Bókastaðir

Frá Publius (Umbrenus) ok Quintus Fabius (Sanga). capitulum. Nú er at segja frá Lentulo er í þessi ráðagerð var með Katilina: hann var pretor at tign: hann dró lið saman ok sendi þann mann er Publius hét á fund þeira manna er komu norðan um fjall ok Allobroges heita ok vildi hann koma þeim í þetta samband: enn þeir hǫfðu farit af hendi borgarmanna sinna at sættask við Rómverja því at þeir hǫfðu reiði á þeim.

Publius vissi gǫrla skil á þessum mǫnnum því at hann hafði opt verit í Gallia. hann hitti þá á torgi nǫkkuru ok spurði þá tíðinda ór borg þeira. enn þeir sǫgðu at hǫfðingjar váru þeim reiðir. hann harmaði þat ok spurði hversu ganga mundi. þeir segja at hǫfðingjarnir váru mjǫk fégjarnir. enn hann sannaði ǫll orð þeira ok sagði þeira svala mundu haldask meðan líf væri í þeim "man ek kenna yðr ráð" sagði hann "at þér frjálsisk af þeira álǫgum." Þeir sǫgðusk þat gjarna vilja.

Síðan bað hann þá ganga með sér ok fóru þeir til húsa þess manns er hét Decimus Brutus. þar var fyrir kona sú er Sempronia hét ok vissi hon áðr alla þessa ráðagerð; enn Brutus var eigi í borginni; ok kvaddi Publius hana til vitnisburðar með sér. síðan sǫgðu þau sendimǫnnum alla ráðagerð Katiline ok báðu þá bindask í flokkinum meðr sér. enn sendimenn tǫldu á hvárutveggja tormerki ok leitaðu ráða til þess manns er hét Quintus Fabius Sanga: hann var ríkr hǫfðingi ok hǫfðu borgarmenn mikit traust á honum. enn Quintus gekk þegar til Tullium consulem ok sagði honum allt þetta.

Enn Tullius bað hann aptr fara sem skjótaz ok segja sendimǫnnum at þeir skyldu þessu hvern mann leyna "en fari sem til flestra manna þeira er í þessu ráði væri ok geri oss sem kunnigaz bæði mennina ok ráðin ok fara þó sem leyniligaz með."

Frá Tullius ok "Gallín ū". capitulum. Nú sem þetta er tíðinda í Roma þá drósk saman herr um Galliam ok út um Púl. enn menn þeir sem Katilina hafði sett fyrir herinn fóru óvissliga ok gengu með vápnum um nætr. af þessu urðu margir menn handteknir af Quinto Metello ok kastaðir inn. sá maðr er hét Gaius Murena tók marga menn Katiline í Gallia.

Lentulus var með fjǫlda manna í Rómaborg af sveit Katiline. enn er þeir hǫfðu fengit afla þann sem þeir máttu mestan þá sǫgðu þeir opinberliga ráðagerð sína — at "sa m ē Statíus Galnínus h. skyldi" fara með mikit lið at borginni um nátt ok leggja at eld í tuttugu stǫðum enn sá maðr er hét Cethegus skyldi veita atgǫngu Tullio með vápnum eða svikum at fanga hann.

Enn er at leið stefnunni ok allt var til búit þá þótti Cethego sem hans félagar frestaði of mjǫk atgǫngu við Tullium.

Tullius sendir nú "Galnín ū" til fundar við sendimenn þá er fyrr váru nefndir meðr þeim ǫrindum at þeir fœri á fund Lentuli ok Kassi er hǫfuðsmenn váru at þessu ráði með Katilina ok segja at þeir vilja því at eins í þat ráðask at þeir vita at þat sé satt ok sanni þat með svardǫgum. gekk þá Lentulus til svardaga enn Kassius hét at sverja þegar hann kœmi aptr í borgina. síðan fekk Lentulus þeim "tvá m" at fara með þeim. sendimenn segja nú Tullio alla þessa luti ok leynask síðan brott ór borginni um nátt. síðan sendir Tullius Lucium Valerium ok Gaium Pomptinum — þeir váru pretores at tign — ok sveit manna með þeim ok bað þá fara til brúar þeirar er Mulvius heitir ok siti þar fyrir þeim Allobrogibus ok taki þá hǫndum ok hafa þá aptr í borgina. enn er Allobroges komu til brúarinnar laupa Rómverjar upp með herópi í móti þeim en hinir gefa upp vápn sín ok laupa í lið Rómverja. Volturcius eggjar nú fast at berjask fyrst ok varðisk sjálfr alldjarfliga enn þó um síðir beiddisk hann griða ok lagði vápn sín. nú sendi Gaius orð Tullio at þeir váru "baðír" í hans valdi enn hann varð því feginn. nú sendir hann eptir Lentulo ok hittask þeir ok tók hann í hǫnd honum ok leiddi hann á hǫfuðstefnu. "En adra sína kompána ok þo sína m m; til vdhalldz". Þar komu margir Romani ok leiddu þangat með sér Volturcium ok Allobrogas.

