Bókastaðir

Hér segir af orrostu Julius ok Saxa. capitulum. Nú hefir Julius ágætar orrostur með Saxa, ok um síðir fell mestr luti liðs hans. Þá sendi hann orð Pompeio mági sínum at hann sendi honum styrk af sínum her. ok er þat lið kom til Julium þá fekk hann jafnan síðan sigr.

Enn þó mátti hann eigi á einum fimm vetrum eyða ǫllum sínum óvinum ok Rómverja svá at hann vænti sér slíks sóma fyrir sitt starf sem veitt var Pompeio ok því lagði hann niðr aðra fimm vetr af sínu sjálfræði at stýra herinum ok vildi hann eigi koma til Rómaborgar fyrr en hann hefði sigrask at fullu sem hann vildi.

Í þenna tíma hafði andask kona Pompeius, enn hann fekk Corneliam er átt hafði Markus Krassus. Enn eptir fall Marci sendir Pompeius orð Julio at hann fœri heim til Rómaborgar ella sendi hann honum alla sína menn. Julius vildi hvárki gera. síðan fór hann um Saxland ok Valland ok England ok lagði undir sik ǫll þau ríki sem fyrir norðan eru Mundíu. en þá er Julius vildi eigi aptr hverfa er honum komu þessi orð þá gerðisk þar af sundrþykki meðr þeim Pompeio ok Julio ok litlu síðarr hinn mesti fjandskapr. ok þá er tíu vetr váru liðnir þá fór Julius suðr til Mundíu meðr allan herinn. þá komu þau orð frá Pompeio ok hǫfðingjum Rómverja at þeir fyrirbuðu honum at fara meðr fjǫlmenni til Rómaborgar.

Segir svá Lucanus at þaðan af skiptisk þat ríki með vápnum er áðr hafði eignask allan heiminn bæði á sjó ok á landi: ok varð þat ǫfgu heilli er Julia fell í frá, því at hon hefði til gætt með feðr sínum ok bónda svá at þeir hefði eigi deilt illdeildum því at þá skildi ekki á nema ǫfund ein at upphafi ok hugði Pompeius at meira mundi virðask enn nýi sigr Julii enn hin fornu stórvirki hans. ok segir Lukanus svá at Julius vildi øngvan vita sér meira enn Pompeius øngvan sér jafnan, ok kveðr hann því djarfligt at dœma hvárr réttara hafði því at guðin veittu sigr Julio enn Kato er œztr maðr ok vitrastr var í borginni gekk í lið meðr Pompeio.

Frá ferð Julii til Rómaborgar. Julius fór nú suðr um fjall ok hafði mikla áhyggju í skapi. Hann setti herbúðir sínar við Rubicon, á þá er svá heitir.

Þá dreymdi hann um nátt at kona kom til hans, mikil ok ógurlig: hon hafði laust hárit ok bera alla armleggina ok mælti "hvert ætlit þér at bera mín merki? ef þér eruð mínir menn ok farit með réttu þá lofask eigi lengra fram at fara". enn hann virði svá í svefninum sem þat væri líkneskja.

"Þú Rómaborg" sagði hann "er stendr á ‚kartago ‘- bergi ok þau goð, er allt eru til komin af Tyrklandi, hafa jafnan fylgt várri ætt ok áðr váru í ‚albía ‘... enn Romulus frændi várr reisti þik af jǫrðu ok ertu nú œztr staðr í heiminum — eigi man ek til þín sœkja meðr andligum vápnum því at hvárt sem ek vinn sigr á sjó eða landi þá em ek æ þinn þjónostumaðr ok riddari. nú með því at sjá ófriðr berr illa þá sé sá sekr er mér bannar til þín at fara með sœmd".

Um morgininn fór hann yfir ána ok á sjálft Rómaborgarland ok mælti "hér læt ek eptir friðinn ok lǫgin. nú skal treysta á hamingjuna ok biðja eigi friðar vára óvini, ok láti guðin koma á orrostu með oss".

Enn um morgininn í sólarupprás kom hann í þorp þat er Ariminum heitir í því héraði er "tacía" heitir ok tóku náliga upp allt héraðit. ok þeir er héraðit byggðu váru eigi vanir vápnum né ófriði, ok er þeir sá merki Rómverja ok kenndu Cesarem í miðju liði þá aumkaðu þeir sik er þeir skyldu verða fyrir þessum ófriði er gerðisk fyrir norðan fjallit. Í þenna tíma komu af Róm margir vinir Julii þeir er Pompeius hafði gǫrt útlaga ór borginni. þar var sá einn gǫfugr maðr í því liði er Curio hét.

