Bókastaðir

Hér segir af orrostu Marius ok Lucius Silla. Nú er Marius gerr consul. var honum þá fengin í hendr upp á Franz mikill herr. hann átti margar orrostur í Gallia ok hann sigraði þær þjóðir er Cimbri heita ok margar aðrar.

Á þessum tíma var Silla gǫrr dictator í Rómaborg. var honum ok fenginn í hendr mikill herr móti konungi þeim er Mithridates hét. hann var ríkr konungr ok réð fyrir Ponto.

Enn er Silla var kominn út á Púl með herinn þá kom Marius norðan um fjall með her sinn ok sigr mikinn ok stóru horfangi. ok er hann spurði at Silla hafði tekit með herstjórn ǫfundaði Marius þat er hann var svá ríkr gerr.

Hann talar svá opinberliga fyrir hǫfðingjum "ef þér vilit fá mér hálfan her þann er Lucius Silla hefir man ek fara í mót Mithridati konungi ok skal ek hann skjótt í bǫndum hafa."

Ok með því at Marius var frægr af sigrsæli þá hann þessa bœn af hǫfðingjum ok váru þá menn sendir til Silla með þessum ǫrindum. hvarf Silla þá aptr með allan herinn. ok er þeir finnask þá veitir Silla honum atgǫngu. varð þar mikil orrosta ok ákǫf ok lauk með því at Marius flýði ór borginni ok hljóp í hraun þat er heitir Minturnensis ok varð þar handtekinn. Enn Silla setti hann í myrkvastofu ok skipaði einum Franzeis at drepa hann. ok þá er hann lauk upp myrkvastofunni komsk Marius út hjá honum ok flýði brott í Africam ok var þar lengi.

Enn Lucius Silla tók þá með ǫllum herinum ok átti margar orrostur við Mithridatem konung. hann barðisk ok við þær þjóðir er Athenienses heita: þat er í Grecia: ok vann þar ágætan sigr.

Í þenna tíma var sá maðr með her Silla er hét Pompeius Magnus ok þat fann Lucius Silla at hann var um framm alla menn því setr Silla Pompeium næstan sér at virðingu ok jafnan var hann þá fyrir herinum er Silla var eigi nær. þó var Pompeius þá ungr. hann var snimma mikill ok sterkr, forsjáll ok val hugaðr ok manna vitrastr.

Enn er Marius hafði lengi verit í Africa sneri hann aptr í Romam ok margir útlægir menn með honum. ok er Marius kom til Rómaborgar þá hjálpaði honum sá maðr er Cinna hét: hann var consul: hann kom Mario í borgina.

Marius drap alla menn Sille þá er hann fann í Róm þat sinni. einn hans riddari drap þann hǫfðingja er Bebius hét ok bar hans hǫfuð víða um borgina — sá hafði verit hinn mesti vin Sille — hann hélt í hárit, ok at lyktum kastaði hann því í altari gyðju nǫkkurrar er Vesta hét. Fimbria hét einn Marius maðr er drap marga ágæta menn ok hans félagar: þeir drógu víða hræ þeira um borgina. Scevola hét einn gamall hǫfðingi ok tiginn: hann drap einn riddari Marii fyrir þat er hann vildi eigi kyssa á hǫnd honum.

Svá segir meistari Lucanus at sá dagr sé Rómverjum langminnigr er Marius kom í Rómaborg þat sinni; því at manndráp váru um alla borgina: enginn var svá gamall né ungr at fyrir þat fengi grið: svá váru tignir menn drepnir sem lýðmenni — ok øngum var þar þyrmt: svá stóð blóðit í hofunum at þat draup niðr af veggjunum.

Frá viðskiptum þeira Lucius Silla ok Marius. Silla spyrr nú kvant sinna manna — skiptir síðan herinum: lét eptir suman í Pontus ok setti þar yfir Pompeium Magnum, enn hann ferr með meira lut hersins í Romam. enn þeir hans menn er undan komusk flýðu út á Púl.

Enn er þat spyrr Marius fór hann eptir þeim ok drap þar marga er heitir Sacriportus. ok er hann kom aptr til Rómaborgar gekk hann at með ǫllu afli ok krafði senatores til þess at gefa sér consulatum. enn er Marius spyrr at Silla er á veg kominn til Rómaborgar þá leitar hann sér trausts ok bauð "samnítiko" konungi at koma undir hann ǫllu Rómaríki ef hann veitti honum styrk svá at hann fengi sigr.

