Bókastaðir

Frá Julio ok Juba konungi. capitulum. Nú skal segja af þeim stórtíðindum er fundusk í bókum Rómverja. Þá er Julius hafði unnit allt Egiptaland þá var hann í hǫfuðborg landsins er Alexandria heitir. hann gaf þá Cleopatre drottningu allt ríkit til forráða. síðan fór hann brott af Egiptalandi ok vestr í Africam.

Enn Juba konungr er ríki hafði í Africa dró her saman ok fór í mót honum, ok váru í liði með honum synir Pompeius Magnus ok Scipio er einn var ágætastr af Rómaborgar hǫfðingjum ok mikill herr Rómverja, ok varð hin snarpasta orrosta ok mikit mannfall ok lauk með því at Julius fekk sigr enn Juba konungr hinn ríki kom á vald hans: í þessi orrostu féll Gneius Pompeius ok Scipio ok mart Rómverja. en Sextus Pompeius flýði til Sikileyjar með þat lið er hann komsk undan með.

Frá Julio ok hans fremðarverkum. Hinn ágæti Kato var þenna tíma í Leptis. þar spurði hann at Juba konungr var sigraðr. þóttisk hann þá seá at ríki Julii mundi ganga um allan heiminn: en hann vildi með engu móti Julio þjóna ok var honum gefit eitr at drekka ok lét hann svá líf sitt.

Eptir þessi tíðindi fór Julius með hinum mesta afla til Rómaborgar ok var þar tekit við honum með hinni mestu virðing ok var hann fyrstr einvaldshǫfðingi yfir ǫllum heiminum ok af hans nafni var hverr einvaldshǫfðingi kallaðr Cesar í Rómaborg ok hefir hann keisari verit fjóra vetr ok sex mánaði enn þó sat hann eigi lengr í friði en hálft annat misseri.

Þat er sagt at Julius lét gera steinstólpa einn undarliga háfan í Rómaborg af hinum bezta marmara ok var þar á skrifat nafn hans ok líkneski: þat undra menn ok með hverri væl sá steinn hefir reistr verit eða hvárt einn er eða fleiri, enn á steinvegginum hjá eru skrifuð tvau vers er svá þýða á norrœnu EF ÞETTA ER EINN STEINN SEG HVERSU REISTR ER, ENN EF FLEIRI ERU SEG ÞÚ HVAR SAMAN KOMA.

Á þessum misserum áðr enn Julius letisk þá flaug elding svá nær steininum at hon laust af líkneskju Julii ok hinn fyrsta staf af nafni Cesaris ok mikit skarð ór steininum, ok er þar steinn í felldr. Þat er ok sagt at litlu áðr enn Julius letisk kom gnýr svá mikill í svefnherbergi hans at allir þeir er inni váru hugðu at allt húsit mundi í sundr hrista, ok hljóp hann út ok allir hans menn.

Frá drápi Julii ok af spákonu. þá er Brutus hertogi sá sem brott komsk ór Emathia sem fyrr var ritat sat í Rómaborg ok vildi fyrir hvern mun komask at lífi Julii... í því ráði var með honum sá hǫfðingi er hét Cassius. Julius var óvinsæll með hǫfðingja í Rómaborg því at hann var ósiðsamr ok braut þá undir sik. ok þar kom um síðir at þeir Brutus ok Kassius váru ráðnir at drepa hann.

Spákona ein kom at Julio ok sagði honum at hann mundi eigi lifa um framm þá kalendisdaga er þá stóðu yfir. enn þann síðarsta kal. skyldi vera fundr fjǫlmennr í þórshofi í Rómaborg því er þeir kǫlluðu Kapitolium ok fór Julius þangat með hinni mestu vegsemd ok sat í dýrðligri kerru. ok er hann kom mjǫk at hofinu kom maðr í mót honum ok fekk honum í hendr eitt bréf ok var læst ok bað hann lesa yfir skyndiliga, en hann gaf sér eigi tóm til. ok er hann kom framm hjá torginu sá hann hvar spákonan sat.

Julius mælti til hennar "kerling. nú eru liðnir mjǫk kalendisdagar ok lifi ek enn."

"Komnir eru" sagði hon "enn liðnir eigi fyrr enn í morgin."

Hann kom nú til hofsins ok gekk inn. síðan váru aptr byrgðar dyrrnar rammliga. þá gengu þeir Brutus ok Kassius at Julio ok særðu hann hálfan þriðja tøg sára með rytningum ok lét hann þar líf sitt.

