Bókastaðir

Frá Pompeius ok Julius ok þeira viðskiptum. Nú kemr Julius til Brandísar ok setzk um hana með ǫllum her sínum. Hann sér at þeir Pompeius megu fara ór borginni meðr skipum ok svá á haf út ok því lét hann stórt grjót ok stór-viðu fœra í sundit. Enn Pompeius lét taka stór skip þá er vindr stóð af borginni ok reisti þar á valslǫngur ok lét reka út at stikunum ok slǫngdi svá eldinum í stikin ok brenndi upp.

Eina nátt fór Pompeius leyniliga á skip með her sínum ok sigldi brott. Enn er hann var í brottu þá snøru borgarmenn skjótt trúnaði sínum ok á þeiri nátt luku þeir upp borginni fyrir Julio ok hans liði. Þá váru tekin tvau skip er Pompeius átti ok var drepit af hvert mannsbarn er á var, enn sumt lið Pompeii komsk á haf út.

Ok segir Lukanus svá "þar ferr þú nú Pompeius með ekki litlum flokki, ok er þat þó óskapligt at mannfall mikit skuli verða á fjarrlægu landi. Enn þó vilja guðin eigi ræna þik fǫðurligum grepti á þínu fóstrlandi, heldr var til þess kosit Egiptaland at Italia væri sparat til þeirar ógæfu ok hǫrmuligra svika meðr þvílíkan hǫfðingja, ok má Rómaborg vera óspillt ok ósaurgut af dauða þínum Pompeius."

Nú sigla þeir á haf ok horfa flestir framm eptir skipi nema Pompeius einn: hann lá aptr á saxit ok horfði upp til lands, ok meðan hin hæstu fjǫll váru eigi vǫtnut. Hann hafði verit lengi af mǫrgum áhyggjum svefnlauss, ok er horfin váru ǫll fjǫll þá sofnaði Pompeius.

Hann dreymdi þá at Julia er hann hafði átt, dóttir Julii Cesaris, kœmi at honum ok mælti til hans með mikilli reiði "þat kann ek at segja þér at helvítisguðin búa þér margar vistir ok mǫrg meinlæti. Þú vannt sigr meðan mið váromi hjóna; enn nú hefir þú skipt hamingjunni með rǫkknaskiptinu: hafa Cornelie ekki giptusamliga gengit verfǫngin þó at hon sé nú friðla þín. Ert þú náliga fauskr einn ok viltu þó flytja hana í her með þér hvárt sem þú ferr á sjó eða á landi til þess at ek mega þín aldri njóta. Enn hon skal þín þó eigi njóta: faðir minn man angra þik um daginn enn ek um nætrnar. Øngvar óminnisveigar hefi ek drukkit í ǫðru lífi þótt þú munir mik nú ekki: enn hvat er þú bersk fyrir þá mun ek æ í miðri fylking vera, ok þess sver ek fyrir mína hǫfðingja í ǫðrum heimi at þú munt aldri at øngu verða mega ok ekki mun þín bǫrn mega frá þér skilja, ok svá man þessi orrostu lúka at þú munt minn verða ok með mér muntu fara." Síðan fór hon í brott.

Enn Pompeius vaknar ok mælti mœðiliga "til hvers kemr þér Julia at angra mik með slíkum draumum? því at annat hvárt er vitit ekki eptir dauðann ellar er dauðinn enskis verðr."

Þat sama kveld kom hann ǫllum herinum heilum á þat land er "cumadudiam" heitir.

Frá ferð Julius til Rómaborgar. Julius réð nú einn ǫllu Rómaborgarlandi. Hann sendi þann mann til Sikileyjar at heimta þar saman vistir er Curio hét. Enn hann sjálfr fór til Rómaborgar með friðsamligu yfirbragði. Enn er hann fór at borginni þá var ekki gert með hann sem aðra hǫfðingja er þeir komu heim með sigri því at engi processio var gǫr móti Julio ok týndi hann þeim sigri með yfirbragði en þó hafði hann þann sigr at fólkit allt var náliga hrætt með hann.