Enn er þeir fundusk Lucius ok Marius varð þar snǫrp orrosta ok varð Marius handtekinn ok lét Silla fyrst hǫggva af honum hendr ok fœtr ok stinga út augu hans ok síðan lét hann marga vega pína hann til dauða. enn þat var allra manna mál at engi maðr hafi þolt jafn-hraustliga allar pínslir; því at æ var hans hjarta stǫðugt svá at þat gátu þeir aldri bleytt meðan lífit var með honum.

Enn eptir dauða Marii drap Silla hans menn alla þá er hann náði, enn allir flýðu undan þeir er lífit þágu. nú sendi hann eptir sínum mǫnnum þeim er flýit hǫfðu ór Róm ok svá eptir þeim er fylgt hǫfðu Mario. komu þeir þá fjǫlmennt á hans fund ok væntu sér miskunnar af honum enn hann lét hǫggva þá alla Marius menn. synir Marii váru sjau: þeir váru kallaðir "mariani": alla þá dœmdi Silla í eilífa útlegð.

Af þessum manndrápum varð svá mikil auðn tiginna manna í Roma at Silla skipaði ǫllum vǫldum með sínum mǫnnum ok svá eignunum með at hverr hans manna hafði allt þat er hann beiddisk. ok er þetta allt var fullgert þá settisk hann í kyrrsæti ok lagði tignina í consulatu ok endaði svá líf sitt. enn eptir hans dauða vildu borgarmenn eigi veita honum grǫft innanborgar hjá ǫðrum tignum mǫnnum heldr var hann jarðaðr utanborgar þar sem heitir Marsheiðr ok var þat gert sakir illvirkja hans.

Opt sýndusk þeir Marius ok Silla ok þó optast fyrir borgarmǫnnum sjálfum því at þeir hǫfðu mest illt í borginni unnit í manndrápum. enn eptir dauða Sille fóru synir Marii aptr í Romam; váru þá teknar eignir af þeim mǫnnum er Silla hafði gefit í borginni enn þeir sjálfir útlægir eða drepnir. þat sá nú hǫfðingjar í Róm at svá mátti til bera optarr at einn fengi vald yfir ǫllu Rómaríki svá sem nú hafði Silla fengit ok sýndisk þeim þat hǫfuð-óráð at leggja niðr tignina sem hann hafði gǫrt. var hann nú hataðr af ǫllum bæði hǫfðingjum ok hirðmǫnnum: þótti þeim eigi ørvænt at þeir fengi þetta vald er minni tignar váru en øngum mun vitrari, ok hræddusk þeir at þat mundi frammgengt verða því at fornir spádómar sǫgðu svá at undir einvald mundi koma Rómaborg.

Pompeius Magnus sá sem fyrr var getit var fóstrson Sille hins ríka. hann var nú einn ríkastr maðr af Rómverja hǫfðingjum. hann hafði sigrat Mithridatem konung ok marga aðra konunga í austrvegi því at hann var hǫfðingi þess hers er í austrhálfuna stríddi. nú hófusk enn af nýju tíðindi í Rómaborg því at þar var enn annarr hǫfðingi ágætr er hét Gaius Julius Cesar. hinn þriði var af þeim ágætastr: Markus Licinius Krassus. fjórði var Marcus Kato: hann var mestr spekingr í Rómaborg.

Frá Lucius Katilina ok hans kumpánum. Salustius segir at sá maðr var í Rómaborg er hét Lucius Katilina. hann var af tiginni ætt. hann var styrkr at afli ok hugdjarfr, ranglátr ok fégjarn. kærr var honum ófriðrinn ok mest innanborgar með frændr sína ok kunna menn. þolinn var hann með vás ok erfiði, slœgr ok brǫgðóttr í ráðum. mildr var hann af fé enn girntisk alls þess í staðinn er aðrir áttu — ofsamaðr ok ákafr í ǫllum hlutum.

Honum kom þat í hug at Silla hafði fengit einvald yfir Rómaríki ok at hann skyldi freista at hann fengi slíka uppreist ok þar øngvan lut til spara. glutraði hann þá gózinu svá at hann var innan lítils tíma mjǫk svá félauss. tók hann þá lán af ríkum mǫnnum í borginni: fekk hann þau nóg svá at hann hafði þá enn auð fjár.

