Bókastaðir

Hér segir af Bruto ok Katone. capitulum. Brutus hét einn gǫfugr maðr í Róm. Hann fór um nátt í garð Katonis er þá var œztr af senatoribus. Ǫllum mǫnnum þótti með hann ódælt nema Bruto einum.

Hann mælti til hans "kraptr ok manndómr sá er nú eyðisk mjǫk þá veit ek at þú vill eigi með hann skiljask hvat sem yfir gengr. Nú vil ek leita þangat ráða sem þú ert, því at ek kann mér engin utan ek hafi þinn styrk til. nú fara sumir til Pompeium enn sumir til Julium; enn þú einn skalt vera minn leiðtogi hvárt er þú vill heldr at mit sém í borginni ok leitim at halda friðinn sem mér megum eða viltu ganga í lið með hǫfðingjum ok berjask með þeim. þeir fara flestir í hernað er nǫkkut dregr til: sumir eru óvinsælir ok hræðask óvini sína, sumir eru félausir ok vilja svá afla sér fjár ok frægðar: enginn maðr leypr til vápna nema hann vænti sér nǫkkurs afla eða mikils verkkaups. Þér einum trúi ek til at þú munir því at eins berjask at þat sé réttligra. enn fyrir lítit þykki mér þér koma at hafa varðveitt þik frá mannlýtum alla þína æfi ok verit saklauss við hvern mann ef nú skaltu ganga í þenna hinn óskapliga bardaga er frændr ok vinir drepask niðr. Eigi skyldi svá at berask at þú særðir eða dræpir þína vini eða náfrændr ok fyrirfærisk svá þín frægð ok mannkostir. enn fúsir munu allir at kallask með þínum vápnum særðir ok vilja svá fyrirljúga þínum ágætum krǫptum. Glaðan ætla ek Julium þat spyrja at slíkr maðr gangi í bardaga ok man hann þat segja at Katoni líki val ófriðrinn er hann vill sjálfr í ganga þann hinn háskasamliga bardaga. Nú snýr hígat mikill hluti liðs — consules ok senatores — eða viltu þar vera Kato ok ganga undir Pompeium ok þjóni þá allir undir einn? hvat er þá nema Julius sé einn frjáls manna í heiminum er hann einn gengr eigi undir Pompeium. Meðr því at oss sýnisk síðarr at berjask fyrir sakir laga ok frelsis þá sjám fyrir hverr með þér ferr ok man ek gerask þá hvárki fulltingsmaðr Julii né Pompeii hvern veg sem sigrinn ferr með þeim".

Ok er Brutus hafði þetta mælt þá segir Lukanus svá at Kato hugsaði lengi með sínu hinu helgasta brjósti ok eptir þat mælti hann "játi ek því, Brutus, at þat er mikill váði at borgarmenn várir, frændr ok vinir, drepisk niðr; en þó er þeim bezt at fylgja er manndómrinn er næstr: verði eptir auðnu. er enn þat auðsýnt at hamingjuguðit er reiðt oss fyrir sakir illgerða vándra manna ok rangra dóma. enn ef svá vel verðr at himnaguðit eða helvítisguðit vildi þat at mitt hǫfuð mætti leysa allra manna sár þá munda ek því feginn verða ok framm ganga í milli fylkinga ok taka feginn með allra manna vápnum ór hvárratveggju liði. ok gera at dœmum hins góða Decii ok mætti svá mitt blóð ok mín sár ok minn dauði frelsa allra manna ósiðu ok yfir bœta allra verk ok illgerðir. Undr er hví allt fólk vill sjálfkrafa tapask. sækit mik með hǫrðum vápnum því at ek vil verja lǫgin ok halda frelsinu ok mætti minn háls hǫggva til þess at friðr yrði ok þá er ek em dauðr kann vera at sá hafi ríki er vill orrostolaust. nú munum vér ganga undir þau merki sem hér eru upp tekin í borginni ok fylgja Pompeio því at þat er enn eigi vitat at hann muni sér eigna allan heiminn þó at hann verði meiri ok til þess mun ek eigi vera í hans hirð at hann þykkisk einn sigr vega þótt þess verði auðit".

Réðu þeir Brutus ok Kato þat af at fara í lið með Pompeio ok berjask.

Hér segir af Marcío ok Katone. Ein virðulig kona hét Marcia. hon hafði verit frilla Katonis enn hann gipti hana tveim sinnum. bœndr hennar ǫnduðusk báðir.

