr í brott mestr luti liðs Julii. sem hann sér þat þá bað hann þá heyra sín orð áðr enn þeir skildi með hann.

Hann mælti þá "þér riddarar mínir vilit nú með mik skiljask — þá skulu ok allir fara þeir sem vilja ok þó vápnlausir: ek vil vápnin hafa, enn þér farit sem þér vilit: ek mun annask um mín forlǫg: þau sǫmu vápn munu mér fá jafnmarga vini ok góða drengi. Eða ætlit þér veslir menn at yðvarr flótti muni nǫkkut um skipta minni gæfu? svá mun yðr fara sem ánum er þær heitask með sjóinn at þær muni eigi lengr falla í hann. eða ætlit þér at yðvart fulltingi muni nǫkkut minn sigr tálma? aldri munu guðin sik svá lítils virða at þau láti yðvarn flótta vinna mér ósigr. svá er spáð at margir skulu þjóna enn fáir þiggja. Veit ek at þér munut fúsir flýja með Pompeio af þeiri ógn er mínu nafni fylgir ok þeim sigri er ek hefi unnit í norðrhálfu heimsins þar sem þér þorit nú eigi at fylgja mínum sigri. vitit þér ok þat at Labienus þótti hinn mesti hǫfðingi undir sínum vápnum ok hinn harðasti meðan hann fylgði mér, enn nú er hann kominn í annan flokk ok þykkir hann nú herviligastr flóttamaðr bæði á sjó ok á landi. Setit nú niðr merki mín ok flýi þeir sem flýja vilja en hinir taki upp vápn ok merki sem mér vilja fylgja ok betr eru hugaðir. mun ek halda upp orrostu sem áðr. en þeir sem í fyrstu tóku þetta upp skulu taka makligt verkkaup fyrir sinn útrúleik: þeir skulu rétta frá sér hálsinn, enn mér skulum þá sjá á allir saman hvárt þeir hinir nýju riddarar kunna stórt at hǫggva."

Meðr þessi hans orð varð fólkit svá hrætt at enginn þorði í brott at fara: játaðu honum þá allir sinni lýðni. hann ferr nú út á Púl til Brandeisar með allan herinn ok lætr þar saman heimta ǫll þau skip er hann mátti fá.

Enn hann sjálfr reið til Rómaborgar með litlu liði ok var hann þar gǫrr dictator ok consul af því fólki er þar var fyrir. enn síðan fór hann í þá borg er Alba heitir ok blótaði þar eptir fornri siðvenju Rómaborgar hǫfðingja, ok síðan fór hann til Brandeisar.

Ór Brandeis fór hann með skipaherinn ok út yfir hafit til þeirar borgar er Paleste heitir. en þó var mikill herr eigi búinn ok setti Julius þann hǫfðingja yfir þat lið er Antonius hét ok bað hann koma eptir sem fyrst yrði hann búinn.

Julius setr þá herbúðir sínar fyrst "in bg þa" er Epirus heitir, skammt frá því er Pompeius hafði sett sínar herbúðir; enn ár tvær féllu millum herbúðanna ok heitir ǫnnur Apsus enn ǫnnur Genusus. segir svá Lukanus at hamingjan fekk þann stað til at varðveita þessa hina ágætustu tvá hǫfðingja heimsins at skirra óhœfu nǫkkura stund þó at meiri yrði vesǫld heimsins enn þessi dvǫl kœmi til sættar: þar mátti hvárr þeira sjá annan ok talask með um þvera ána ok minnask á hversu lengi þeir mágar hǫfðu með mikilli ást saman haldit sínum tengdum.

Julius var fúss til orrostu, enn honum þótti Antonius seint koma til liðs með sik: hann sendi þá orð Antonio svá segjandi "þú Antoni, skunda higat þó at þú vitir víst skipbrot. ok eigi skiptum mið nú jafnt heiminum: Cesar ok allir Rómverjahǫfðingjar sitja í Epiro, enn þú hefir einn allt Rómaríki."