Hann mælti til Julium "fylgt hǫfum vér þér meðan vér máttum, ok þínu máli, í Róm: heimt hefi ek til þín alla þá menn er ek mátti: ok erum vér gǫrvir útlægir af borginni því at vér viljum heldr berjask með yðr enn samþykkja þínum óvinum. nú væntum vér at þinn sigr muni skipa oss á várar eigur. nú skunda þinni ferð því at fátt er manna í borginni ok þó allir óttafullir. Þú hefir barizk tíu vetr fyrir norðan fjall ok er þat lítit ríki: nú má vera at þú berisk hér fá ár með Rómverja áðr þú fáir vald yfir ǫllum heiminum. þú ert hart framm eggjaðr: þér er varnat sómans alls fyrir þinn sigr ok goldinn þér fjandskapr fyrir starf ok háska. skaltu ok ekki tvískipta her þínum fyrst at sinni. skulum vér ok eigi spara oss til at fylgja þér."

Hér segir frá er Julius talaði fyrir lýðnum. Af slíkum fortǫlum óx mikit hans ágirni ok lætr nú setja merki sitt niðr á vǫllinn ok kallar þar undir allan herinn: varð þar af mikill gnýr sem ván var at.

Ok sem hljóð fekksk hóf Julius svá mál sitt "vinir várir ok ástmenn er verit hafa í orrostum með oss optarr enn tǫlu sé hœgt á at koma ok haft jafnan sigr á næstum tíu árum... enn nú hǫfum vér sannfrétt hver starfalaun yðr eru ætluð fyrir sár ok sviða ok manna missi ok þann háska er þér hafit beðit. Er mér svá sagt at eigi mundi meiri viðrbúnaðr hafðr til fjandskapar þó at Hannibal konungr fœri meðr her sinn til Romam sá er mestr óvin hefir verit borgarinnar ok hana vildi alla upp taka. er þangat til dregit allt fjǫlmenni þat er má ok hverr skógarkjarr er upp hǫggvit til skipagerðar enn Cesar er kallaðr útlægr ok dræpr bæði á sjó ok á landi. Eða hversu mundi með mik gert ef oss hefði þungt fallit ok fœri Saxaherr norðan með ofrefli ófriðar? nú með því at oss hefir enn létt fallit þá vilja guðin reyna hvárt vér viljum verða svá miklir menn sem þau vilja oss gǫrt hafa. Pompeius ferr á móti oss, gamall maðr, ok hefir með sér unga riddara, bœndr ok borgarmenn, þá sem ekki eru vanir bardaga — sem er Marcellus hinn málgi ok margir aðrir hans makar. enn mér þykkir eigi ráðit hvárt þeir ungu riddarar seðja Pompeium á ríki; heldr sýnisk mér sem hann muni aldri niðr leggja sinn ójafnað. eigi þarf ek fyrir yðr at tjá hversu rangliga hann hefir dregit fé af hverjum manni um allan heiminn. yðr er ok kunnigt, þá er menn skyldu dœma lǫg sín í sjálfri Rómaborg, hverja kórónu hann setti yfir dómandana: þat var skjaldaðr herr ok alvápnaðr ok skyldi enginn þora at dœma annat en hann vildi. enn nú hefr hann upp ófrið á gamals aldri svá sem gerði Silla fóstri hans at hann braut undir sik alla Rómaborg með kappi ok rangindum. svá segja menn at tigres þá er þau bíta hjǫrðina með ellrum dýrum at þau vilja aldri af láta þegar blóð kemr á tenn þeim; enn ek ætla at Pompeius hafi ok slíkan gráð ok þorsta til manndrápanna síðan hann sleikti varmt mannablóðit af sverði Silla fóstra síns at hann skyldi þá vera djarfari enn áðr. nú er oss eigi sýnt hvern enda hafa mun þetta hit rangliga ríki eða hvenær hann mun ætla af at láta ósómanum; enn þó kann vera, svá víða sem Pompeius hefir sigrask áðr, at sjá sé hans hinn síðarsti sigr at leggja mik at jǫrðu sakir þess at ek vil eigi kasta sigrmerki mínu niðr undir fœtr mér. enn þótt Rómverjar vili mér øngva sœmd gera þá væri þó sannligt at láta þá menn hafa sitt verkkaup er mér hafa fylgt ok svá mikit ríki hafa undir þá unnit ok ætti þeir þangat friðar at vilja sem þeir eru fœðingjar heldr enn víkingar ok vændismenn sæti í húsum þeira í Róm. heilir svá" sagði hann "takit upp merkin þau er vér hǫfum víða borit með sigrinum: því at nú verðr afls at neyta: þeir eggja oss vápn at bera í móti sér er oss varna hins rétta. vænti ek at guðin munu vera í fulltingi með oss; því at eigi berjumsk ek mér ‚ein ū ‘til ríkis né mínum mǫnnum, heldr skulum vér draga drottnana af borginni þá er ‚nu e bun ‘til at þjóna áðr."