Hon kom þá til Katonem ok mælti grátandi "meðan ek var á léttasta aldri fylgda ek þínum ráðum ok giptumsk ek tveim mǫnnum en nú eru þeir báðir dauðir, er nú ok eigi nauðsynligt at fá mín sakir elli. enn þó bið ek at þú gerir þat yfirbragð á at þú fáir mín ok mælti þat réttliga skrifask á leiði mínu HÉR HVÍLIR MARCIA KONA KATONIS. lítt mun at því leitat er langt líðr heðan hvé lengi okkrar samfarar hafa verit. vilda ek þjóna þér Kato í herbúðum."

Kato lýddi orðum hennar ok kallaði til sín Brutum ok fekk Marcie eptir lǫgum ok þó með øngu skrauti eða metorðum.

Kato skar aldri hár sitt né skapaði skegg síðan þetta missætti hófsk ok enginn maðr sá hann glaðan því at hann harmaði ánauð fólksins ok ógiptu er yfir gekk. hann gætti jafnan hófs ok réttlætis í ǫllum stǫðum ok engin skipti átti hann með konu sína á þessum tíma. hann vildi ok gefa líf sitt til frelsis allri alþýðu ok eigi at eins vildi hann sér einum góðr vera heldr ǫllum heiminum. svá virði hann sem hungr ok þorsti væri sigr frá allri munuð. hann hafði vás ok vǫkur ok mikit erfiði. hann kom ok aldri ór hárklæðum ok var æ búinn til varnar fyrir sakir frelsis ok laga. hann var sannliga faðir bónda, hǫfðingi hǫfðingja, fagnaðr réttlætis, umbót laganna: ok aldri mátti mannlǫst finna í lífi Katonis.

Frá Pompeio ok Julio. Á þessum tíma var Pompeius í Kampania við borg þá er Capua heitir. hann dró saman her þann allan er hann mátti þar fá at rísa í móti Julio.

Julius fór ór Ariminum-borg ok á sjálft Rómaborgarland. tók hann þá at hefja rán ok hernað, ok mátti þat sjá at Julio þótti betra at brenna borgir ok kastala enn þeir gjæfisk upp sjálfkrafi er áttu. þeir eyddu héruð með vápnum ok eldi ok taka sumir þat ráð at lúka aptr borgarhliðum ok búask til varnar enn sumir gáfusk upp ok gengu á vald Julii: margir héldu ok trúnað sinn við Pompeium ok urðu þó flestir undir brotnir af valdi Julii. vex nú meirr styrkr Julii enn nǫkkurum mætti í hug koma.

Libo hét einn hǫfðingi en annarr Silla son Lucii Sille hins ríka þess er drap Marium: hann flýði þá er honum var sagt at Julius væri kominn í hans ríki, ok segir Lukanus þat at hann barðisk eigi meðr fǫðurligum vápnum er hann rann þegar hann heyrði Julium nefndan. Varus, Lentulus ok Scipio — þeir fóru til Pompeium enn Julius tók upp allt þeira góðs.

Hér segir frá Domitius ok Julius. capitulum. Domitius hét einn hǫfðingi. hann réð fyrir þeiri borg er Korfiniensis heitir. hann var manna ágætastr. hann samnaði liði á mót Julio. ok er Julius kom nær þeiri borg — þóttu þá skína allir vellir af vápnum þeira ok herbúnaði.

Domitius ferr á mót honum með fylktu liði til ár þeirar er var í millum herbúðanna ok borgarinnar ok mælti svá með lið sitt "gerum svá val — veitum hér viðrnám ok látum þá eigi komask yfir ána orrostolaust. þat er oss nógr sigr at Julius dveldisk hér nǫkkura stund ok at vér verðim fyrstir til at bera vápn í mót honum."

Julius sér nú at þeir búask til varnar ok verðr mjǫk reiðr ok mælti "eigi þykkir músanum enn ráð at flýja í holurnar ok ætla þessir veslingar at verja oss árbakkann ok steinbogann. enn þótt hér fælli sú [hin mesta] á í milli vár sem mest er í heiminum [er] ok Ganges heitir þá væri vér betr til fallnir at sœkja enn þeir at verja, ok með øngva munum vér ána dveljask síðan vér fórum yfir Rubicon, ok sækit framm drengiliga."

Menn Julii skutu nú spjótum ok gaflǫkum ok bogaskotum ok sóttu á ána ok varð nú orrosta hin ákafasta ok lauk svá at Domitius flýði fyrir ofrefli liðs Julii til borgarinnar ok gaf sik upp yfirkominn.

Var hann þá handtekinn ok leiddr fyrir Julium, ok er svá sagt at Domitius hafi haldit ǫllu yfirbragði sínu ok vaskleik ok rétti framm hálsinn ok mælti "ráði til einn hvern ok hǫggvi drengiliga, því at nú þykki mér litlu betra líf enn hel síðan ríki Julii skal yfir ganga."