Enn er hann reið at Rómaborg þá kallaði hann hátt ok mælti "þar ertu Roma, sæti guðanna — ok hafa hǫfðingjar þínir flýit frá þér orrostolaust ok þorat eigi at halda upp orrostu: víst sé guðunum þǫkk er þínir fjandmenn Rómaborg komu eigi ór austrvegi meðan þú vart hǫfðingjalaus, ok er þat skǫmm ok skaði er þú skyldir hafa huglausan her yfir þér, ok víst er þat fagnaðr er vér hǫfum heldr hér með oss byrjat þessa deilu."

Nú kemr Julius í borgina með slíkri ógn ok hræzlu sem nú var frá sagt — búinn at brenna hofin enn ræna guðin. Hann stefndi til sín ǫllum þeim hǫfðingjum sem eptir váru í borginni í hǫll eina mikla: þeir váru svá hræddir at þeir dœmdu allt þat er hann vildi. Eptir þat gekk Julius til þess hofs er þeir kallaðu Njarðarhof.

Þar var hjá hǫll: sú var sterkliga læst... ok Erarium hét er í var hirt allt lausafé Rómverja, gull ok silfr ok góðir vefir er saman hǫfðu dregit hinir fyrri hǫfðingjar. Ok er Julius kom til hofsins þá veik hann til hallarduranna.

En sá hǫfðingi er Metellus hét mælti við Julium "eigi munut þér upp lúka þessum durum [upp lúka] at mér lifanda, ok eigi munut þér ræna hofit ok guðin sinni eign nema þér drepit mik. Nú er þat ráð Julius at bregða sverði þínu ok hǫggva hǫfuð af oss borgarmǫnnum, ok er þat mikit frægðarverk."

Julius reiddisk mjǫk orðum hans ok mælti "mikinn hégóma mælir þú at þú munir fá svá vegligan dauða: eigi man ek saurga mínar hendr í þínu blóði, ok øngvan hug ber ek til þess at sýna mína reiði á þér því at eigi muntú mega stýra lǫgum né frelsi í móti mér, ok eigi mun ek svá blanda hinum hæstum lutum við hina smæstu því at lǫgin sjálf vilja heldr vera brotin af mér enn haldin af þér at eins." Ok er Julius hafði þetta mælt þá brutu hans riddarar herklæddir upp hurðina.

Þá mælti einn rómverskr riddari sá er "koctanentíus" hét til Metellum "sér þú eigi at allt várt fólk er fyrir farit sakir þess ríkis er yfir gengr ok verðum vér nú mǫrgum rǫngum lutum at lýða, ok er sú líkn vár mest at margir verða svá at gera ok vér verðum øngu at níta því er á oss er lagt."

Metellus var tekinn ok leiddr til duranna, ok tóku þeir þá út auð þann er enginn hafði nær komit langa æfi ok hinir œztu consules hǫfðu saman dregit: hinn fyrri Fabricius er barðisk við Rómverja sjálfa ok Marius er sigraði Jugurtham konung ok vann Numidiam — ok allr sá fjárlutr sem Pompeius hafði saman dregit um austrhálfu heimsins sá er barðisk með tuttugu ok tvá konunga ok sigraði þá. ok segir svá Lukanus at þá hit fyrsta var Rómaborg fátækari at fénu enn Julius Cesar.

Hér segir af Pompeio ok hans liðsafnaði. Nú er at segja af Pompeio at hann sendir orð ǫllum þeim mǫnnum, er honum vildu lið veita, um Greciam ok Asiam, ok dreif til hans útalligr herr, ok segir Lukanus svá at aldri um aldr muni jafnmikill herr hafa saman dregisk í einn rota ok eigi munu dœmi til at jafnmargir jarlar ok konungar hafi haft yfir sér einn hǫfðingja: allr herrinn hlýddi hans boði ok banni.

Nú ferr Julius með her sinn ok ætlaði í Massiliam ok Hispaniam, ok fyrir því at hann vill vinna allt fyrir norðan fjallit. hann stefnir nú til þeirar borgar er "foge" heitir ok sterkuz var.