Hér segir frá Volturcius ok Tarquinius. Nú sem þingit var sett þá var Volturcius spurðr hvert hann skyldi fara eða hvat bréfum þat var er hann fór með. en hann duldi alls í fyrstu. þá var honum heitit alþýðu trú ef hann segði satt.

Hann hóf þá svá sína rœðu "ek hefi fá daga verit í þessu bragði en mik báðu til þessa Gabinius ok Ceparius ok heyrt hefi ek Gabinium geta þess at í þessu ráði væri Publius Autronius ok Servius Silla ok Lucius Vargunteius." Enn Lentulus ok allir dylja ok kváðusk engin bréf hafa sent.

Allobroges bera allt með Volturcio ok ámæla Lentulo er hann gengr eigi með orðum sínum ok minna hann á þat er hann mælti optliga ok sǫgðu frá spádómi Sibille hinnar vísu at af ætt "eleazár" mundu vera þeir þrír menn er ǫðlask mundu Rómverjaríki ok var einn Cinna annarr Silla "enn hinn þriði sagðisk þú vera sjálfr: sagðir þú ok verit hafa tuttugu vetr síðan Capitolium brann í Roma ok spámenn sǫgðu at verða mundi undr ok ódœmi með borgarmǫnnum." Þar váru framm komin bréf þau er Lentulus hafði sent Katiline ok sǫgðu þau allt með Volturcio. síðan váru geymdir allir svikarar.

En annan dag eptir var handtekinn sá maðr er Tarquinius Lucius hét: hann var eiðbróðir Katiline ok ætlaði þá at hlaupa til hans ok bera honum njósn. hǫfðingjar báðu hann segja slíkt er hann vissi en hann beiddisk í móti lífsgriða enn þeir játaðu því. hann sagði þá at Markus Krassus hafði sent hann til Katilinam at hann skyldi framm halda ǫllum þeim ráðum sem hann hafði upp tekit ok kvað hann ekki skyldu lið vanta þó at nǫkkurir af hans kompánum væri handteknir. enn flestum hǫfðingjum þótti Krassus ólíkligr til þessa. lauk svá þessi stefnu at þeir dœmdu hann kvittan af þessu svikræði. enn Salustius kvezk heyrt hafa sjálfan Krassum segja at þetta hefði Tullius gert til fjandskapar við hann.

Quintus Catulus ok Gaius Piso gengu at með ǫllu kappi at teygja Tullium til þess at bera upp á Gaium Cesarem at hann væri í þessu bragði ok buðu honum fé til, enn hann neitaði því þverliga. ok er þeir fengu ekki af Tullio at bera þetta upp á Cesarem þá kváðusk þeir sjálfir heyrt hafa af Volturcio ok ǫðrum mǫnnum ok lugu þá allt þat er þeir sǫgðu. enn svá komu þeir þessu falsi á lopt at riddarar þeir er vǫrð héldu á hofinu gengu at Cesari með brugðnum sverðum ok skóku at honum ok hræddu hann svá. enn hann gaf ekki gaum at því ok gekk sem hann hafði áðr ætlat.

Síðan var lokit gjald þat er þeir hǫfðu heitit Volturcio ok Allobrogibus því at þeir trúðu þat allt satt sem þeir hǫfðu sagt. Síðan sǫmnuðusk saman menn Lentuli ok ætlaðu at ná honum ór varðhaldinu. enn er Tullius varð þessa varr þá styrkir hann varðhǫldin af nýju ok boðar at sér hǫfðingjum til umráða hvat af þeim skal gera er inn váru kastaðir.

Decimus Junius Silanus var fyrst beðinn til at tala því at hann var þá kjørinn til consulem, enn hann kvað þat ekki sitt ráð er þeir váru inn kastaðir ok kvezk ekki mundu tala. þá báðu þeir Julium Cesarem at hann skyldi tala. hann hóf svá sína rœðu.

Frá tǫlu Julii Cesaris. "Allir þeir menn er dœma skulu sanna luti byrjar at þeir sé hatrlausir ok friðsamir því at óþolinmœði sigrar margs manns vizku enn þat er hugsanda um hvat dœma er. jafnan hefir Rómverjalýðr verit ófriðsamr utanlands enn aldri hafa þeir þat fyrr með hǫndum haft at svíkja sjálfra sinna frændr enn brenna borgina sem ǫllum mátti mestr skaði at vera ef frammgengt yrði. hefir Lucius Katilina þessa dirfð á sik tekit ok hans menn, sem enginn annarr fyrir honum, at ræna ok reyfa innanborgar ok alla þá illa luti sem honum hefir í hug komit. undra ek er vitrir menn velkja slíkt svá lengi fyrir sér at dœma um þá menn er svá marga illa luti hafa gert ok øngrar miskunnar eru verðir fyrir sín illvirki. er þat mitt ráð at þeir sé allir inn settir ok teknir ok komisk þaðan aldri út. enn ef eigi er svá gǫrt þá er eigi geymt laganna ok frelsis alþýðunnar." Lauk hann svá sinni rœðu.