Hér segir af "thesbes" ok hans ráðagerð. Eptir þessi orð varð mikill gnýr í herinum því at þeir váru margir er eggjuðu ófriðar því at þeir girntusk á ríki ok á ránsfé. enn sumir váru þeir sem spakari váru ok stóreignaðir at sá hversu mikit illt af mátti standa ok báðu at friðr skyldi verða ok sætt haldask.

Því næst stóð upp sá maðr er "thesbes" hét ok mælti "þú Julius Cesar hinn œzti stjórnari alls heimsins ok Rómaríkis. vér undrum þat hversu lengi þú þolir þetta þínum óvinum. eigi skal þik várt fullting skorta meðan vér megum vápnum valda ok mun lítil raun vera at berjask við borgarmenn vára þá er friði einum eru vanir. enn þó annars kostar er hǫrmuligt er vér skulum sjálfir hendr á leggjask. lát oss fara með þér um Svíþjóð hina miklu eða í Libiam ok skulum vér ǫll þau ríki undir þik vinna með þessum hǫndum ok vápnum sem áðr hǫfum vér sigrat með norðrhálfuna allt at sjónum vestr, ok skal ek þínu boði fylgja í alla staði: enginn skal sá minn vin eða borgarmaðr er ek heyri þinn lúðr í móti þeyttan — ok þess sver ek fyrir þín merki ok allan þinn sigr, þó at þú bjóðir at ek hǫggva bróður minn með sverði ok ek leggja fǫður minn fyrir brjóst með spjóti ok ek vega með vápnum konu mína barnsfulla, þá skal ek hvergi mínar hendr til spara; ok þótt þú vilir ræna guðin en brenna hofin ok setja herbúðir þínar við Tífr í Rómaborg, þá skal ek vera forgǫngumaðr; ok hverja borg sem þú vill at jǫrðu brjóta þá skal ek heimill til vera ok jafnvel þótt þat sé sjálf Rómaborg".

En er "thesbes" lauk sinni rœðu þá hélt allt fólk upp hǫndum ok játaðu vilja Julii. Enn er þat var ráðit at hann vildi með vápnum vinna Rómaborg ok Italíuland ok berjask á moti senatoribus þá heimti hann af nýju at sér her norðan um fjall allt þar er hann mátti fá ok skundaði sem mest til borgarinnar.

Frá undrum í Rómaborg ok fyrirburðum. Nú er Rómverjar spyrja at Julius er í nánd borginni með her sínum þá gerðisk ótti mikill í Róm ok hræzla. tók þá fólkit at flýja. þat var ok sagt með at Julius var miklu meiri ok ógurligri enn fyrr hafði hann verit ok honum samnaðisk ór ǫllum ættum herr. þá flýðu hǫfðingjar í brott ok enginn var sá ǫrvasi karl né svá sjúkr at sinn son gæti latt nǫkkura nátt: svá var fólkit hrætt. ok þótti mǫrgum þat undarligt er flýit var orrostolaust ór borginni; enn þó segir Kato at þá var várkunn á við aðra menn er Pompeius flýði sjálfr ór borginni.

Í þenna tíma urðu mǫrg undr í Rómaborg. Þá varð á sól ok tungli fyrst þat sem eclipsis er kallat, allt í móti eðli. Þá var ok sén stjarna sú er cometa heitir, í líking sverðs, ok horfði blóðrefillinn á borgina: sú stjarna er jafnan sén fyrir stórum bardǫgum.