Ok er borgarmenn spurðu ferð hans ok fyrirætlan þá sendu þeir menn í móti honum ok sǫgðu svá at "hvern tíma sem útlendr herr hefir gengit á Rómaríki þá hǫfum vér með þeim verit ok barizk svá sem ritat er í yðrum annálum; enn ef þér vilit fara í ókunnar hálfur heimsins ok berjask þar þá hafit þér þá menn með yðr er þess eru fúsir því at hvervetna um heiminn drífr lið at yðr þat er ekki skirrisk slík vandræði, ok með slíkum vilja skyldu allir vera til yðvar ok til Pompeius sem vér erum ok mundut þit þá eigi reiðir deila. nú biðjum vér at þér snúit frá borg várri með friði. [Enn meðr því at þér vilit vinna hana ok setjask í hana þá] viljum vér at þessi staðr sé øruggr Pompeio ok yðr, hvárr ykkarr sem hingat vill sœkja vápnlaus, ok sýnum vér yðr svá vára trú. enn meðr því at þér vilit setjask um borgina ok sœkja hana með ófriði þá skulum vér at vísu verjask ok fyrri munu brœðr vegask enn mér tapim konum várum ok bǫrnum ok gangim í her með þér nauðgir."

Enn er Julius heyrði þetta þá reiddisk hann ok mælti "þessir menn ætla mikinn hégóma fyrir sér at þeir ætla at ek muni eigi tóm til fá at eyða þetta land ok brjóta þessa borg. þeir sǫgðu at ef ek kœmi vápnlaus í þessa borg at þeir mundi hana upp lúka: svá mundu þeir mik inni byrgja at ek munda aldri út komask. Nú gef ek yðr góðir félagar þessa borg at herfangi."

Síðan ferr Julius til borgarinnar með her sinn ok sér at ǫll borgarhlið váru aptr byrgð. Enn króna þykk af hjálmum, brynjum ok skjǫldum var sett umhverfis borgina á vígskǫrðum. Julius setr nú herbúðir sínar um borgina ok lét gera einn vegg af torfi jafnháfan borginni ok vígskǫrðum: hann lét setja upp háfa viðu tveim megin veggjarins svá at eigi félli þó at þungi kœmi á.

Þar var ok blótskógr einn er borgarmenn hǫfðu mikinn átrúnað á ok treystisk lið Julii því eigi at hǫggva hann. Þá ljóp Julius fram at skóginum ok hjó tveim hǫndum lund einn sterkan svá at øxin sǫkk at hamri ǫll ok mælti "hræðisk þér eigi at hǫggva þenna skóg: ek man bera ábyrgð fyrir." Þá hjǫggu þeir upp allan skóginn með hræzlu ok uggðu þó meirr reiði Cesaris enn guðanna: var nú upp hǫggvinn allr sá skógr.

Með þetta urðu borgarmenn óglaðir ok mæltu svá "hví manu guðin eigi hefna sinna meingerða? eða hví man svá ‚næk ‘hamingjan vándra manna at ‚þeir ‘megu øngum stýra nema vesǫlum mǫnnum einum?"

Julius lét gera tvá turna á vegginum til at skjóta í borgina. enn borgarmenn vǫrðusk vel ok drengiliga ok slǫngdu grjóti með valslǫngum ór borginni svá at menn Julii máttu eigi atsókn við koma ef þeir gengu nær. Julius sá þá at hann mundi þá borg eigi unnit fá utan með langri umsát ok skipti þá herinum í tvá staði: fór hann sjálfr í Hispaniam með sumt liðit enn setti eptir þann hǫfðingja er Brutus hét ok bað hann aldri við skiljask fyrr enn borgin væri unnin.

Litlu síðarr riðu borgarmenn út með ǫllum her sínum ok báru eld í vígi þau er Julius hafði gera látit ok brenndu upp allt. Ok síðan bǫrðusk þeir á skipum með Brutum ok varð þar hinn harðasti bardagi.

Sá hǫfðingi var í liði Bruti er Tirrhenus hét, manna sterkastr: hann var hǫggvinn um þvert andlitit svá at bæði augun fyrirfórusk. Enn þó at hann væri blindr þá skaut hann þó í lið óvina sinna: hann skaut með ǫr í brjóst einum gǫfgum manni þeim er Argus hét ok féll sá þegar á bak aptr. Enn faðir hans stóð hjá honum ok bendi honum at hann lyki aptr augu sín.

Ok er hann sá sinn bana fyrir þá mælti hann með miklum harmi "ef guðin vilja lofa mér at ek leggja mik sjálfr í gegnum þá skal ek þat gera." Síðan skaut hann niðr sverðshjǫltunum ok lét fallask á oddinn svá at í gegnum hann stóð ok steyptisk síðan fyrir borð.