Þá stóð upp Markus Porcius Kato ok hóf svá sína rœðu. "Heyrit þér samráðandi mér. hvat sýnisk yðr ráð at gera af þessum mǫnnum er þat ætlaðu fyrir sér at brenna borgina ok þar með frændr sína? Eigi má mér engiss þykkja um slíkt vert er várir frendr ok ættmenn hafa gert, er bæði er bannat huginum ok líkamanum at gera slíkt. ek samþykki þat eigi at þat sé sannr ǫrleikr at taka annarra eign ok veita þat. val ok snjallt talaði Gaius Julius Cesar um hríð. enn nú vil ek um þat rœða er várir landsmenn hafa saman dregisk ok vilja brenna borgina ok eyða sitt fóstrland enn eggja á hendr oss þat fólk í Gallia sem harðaz er í váru ríki enn hertogi fjandanna er yfir hǫfði oss með her ok eyðir váru ríki. nú vilit þér enn miskunna þeim! nei" sagði hann "verði aldri sú miskunn vár at refsa eigi slíkar illgerðir. viti guðin at ek mundi enn þolinmóðliga bera þótt þeir veitti oss áhlaup ef þeir þyrmdi borginni ok mætti sjá skaði endrbœtask. enn nú þykkir mér váðvænt at hætta til þess er þeir sitja ǫllum megin um oss enn margir fjandmenn várir eru í sjálfri borginni ok megum vér engin þau ráð gera at eigi verði þeir varir við. ok því verðum vér þessum ráðum sem mest at skunda at mér sýnisk alþýðuhagrinn at tapan kominn af glæpum þessa manna sem oss hafa búit bana enn borginni bruna. var þat siðr hinna fyrri manna at dœma jafnt til dráps fyrir ráðna sǫk sem framin komna." Síðan settisk Kato niðr enn allir menn lofaðu hans tǫlu.

Frá Markus Kato. capitulum. Eptir þat ávítaði hverr annan er þeim hafði svá óskǫruliga orðit áðr Kato minnti þá á, ok dœmdu nú allir eptir orðum Katonis at þá skyldi alla drepa.

Svá segir Salustius at svá marga luti hefir hann heyrt ok lesit af stórvirkjum Rómverja er þeir hafa unnit í Asia ok þeir bǫrðusk opt með lítit lið við mikinn her ok með volduga konunga með litlum viðbúnaði ok ǫttu jafnan hamingjunni með ofrefli. Girkir váru kallaðir snjallari enn þeir, enn Galli váru enn frægari kallaðir í orrostu. enn svá bar jafnan til at ágætligr drengskapr Rómverja sigraði þetta allt. enn nú er þeir spilltusk af sællífi þá hélzk varla réttr alþýðunnar af lǫstum ræðismanna.

Salustius segir at tveir menn váru í Róm um hans daga ágætir at krǫptum, enn með ójǫfnum siðum, Markus Kato ok Julius Cesar. ok þat skal nú segja hvílíkir siðir hvárs þeira váru. Markus Kato var mest virðr af vingjœði ok af ágætu ok einfǫldu lífi því at enginn var hans líki í Rómaborg um hans daga at góðfýsi ok vizku. enn Cesar var lofaðr af fégjǫfum ok harðræðum ok mǫrgum snilldarverkum þeim er einfǫldum herra stóð at hafa.

Tullio þótti nú ráð at fresta eigi drápi þeira svikaranna. tók hann þá sjálfr Lentulum ok leiddi hann til dýflizu. slíkt hit sama gerðu ok aðrir hǫfðingjar með þá er þeir hǫfðu haft í varðhaldi.

Sú dýfliza stendr þar enn í borginni í dag ok heitir "tulliana" ok er svá gǫr at fyrst er inn kom í skyldi ganga upp nǫkkut enn síðan niðr tólf gráður ok allt lukt með stein: þá var enn hœgindahús ok þá átján álna niðr í jǫrð. Sá staðr var illr ok hræðiligr ok fullr af hræum manna.

Enn er Lentulus var þangat leiddr þá hengdu þeir hann sjálfir, er í ráði hǫfðu verit með honum, at boði Tullii; enn síðan váru þeir hengdir svá sem þeira hǫfðingi Lentulus er var hinnar hæstu ættar Corneliorum. hann hafði haft hertogatign í Róm ok fekk hann þó makligt líflát eptir sínum tilverkum. ok slíkan sama dauða fekk Cethegus ok Gabinius.

Lucius Katilina samnaði nú her at sér. var í þann tíma með honum Manlius með þá sveit er honum hafði fylgt ok hǫfðu þeir alls tvær fylkingar: en í rómverska fylking er talit sex þúsund ok sex hundruð ok sextigi ok sex menn. enn síðan skipti hann herinum eptir sið Rómverja. enn eigi var þat meira enn sex hundruð manna er riddarlig vápn hefði; enn þat var mart er ekki hafði utan sprota ok lurka.