Hér segir af Antonius ok Katilina ok Rómverjum. Antonius fór með her í móti Katilina. enn er hann varð þess varr stefndi hann á fjǫll upp undan því at hann vænti sér liðs at ákveðnum tíma ór borginni. nú kom sá kvittr í her hans at upp mundu komin svikræði þeira ok Lentulus mundi drepinn vera. leystisk þá þegar mart lið frá Katilina.
Quintus Metellus veitir nú umsátir Katiline þá er honum þótti líkask at hann mundi stefna af fjallinu: náði hann þar nǫkkurum mǫnnum af liði hans. enn Antonius Gaius var eigi langt þaðan með meginliðit. hans herbúðir stóðu allt af fjallinu ok allt á sléttuna ofan ok skyldi hann taka með flóttamǫnnum er drœgisk af liði Katiline. nú verðr Katilina varr hvar hann var at kominn, at fjallgarðrinn allr var luktr hans óvinum.
Mátti hann nú ok eigi venda aptr til Rómaborgar, herðir nú huginn ok vill vissuliga berjask, kallar nú saman liðit ok hefr svá sína rœðu "heyrit nú góðir hálsar er reyndir eruð at dáð ok drengskap ok mér hafit jafnan fylgt í mǫrgum háskum ok borit val margar mannraunir. nú er Rómverja herr skammt í frá oss ok man nú verða harðr bardagi sem líkligt man þykkja. gangit nú fast framm því at þér megut víst vita at þér munut sæta mǫrgum hǫrðum pínslum af Rómverjum ef þér verðit teknir: er ok betra at falla í orrostu fyrir rǫskum mǫnnum heldr enn vera kvaldir til bana eða falla í flótta því at flóttamenn fá eigi góðan orðstír. nú ef hamingjan hefir svá fyrir séð at vér skulum hér falla, kostit þá hinir raustu riddarar ok hafi hverr yðvarr mann fyrir sik. enn nú man ek eigi þreyta yðr í langmæli því at eigi þarf góða drengi með orðum upp at eggja enda stoðar huglausum hvárki fortǫlur né áfrýjur." Eptir þat lauk Katilina sinni rœðu.
Síðan lét hann alla menn stíga af hestum: þar var sléttr vǫllr: fylkti hann þá liði sínu. hann skipaði Gaium Manlium fremstan til hœgri handar enn hann var sjálfr undir aðalmerkinu.
Hér segir af Antonio ok af Katilina. capitulum. Antonius fór með her sinn í móti Katilina. hann var sjúkr í fótum svá at hann mátti eigi ganga. hann setti þann mann til hǫfðingja yfir herinn er Petreius hét. hann var legatus at tign.
Antonius var á hesti sjálfr ok skipaði fremstum rómverskum riddǫrum ok skipti þeim í cohortes. síðan ríðr hann um herinn ok talaði fyrir liðinu: hann bað þá rǫskliga framm ganga "því at nú eigit þér at berjask með vápnlaust illþýði ok verja svá fé yðvart ok frelsi." Salustius segir at Antonius hafi verit meirr enn þrjátigi vetra í her rómverskra manna ok jafnan með hinni mestu tign; hann var stundum consul enn stundum legatus, stundum dictator, stundum pretor eða prefectus.
Nú lét hann sína menn blása herblástr ok hrœðri framm liðit ór stað. slíkt hit sama gerði Katilina við sinn her ok skutusk þeir á í fyrstu enn síðan gengu þeir í høggorrostu. Lucius Katilina var fyrstr í fylking sinni ok hjó á báðar hendr ok var þar æ sem mest þǫrf var ok skipaði til alls sem bezt bar ok fekk þat orð af sem hann vann til því at hann gerði bæði verk snarps riddara ok góðs herstjóra.
Petreius sér at menn Katiline bǫrðusk snarpliga ok stóðu svá fast at enginn þeira hopaði ok féllu nú mjǫk hvárirtveggju.
Þá lét Petreius ganga fram þann flokk er mest var vandaðr ok var þar ekki fólk í enn greifar ok barónar. þeir gengu í miðja fylking Katiline ok bognaði þegar fyrir fylkingin. Hljóp Katilina þá þangat ok gekk framm svá hart at Rómverjar hrukku fyrir. af liði Lucii Katiline féllu fyrst Gaius Manlius ok Fesulanus ok hǫfðu áðr barizk vel ok drengiliga.