Þá mælti Julius "þó at þú vilir nú deyja þá skaltu þó lifa ok hafa þegit líf af mér alla daga þá er þú lifir héðan af. várir óvinir skulu nú vita héðan frá hversu gott er at koma á mína miskunn. enn þat skaltu vita at ek ætla ekki til þinna ǫmbuna hér fyrir." Bað hann þá lausan láta ok fara hvert er hann vildi "enn þat skal þér þungt vera at fara til Pompeium eða annarra hǫfðingja várra óvina."

Hann svaraði "þat er mér þyngst at ganga undir þitt vald enn vita ekki til annarra hǫfðingja várra" ok þegar hann varð lauss fór hann til Pompeium.

Frá Pompeius ok Julius. capitulum. Pompeius spyrr þá at skammt var til liðs Julii ok ætlar at þeir muni berjask annan dag ok talar fyrir herinum ok mælti "nú er saman kominn herr Rómverja sá er eigi hefir sakir drambsemi sín vápn upp tekit heldr með forsjó hǫfðingja til þess at hegna glæpi ok vandræði. Veit ek at þér eruð nú fúsir til at berjask ok er þat þó várkunn á með yðr. Nú er kominn Saxa herr norðan um fjall ok spyrjum vér at Julius hefir drepit menn vára enn suma meidda ok hǫfum vér þolat þetta, en guðin láti þessa eigi óhefnt vera því at eigi var sá meiri ósómi er Katilina ok Lentulus ok Cethegus gerðu. Vesallig er reiði þeira hǫfðingja er goðin hafa jafnat við þá hina œztu menn svikaranna sjálfra er váru í Rómaborg Cinna ok Marius. Þá væri vel ef hann fœri slíkum dauða sem Lepidus, Carbo ok Sertorius er allir létusk fyrir vápnum. Nú þó fyrir sakir tengda várra þá væri val at eigi væri ófriðr með oss, ok hefði Krassus komit með sigri af Scithia þá munði hann nú sigra Julium ok hans her. Nú þó — látit yðr þykkja lítils verðt [þykkja] þótt Julius mágr minn kalli mik gamlan ok ǫrvasa því at þat sakar ekki þótt hǫfðinginn sé ellri enn riddararnir. Ek hefi fengit svá mikinn uppgang sem Rómverjar máttu mestan veita mér ok ekki hefi ek ǫðrum leift í heiminum ok eigi girnisk sá smára luta er meiri maðr vill vera en ek hefi verit. Hér eru nú í liði með mér consules ok ǫll fylking sú er með jǫrlum ok hertogum skiput. Víst skammaðisk hamingjan þá engis er hon veitti Julio sigr í móti senatoribus ok þeira liði. Hann talar þat alla daga hvé mikit hann hefir starfat fyrir norðan fjall þá tíu vetr er hann var þar ok kvezk hann þar hafa farit yfir sjóinn er fellr um heiminn allan; enn ek hygg hann þar farit hafa yfir tjarnir þær er hann veit sjálfr hversu djúpar váru. Ek hygg hann ok aldri farit hafa yfir Rín ok er þat mikill hégómi er hann segir at vápnaðir riddarar hafi flýit fyrir honum með ótta ok hræzlu. enn þó þarf hann eigi at ætla at vér hǫfðingjar heimsins munim flýja fyrir honum þót mér sém nú mjǫk hrumaðir af elli. ek sigraða ok áðr þann konung er aldri áðr varð yfirkominn ok Lucius Silla hvarf frá er ríkastr hefir verit ok mestr orrostomaðr. ek hefi farit um allar hálfur heimsins ok haft sigr um alla jǫrð hvar sem hon liggr undir sólinni. Ek hefi ok sigrask í Phasis ok mitt ríki hefir gengit um allan heiminn. Ek hefi ok sigrat ok skattgilt allt Egiptum, Kappadociam, ‚Rabítam ‘, Hispaniam, Pontum, Pamphiliam, Frigiam, Libiam, Judeam, Kaldeam ok allt Asiam ok Africam, ok allr heimr hefir til mín lotit: ok nú veit ek eigi hvat ek hefi þat leift mági mínum Julio at hann megi sigr vinna á mér utan hann sigrisk nú í þessi orrostu er hann ætlar nú at eiga með mik afgamlan ok með borgarmenn sína."

Þá er Pompeius hafði lokit rœðu sinni þǫgðu allir enn báru þó saman ráð sín er þeir spurðu at Julius var skammt þaðan með óflýjanda her, ok treystusk þeir eigi liðsafla með Julium ok fór Pompeius þá til Brandísar með Rómverjaher: þat er ein sjóborg á Púli. Þá sendi hann son sinn hinn ellsta er hét Gneius Pompeius at draga saman her um allan heiminn enn tvá consulus "gneíum curíum" ok "portíum fillanam" at heimta saman skatta, landsskyldir ok "uill" =. =.