Ok er líkit var stirðnat var hǫndin kropnat at bréfinu er honum hafði sent verit ok var litt brotit innsiglit: enn þat var á at hann var varaðr við dauða sinn ok at fara í vald óvina sinna — enn þat var eigi á hverr sent hafði — því er hǫfðingjum skylt kallat at sjá skyndiliga yfir ǫll bréf þau er þeir virða sik með at taka. þat var síð dags er hofit var upp látit ok fólkit varð vart með. enn þeir Brutus ok Kassius fóru brott með skyndingu ok hǫfðingja ráði ór Rómaborg.

Lík Julii var síðan brennt, eptir fornum sið, vápn hans ok merki. enn askan var látin koma í eirknapp einn ok búit um dýrliga ok var knapprinn at sjá sem gull eitt. þessi umbúnaðr var settr upp á þann hinn háfa steinstólpa er áðr var frá sagt ok síðan heitir Petra Julii ok pílagrímar kalla Pétrsnál. Enn ef Lukanus hefði lifat þenna atburð þá mundi hann hefnt kalla Pompeius.

Hinn næsta morgin eptir víg Julii sá menn ór borginni renna upp þrjár sólir í austri allar senn, ok er þær váru komnar millum austrs ok landsuðrs þá sóttu þær allar saman ok varð af ein sól miklu bjartari enn nǫkkurn tíma fyrr.

Frá Antonio ok Augusto Cesar. Antonius Markus hét einn riddarahǫfðingi sá er ríkastr var með Julio. hann dró lið saman ok vildi hans hefna. enn er hǫfðingjar urðu varir með þá fengu þeir til þriggja hǫfðingja at verja þá Brutum: hét einn Hirtius, annarr Pansa, hinn þriði Augustus. systir Julii hét "actía"; hennar dóttir hét "octaua", hon var móðir Augusti, því var hann kallaðr Octavianus Augustus.

Þessir hǫfðingjar bǫrðusk með Antonium í Rómaborg sjálfri. í þessum bardaga fellu þeir Hirtius ok Pansa, enn Augustus var einn yfir Rómverjaher. þar var við staddr sá hǫfðingi er Dolabella hét. hann gekk í millum þeira ok sætti þá með því at þeir skyldu vera báðir hǫfðingjar yfir allri Rómaborg ok fekk Antonius systur Augusti.

Þat var skamma stund at þeir mætti báðir samt vera í Rómaborg ok skiptu þeir þá með sér ríkinu ok skyldi annarr þeira hafa Róm ok allt fyrir norðan Girklandshaf enn annarr fyrir utan Jórsalahaf — Egiptaland ok Asiam ok ǫll þau ríki er Rómverjar hǫfðu unnit fyrir utan hafit: síðan var lutat ok laut Augustus Romam ok allt þat land er þar lá til enn Antonius fór út yfir hafit með konu sína ok herliði því er hann hafði í þat ríki er hann hlaut.

Lucius Antonius hét maðr: hann var bróðir Antonii Marci ok var hinn mesti hǫfðingi: hann ǫfundaði mjǫk þat er Augustus hafði hlotit hit œzta sæti heimsins: hann fór með her at Augusto, en Augustus á móti ok þrǫngdi honum svá at enginn var annarr kostr enn ganga á vald Augusti.

Antonius var á Egiptalandi er hann spurði þessi tíðindi. hann skildi þá með systur Augusti ok sendi hana með øngri virðing heim til bróður síns en fekk Cleopatre er verit hafði frilla Julii; þóttisk hann nú ok vita at Augusto mundi illa líka: fór hann nú út á Pul ok vildi leita sér þangat trausts í þá borg er Brandeis heitir. en þeir váru þar fyrir Brutus ok Kassius: réðusk þeir í lið með honum því at þeir náðu eigi at vera í Rómaborg fyrir Augusto.

Eptir þat fór Augustus út yfir hafit at þeim enn þeir sneru í mót honum ok bǫrðusk með hann í Emathia ok féllu þeir þar báðir Brutus ok Kassius enn Antonius flýði.