Enn er Katilina sá at fallinn var mestr þori liðs hans ok hann var þá eptir með fátt lið þá minntisk hann hinnar fyrri tignar sinnar ok hljóp þá framm í miðjan her óvina sinna þar er þeir stóðu þykkaz fyrir ok barðisk sem hann væri galinn þar til er hann var stangaðr til bana.
Salustius segir svá at þá er lokit var orrostunni mátti sjá hversu mikill kraptr fylgdi þessum mǫnnum, með dirfðinni, er Lucius Katilina hafði saman dregit því at enginn þeira leifði þann stað sem í fyrstunni hafði tekit því at hverr lá þar sem staðit hafði ok váru framan at eins sár á þeim.
Enn sjálfr Katilina var fundinn langt framm frá ǫðrum sínum mǫnnum, ok lágu óvinir hans sem þykkaz mátti, ok blés hann þá enn nǫkkut: hann hafði hit sama yfirbragð sem þá er hann var grimmligastr til orrostu. því at af ǫllu því fólki er Katilina hafði fylgt varð enginn maðr handtekinn sá er nǫkkurs var verðr ok engi flýði því at þeir þyrmðu hvárki sínu lífi né fjandmanna sinna.
Eigi hǫfðu Rómverjar ok skaðlausan sigrinn því at allir hinir frœknastu þeira menn váru fallnir enn sumir mjǫk sárir. enn er þeir kannaðu valinn ok veltu riddǫrum fundu þeir þar frændr sína ok húsbœndr enn sumir óvini sína ok glǫddusk þeir enn hinir hryggðusk því var um allan herinn samblandit sút ok gleði.
Endisk svá Katilina ok hans mǫnnum sín ofdirfð ok kyndugskapr er þeir tóku upp at þeir váru því lægra niðr settir sem þeir klifu hæra upp enn flestir aðrir. Fóru nú Rómverjar heim með fǫgrum sigri.
Hér hefr af Lukano er þessa frásǫgn hefir fyrst ritat. Maðr hét Lukanus, rómverskr at kyni, er þessa frásǫgn hefir fyrst ritat at upphafi ok hefr hann svá at ǫllum Rómverjaher var skipt í þriðjunga ok var sá hǫfðingi settr yfir hvern þriðjung er œztr var í Rómaborg ok váru þeir allir gǫrvir dictatores. þar var sá einn maðr er hét Markus Licinius Krassus: hann átti þá konu er hét Cornelia; hon var dóttir Metelli, eins af hinum hæstum Rómaborgar hǫfðingjum. annarr var Julius Gaius Cesar. hinn þriði var sá maðr er hét Pompeius Magnus Gneius ok lengst hafði ráðit fyrir Rómverjum: hann hafði sjau sinnum verit gǫrr consul í Rómaborg; hann átti á konu er Julia hét, dóttir Julii Cesaris: Pompeius var þó miklu ellri en Julius.
Markus Krassus var sendr til þeira þjóða er svá heita: Parthi, Medi ok Assiri; þat er í Asia. þessar allar þjóðir gengu í móti Rómverjum með her ok fjandskap. Markus átti með þá margar orrostur ok hafði jafnan sigr. enn um síðir varð hann sigraðr af Parthis ok drepinn meðr því at þeir steyptu gulli vellanda í munn honum ok mæltu svá "þyrstir þik! drekk þú nú gullit svá at þú hafir í nóg" ok lauk svá hans æfi.
Er Pompeius barðisk við víkinga. capitulum. Pompeius Magnus fór með sinn hluta hers með skipaliði út um Girklandseyjar ok barðisk þar með víkinga ok illvirkja þá er þar hǫfðu mart illt gǫrt ok hǫfðu fjǫlda liðs: drap hann þá suma en alla rak hann af sjónum ok af skipunum.
Enn síðan hélt hann ǫllu liðinu út yfir hafit ok barðisk með Mithridatem konung ok sigraði hann. þaðan fór hann í Hispaniam ok sigraði þar Sertorium konung. þaðan fór hann í Ermland ok Kappadociam ok Kaldeam ok Rabítaland ok Gyðingaland ok vann þær þjóðir allar undir Rómverja. ok hann barðisk við tuttugu ok tvá konunga ok sigraði þá alla. af þessu varð hann stór-ágætr.
Hann kom þrjá tíma til Rómaborgar á þessum tímum ok gengu út á mót honum consules ok senatores ok ǫll alþýða manna ok var hann settr í gullkerru ok ekinn svá í borgina í þórshof: þat var þá ágætast í Rómaborg.