Þá váru ok sénar eldingar stórar fljúga ór norðri í heiðviðri. Þá sýndisk ok hafit sjálft ásýnis sem blóð eða roðra. Þá váru ok fœdd hvers kyns býsn í borginni bæði af fé ok mǫnnum, ok margs kyns illfygli flaug ór skógum ok hreiðraðisk í borginni.

Þat er ok sagt at uxi einn sá er fyrir arðr var leiddr mælti "ófyrirsynju berit þér mik því at brátt man Rómaborg meirr skorta menn en sæði ‚eða vapn né næg en korn ‘."

Um þrjár nætr sá þeir ok heyrðu til vápnaðra manna mikinn gný ok háreysti. Ok þeir menn sem næstir bjǫggu borgarveggjunum sá fara at borginni trǫllkonu mikla ok ógurliga ok hafði í hendi fork mikinn af glóanda járni, ok svá sýndisk þeim sem hon hefði borgina í faðmi sér. Þar sá menn ok um allar nætr drauga ganga: þeir Silla ok Marius hǫfðu með mestum grimmleik deilt sín í millum ok var því hvárigum þeirra veittr grǫftr sem ǫðrum hǫfðingjum í Rómaborg; gengu þeir nú ok aptr allar nætr í sýn við menn.

Við þessar ógnir urðu menn mjǫk ræddir í Rómaborg ok flýðu af þessu margir menn ór borginni. þá komu til fjǫlkynngismenn ok blótuðu ok gengu til frétta við guðin ok rannsakaðu bæði manna innsteri ok svá búfjár ok kváðusk þar ekki seá nema daprliga luti eina.

Sá maðr kom þangat er hét Aruns, hinn mesti galdramaðr, fullr fítonsanda ok fjǫlkynngi. hann blótaði griðung einn. ok er griðungrinn var hǫggvinn þá ljóp mikill ok kolsvartr kattr ór búkinum. ok er hann sundraði griðunginn knýtti hann tvá knúta á viljunum, nær sem mannshǫfuð væri, ok eignaði annan knútinn Julio enn annan Pompeio Magno ok kvað þar síðan marga fáheyrða galdra yfir: þá þrútnaði sá knútrinn ákafliga er Julio var eignaðr enn sá er Pompeio var eignaðr visnaði allr ok varð at øngu.

Aruns kvað þá við hátt ok mælti "eigi er smátt hvat guðin birta mér óverðugum ok ekki hefir hinn hæsti faðir Þórr eignask þetta blót heldr hafa helvítisguðin hlaupit í búk þessa griðungs ok segir mér mjǫk illa hugr um hversu ganga mun ok man þó þyngra falla enn í hug man koma".

Sá maðr var enn einn í Rómaborg er val kunni stjǫrnulist ok sagðisk hann sjá á himintunglunum at stórar orrostur mundu verða ok mannfall mikit ok langr ófriðr.

Sá atburðr gerðisk enn í borginni er mǫnnum þóttu mest undr í vera, at þá er ein gǫfug húsfrú skyldi ganga til þórshofs at biðjask þar fyrir eptir vanda var hon numin upp í loptit langt yfir borgina ok hékk hon mjǫk lengi. þat sá mikill fjǫldi manna ór borginni ok heyrðu at hon kvað við hátt ok mælti "þú Apollo. hvert viltu fœra mik?" (þat kǫllum vér sólarguð). "Ek sé nú = = = miklu" sagði hon. "Ek sé nú Philippos undir gnípu einni. eða hví sætir? ek sé Rómverja berjask sjálfa ok øngva stórhǫfðingja at móti. Nú fer ek út á Egiptaland ok kenni ek þar búk hinn mikla er þar liggr hǫfuðlauss á Nílar sǫndum. nú fer ek í Libiam ok sér ek þar fylkingar þær hryggar er brott komusk ór Emathia. nú fer ek norðr um fjall ok nú fer ek heim til Rómaborgar ok sé ek nú barizk af hǫfðingjum í miðri borginni ok nú sér ek ófrið um allan heiminn. Nú fer ek út yfir hafit ok kenni ek enn vǫlluna Philippi". ok eptir þat féll hon niðr á jǫrð ok lá lengi svá sem dauð.

Af þessu ǫllu gerðisk ótti mikill í borginni ok kvenna grátr ok ungra manna. karlmenn nær allir flýðu ór borginni, sumir til Julium enn sumir til Pompeium.