Eptir þat drógu þau Antonius ok Cleopatra drottning mikinn her saman um ǫll þau ríki er undir þeira valdi váru ok fóru annat sinn í mót Augusto ok fundusk þeir í því landi er Epirus heitir: þar heitir Actium strǫnd: ok varð hin snarpasta orrosta ok flýði Antonius enn Augustus vann sigr. Ok litlu síðarr drap Antonius sik sjálfr með eitri. enn eptir þat varð Augustus einvaldshǫfðingi yfir ǫllum heiminum ok var kallaðr Augustus Cesar.

Nú bjósk Cleopatra af Egiptalandi ok ætlar á fund Augusti ok treystir á fegrð sína ok munuð hans, því at hann var allra manna fríðastr ok bar þat þó mest til hversu afbragðǫliga hann var eygðr: hann var manna kvennsamastr. hon sendi menn til hans ok vildi ná at tala með hann. en hann gætti sín vandliga ok vildi hvárki sjá hana né heyra.

Ok er hon þóttisk forsmáð í þessu þá fór hon aptr til Egiptalands ok lét upp lúka steinþró Antonii ok settisk niðr hjá líkinu ok lét orminn aspidem koma á brjóst sér ok jafnskjótt beit hann hana til bana: síðan var aptr lokit steinþrónni sem áðr var.

Frá Augustus keisara. Enn er Augustus hafði eignask auð þann er Antonius hafði saman dregit þá lét hann brenna ǫll skuldabréf Rómverja því at hann vildi at allir hans menn væri frjálsir ok enginn ætti ǫðrum skuld at lúka: hann gallt af sínu fé hverjum manni sína skuld.

Hann bœtti mjǫk Romam — fyrst í því er hann lét mǫrg herbergi ok hallir gera: hann lét ok ǫll stræti val búa: hann efldi hana ok at veggjum ok vígskǫrðum umkringis; hann talaði svá fyrir vinum sínum einn tíma "leirborg vartu Roma enn ek tók þik, enn nú ertu af marmara nær sem mit skiljum."

Á hans dǫgum var hallæri svá mikit at mart fólk dó af sulti. enn Augustus var svá ástsamr við fólkit at hann lýsti því at hann skyldi drekka eitr innan þriggja nátta heldr enn hann sæi svá mikla vesǫld fólksins. en innan þess tíma spratt upp brunnr með viðsmjǫr ór bergi einu svá nógliga at hverr mátti upp ausa slíkt sem vildi ok virðu Rómverjar svá at þat væri af miskunn keisarans. enn betr skildu menn virða at þat væri af guðs miskunn þeiri er varð á hans dǫgum því at Jesús Christus var þá borinn í þenna heim.

Þat var einn dag er Augustus reið með liði sínu þá sá hann sólina miklu bjartari ok ágætligri enn hon hafði fyrr verit enn um utan sá hann purpurligan hring með dýrðligri fegrð. hans menn sǫgðu at þat var af dýrð hans ok ágæti er mǫnnum bar slíkt fyrir augu.

"Víst þœtti mér þat líkindi" sagði hann "ef slík stórmerki birtisk á jǫrðinni at þat merkti mitt ríki því at ek em jarðligr. enn nú er á himninum birtisk þá ætla ek at nálgask muni higat í heiminn sá hinn mikli konungr af himinríki er ǫllum lutum man vera ágætari ok miskunnsamari, ok svá sem sólar geislar birta allan heiminn svá man hann ok birta ván þeira allra er hann elska, ok sá hinn purpurligi ringr man merkja þann dauða er hann tekr sakir mannanna ok svá sem enginn er endir á þeim fagra ring um sólina svá man ok vera endalaust hans ríki."

Augustus hefir verit mestr stjórnarmaðr allra Rómverjahǫfðingja í fornum sið ok hann setti frið um allan heiminn þann er hvárki hefir slíkr verit áðr né síðan ok af hans nafni hefir hverr sem einn Rómverjakeisari kallaðr verit Augustus enda er þat hit œzta tignarnafn alls heimsins.

Augustus var alls keisari sex vetr eða sjau hins sétta tigar. hann andaðisk í borg þeiri er Nola heitir: hon stendr í því héraði er Kampania heitir. á ǫðru ári hins fjórða tigar hans ríkis var borinn á Jórsalalandi í "bethleem" af jungfrú sancta Maria drottninghu himins ok jarðar drottinn várr Jesús Christus skapari allra luta, ok er þat fróðra manna sǫgn ok áratala at þá væri liðit frá upphafi heimsins þrjú ok = = = = =.

Ok lýkr þar nú Rómverja sǫgum.