Hér segir frá Julio consul ok fiskimanni. Ok er Antonius dvaldi kvámuna meirr enn Julius vænti þá leyndisk hann eina nátt brott frá herbúðunum ok hafði einn riddarabúnað: hann gekk um náttina með sjóvarstrǫndu ok fann eitt skip sett upp í bergskor eina ok fest með reipi: þar sá hann hjá hús lítit grasi þakt enn byrgðar dyrr: hann knúði hurðina.

Þar var inni fiskimaðr einn fátækr er Amiklas hét: hann gekk at durunum ok spurði hverr svá fátækr væri úti at hans greiða þyrfti þar um miðnætti: hann tendrar ljós ok lætr upp hurðina ok undirstendr þó eigi hversu mikit guðin veittu honum er hann hræddisk ekki — enn sú er engin borg eða herbergi er menn heyrðu nefndan Julium at óhræddir byggja.

"Ef þú flytr mik norðr á Púlsland ok fylgir mínu ráði þá skaltu eigi alla ván eiga undir báti þínum lengr. far þú nú ok bú þik ok dvel ekki ok mun þat þín gæfa vera ef þú gerir minn vilja."

Ok þót Amiklas teldi mǫrg torleiði á þá fór hann ok setti framm bátinn ok búask um skjótt: láta síðan í haf ok sigla: vindinn gerði brátt mikinn ok sjóinn stóran ok hræddisk fiskimaðrinn mjǫk ok vildi þar taka land sem hann mátti fyrst.

Julius mælti "hræsk eigi ógnir hafsins eða vindinn ok sigl beint undan vindinum ok stefn á Italialand. enn sú er sǫk til hrælzu þinnar at þú veiz eigi hverjum þú fylgir, því at gæfan ok guðanna fullting man aldri við þik skiljask. Nú stefnum til Kalabria því at þar at eins er sú hǫfn at mið munum lífinu halda."

Veðrit óx at eins enn náttina gerði myrkvari enn fyrr væri dœmi til því at niðamyrkr var ok drífa með eldingum ok sá þeir eigi siglutréit ofanvert ok máttu ekki annat enn halda fyrir veðrinu. ok svá kom um síðir at Julius ætlaði at þeir mundu tapask ok mælti "undr er þat er guðunum verðr svá mikit fyrir at tapa mér. enn fyrir mína virðing er mér eigi ætlat at falla í orrostu ok skal ek því heldr drukkna í sjó. Enn óhræddr mun ek taka þann dauða sem guðin hafa hugat mér. svá var ek næst í Rómaborg at Pompeius var mér lægri ok svá mikla tign fekk ek þar at eigi eru dœmi til at né einn rómverskr maðr hafi fengit jafnmikla. enn nú bið ek þess at enginn viti hvat af mér er orðit ok stíga ek svá dictator ok consul yfir dauðann, ok láti guðin mik øngva eptirgerð hljóta ok hvergi mitt lík at landi reka ok øngva sáluelda eptir mik gerva: því at minir óvinir munu aldri óhræddir við mik meðan þeir vitu eigi vísan dauða minn."

Nú minnkaði veðrit ok komsk Julius til móts við Antonium ok þó mjǫk á óvart.

Enn þegar fólkit vissi at Julius var þar kominn þá sótti flest til hans þat er mátti ok mæltu "meðr því at þitt líf er orðit hjálp ok heilsa lýðsins ok þú ert orðinn hit hæsta hǫfuð heimsins þá er nær ærsl í at vilja svá deyja enn mér skyldim liggja ok sofa meðan þú vart í slíkum lífsháska! ok ærit mjǫk treystir þú á hamingjuna í orrostum þó at þú laupir eigi á sjóinn í ófærum veðrum."

Julius býsk nú sem skjótast ok vánu bráðara kom hann út yfir hafit með ǫllu liði sínu í Epirum til "hofflins".