Lauk svá þeira skiptum at Brutus fekk sigr ok var þessi hinn fyrsti sigr af mǫnnum Julii.

Hér segir af Julio er hann fór í Hispaniam. capitulum. Nú er at segja frá Julio at hann kemr í Hispaniam ok váru þar fyrir tveir hǫfðingjar, vinir Pompeius: hét annarr Petreius enn annarr Afranius. þeir hǫfðu mikit lið ok sátu í þeiri borg er Ilerda heitir; enn á fell millum borgarinnar ok Julii sú er "tigna" hét ok mátti Julius því eigi ná atgǫngu at borginni. hann setr herbúðir sínar við ána sjálfa.

Enn annan dag eptir gekk hann upp með ánni ok ætlaði at ganga upp á hamargnípu þá er þar var ok bar framm yfir borgina. þat sá þeir Petreius ok Afranius ok réðu í móti honum yfir ána ok vildu verja honum bergit, ok endisk með því at þeir flýðu enn Julius náði berginu. hann heimti saman liðit á bergit upp.

Ok litlu síðarr urðu vǫtn svá stór af sólarhita um várit sakir snjónáms á háfjǫllum at áin varð svá mikil at hon fell hvárntveggja veg bergsins svá at Julius mátti hvárngan veg frá komask berginu yfir ána. Julius lét gera skip af húðum ok lét hǫggva upp aldingarða þá er stóðu hjá berginu ok gerðu þar af skip ok þar með húðum ok kom svá ǫllum herinum yfir ána.

Þá fóru þeir út af borginni, Petreius ok Afranius, ok vildu sœkja til borgar nǫkkurrar ok var þangat mjǫk lǫng leið ok øruggt vígi ef til kjœmisk. enn er Julius sá ferð þeira þá kemsk hann fyrir þá með riddaraliði. enn þeir Afranius námu staðar á holti nǫkkuru ok fylktu þar liði sínu. tǫluðusk þeir þá við ok kenndusk: stóðu þar bæði feðr ok brœðr, synir ok frændr, í hvárri fylking, ok margir aðrir miklir vinir; ok var næsta ráðit um stund at þeir mundu sættask með Julium, áðr enn pc = = = eggjaði þá at þeir skyldu freista at berjask ok sagði at skǫmm var í at sættask orrostolaust ok b = = = = svá — ok yrkja þeir fyrri á til orrostu enn Julium verði.

Þeir felldu mart lið af honum. enn þó um síðir urðu þeir ofrliði bornir ok flýðu aptr til borgarinnar. enn Julius fekk enn riðit fyrir þá meðr hestaliði. þá komu þeir upp á sandhól einn háfan ok þurran ok fylktu þar liðinu ok eggjaðu Julium at sér ok hans menn.

Enn er menn Julii bjǫggusk til atgǫngu þá mælti Julius hátt "gangit eigi at, því at sá bítr sárt er sér vill eigi forða" enn þeir váru svá óðir sem hit óarga dýr ok hræddúsk eigi dauðann. Þetta ferr eptir því sem Julius ætlaði at þeir áttu øngvan kost á at berjask ok tók þá fyrst reiðin at þverra enn hugrinn at minnkask. enn er þeir váru lengi kvaldir á hólinum af hungri ok þorsta þá gengu hǫfðingjar fyrstir af hólinum ok með þeim allt liðit í = = = = = = = Julii.

Þá gekk Afranius fyrir Julium ok stóð á knjám fyrir [f = = = =] honum ok hélt ǫllu sínu yfirbragði ok mælti "ef ek ætti kost at falla fyrir yðrum vápnum þá skortir mik til þess hvárki þrek né hreysti. Enn nú viljum vér biðja yðr friðar. eigi hǫfum vér ok hlaupit í þetta vandræði né hafisk upp sjálfir til fjandskapar við yðr, heldr bar þat saman at missætti varð yðvar í millum ok þess hǫfðingja er vér héldum trúnað við. Biðjum vér nú at þér látit oss í friði heim fara til várra heimkynna því at vér erum nú yfirkomnir af þér." ok er Julius hafði heyrt orð hans þá gaf hann þeim ǫllum heimleyfi blíðliga.

"Nú má þar sjá" segir meistari Lukanus "hversu veslir þeir menn eru sem í ófriðinum vefjask. þeir seldu af hendi vápn sín ok fóru síðan øruggir í borg sína meðr friði, enn áðr váru þeir hræddir á hverju dœgri meðan þeir stóðu í orrostu."

Frá Antonius hǫfðingja. Antonius hét einn mikill hǫfðingi í her Julii. hann ríkti þar sem á sú fellr er Jaðar heitir í fjǫrð þann er Adriaticus heitir. hann vænti sér fulltings af þeim þjóðum er þar byggðu nærri. at honum fór sá hǫfðingi af liði Pompeius er Octavius hét. þá var Antonius með sinn her á bergi nǫkkuru er var nærri firðinum Adriatico: bergit var harðla gott vígi, enn þeir váru þar harðla mjǫk kvaldir sakir sultar.

Þá kom sá hǫfðingi til bergsins ǫðrum megin fjarðarins af herliði Julii er Basilus hét, hann sendi orð Antonio at hann mun veita honum lið ef hann kemr á hans fund. Enn er þat spurði Antonius lét hann gera stóra fleka með viðum ok húðum ok binda þar á utan þunna skjǫldu ok tómar tunnur til þess at þat héldi upp flotanum ef mannaþungi kœmi á: hann lét ok gera kastala uppi á til varnar fjandmǫnnum: ok ætlar hann þannveg at flytjask af firðinum Adriatico ok fara svá til móts við Basilum þegar er veðr gæfi.

Enn er Octavius sá viðrbúnað hans þá lét hann gera járnstrengi um þvert sundit ok at skipum Antonii ok ætlaði ekki at láta þá ná í brott at komask enn enginn var annarr vegrinn. Ok þegar er þeir váru búnir fóru þeir. ok sem þeir fóru á fjǫrðinn undu þeir upp strenginn er á berginu váru ok komusk þeir Antonius yfir fram með flotana þá er minni váru enn hinn mesta dróghu þeir at berginu til sín.

Þar var sá hǫfðingi er Vulteius hét: hann var hinn vaskasti til vápns: hann ætlaði at hǫggva strenginn ok gat eigi. síðan vǫrðu þeir sik raustliga þó at þeim væri engin ván at sigrask. Sú orrosta var hǫrð ok eigi lǫng því at nátt myrkti ok meinaði þeim svá at þeir máttu eigi lengr berjask. Octavius setti þá menn til at geyma svá at enginn þeira leyndisk í brott. þá er menn Julii sá hversu þrǫngt var at þeim ǫllum megin þá urðu þeir daprir við sem ván var at.

Ok eptir miðja nátt kallaði Vulteius þá saman er á flotanum váru ok mælti til þeira "oss er nú gefin frelsisstund til dags ok má verða at sumum þykki þat ekki langt enn hon er þó nóg til at kjósa sér þann dauða er líkastr þykkir. Enn sú er hugrekki mest góðra drengja at þat finnisk aldri at menn hræðisk dauða sinn. þér vitut nú at mér megum nú hvergi dauðann flýja þar sem várir fjandmenn eru alla vega frá oss, gerum svá val — hræðumsk eigi bana várn. stórt verðum vér til at vinna at Julius kalli skaða eptir oss fá eina menn svá margar þúsundir manna sem hann hefir með sér."

Enn er Vulteius hafði þetta mælt þá glǫddusk þeir með hans orð ok biðu svá til morgins. Enn er lýsti þá lǫgðu Pompeiusmenn at þeim ok buðu þeim grið ok sætt. enn þeir níttu því þverliga. Síðan réðu Pompeiusmenn til bardaga. enn þeir vǫrðusk vel ok drengiliga.

Enn er Vulteius sá at þeir váru yfirkomnir þá rétti hann framm hálsinn ok bað þann kompán sinn hǫggva sik er næstr honum var. Enn er hann féll þá hjó hverr annan sinn vin ok frænda ok hlaut Vulteius þann dauða sem hann vildi sér sjálfr kjósa. Enn Pompeiusmenn hlaupa út á flotann ok undrask er þar váru allir menn dauðir, tóku nú síðan vápn þeira ok fjárlut: ok varð þessarra manna dauði frægr nær um allan heim.