Enn er bæði var eytt hans fé ok því sem hann hafði af láni tekit undirstendr hann at ekki gerir at dvelja við. aflar hann sér þá sveitar. váru þat bæði duflarar ok drykkjumenn. sumt váru raufarar ok ránsmenn. allir þeir sem hann tók í sitt samlag hǫfðu eitthvert vandræði um at vera. enn þótt síðsamir menn kœmi nǫkkurir til hans þá urðu þeir skjótt slíkir eða verri. Katilina sœkir marga hǫfðingja at vináttu því at hann þóttisk þess þurfa sakir sinna óspekta. enn þeir váru til þess auðsóttir því at hvat er hann girntisk af þeim ok þeir af honum var hvárum til reiðu.

Katilina hafði mǫrg skipti við konur þau er rækilig þóttu í þeira lǫgum. þat var eitt hof er átti gyðja sú er Vesta hét. þar var ein tigin mær til þjónostu með goðit. þessa mey tók Katilina.

Aurelia Orestilla hét ein gǫfug kona í Róm. hon var allra kvinna fríðust ok stórauðig at fé. hennar bað Katilina. enn hon vildi eigi eiga hann. hon átti sér son frumvaxta ok hugði at hann mundi henne verða ómjúkr ok hennar frændum. litlu síðarr var þessi sveinn dauðr, ok var þat margra manna mál at Katilina sjálfr mundi hafa drepit hann. síðan fekk hann Orestille.

Lucius Katilina var maðr fǫllitaðr, illa eygðr, laushǫfðaðr ok óvitrligr í yfirbragði: gekk stundum skjótt enn stundum seint. honum þótti sér nú mikil ván at fá consulatum ef hann beiddisk: hugsar nú at treysta á hamingjuna at hann fengi einvald í Rómaborg, því at þá var engin herr í Italia því at Pompeius Magnus var þá í Asia með allan her Rómverja; var þá ok ekki forsjál hǫfðingjasveitin með slíkum svikræðum sem hann ætlaði með hǫndum at hafa. Lucius Cesar ok annarr Gaius Figulus váru þá consules.

Frá Katilina ok hans hǫfðingjum. capitulum. Eptir Kalendas Januarii átti Katilina stefnu meðr sína menn ok eggjaði þá til áhlaupa ok illgerða: segir nú at fólkit var lítt við búit er þat vissi sér engis ótta vánir.

Enn er hann hafði kannat hvers þeira vilja er honum þótti sér mests styrks af ván komu þessir allir af hǫfðingjasveitinni í einn stað: Publius Lentulus (Sura), (Publius) Autronius, Lucius Cassius Longinus, Gaius Cethegus, Publius ok Servius (Sille), (Lucius) Vargunteius, Quintus Annius, Markus Porcius Leca, (Lucius) Bestia, Quintus Curius. enn þessir váru af riddarasveitum: Markus Fulvius (Nobilior), Lucius Statilius, Publius Gabinius (Capito), Gaius Cornelius. margir menn váru þar ok komnir af borgum ok þorpum þeir sem eigi eru hér nefndir ok samvitandi váru þessa ráðs. Pompeius Magnus var óvin hans er þá réð ǫllum meginher Rómverja: eggjaði Katilina hvern mann til mótstǫðu við hann því at hann ætlaði sér einvald yfir Rómaborg ef Pompeius væri frá ráðinn.

Frá Lucius ok Katilina. capitulum. Í þenna tíma váru consules Lucius Tullus ok Manius Lepidus. enn þeir Publius Autronius ok Publius Silla váru í því ráði at taka vald yfir alþýðu ok váru báðir ráðnir til at taka consulatum. enn er vart varð við ráð þeira váru þeir báðir hálshǫggnir því at svá buðu lǫg Rómverja at svá skyldi með alla gera þá er alþýðunnar rétt vildu undir sik draga.

Gnaius Piso hét einn hǫfðingi er réðsk til þessarrar sveitar; hann var djarfr maðr ok snjallr. gekk þá Lucius Katilina á stefnu ok hans menn. enn þat réðsk ór meðr þeim at þeir skyldu báðir ganga í hǫfuðhof í borginni, Lucius Katilina ok Gnaius Piso, með sínar sveitir. at þessu ráði váru flestir hǫfðingjar leyndir. ok at teknum tignum þá sendu hǫfðingjar Gnaium Pisonem með her í Spania at vinna þat. enn er þess varð varr Katilina þá fœrði hann stefnudaginn ok ætlaði at bíða til þess er Gnaius kœmi heim aptr. enn Katilina kom með sína sveit í ákveðinn tíma, enn Gnaius kom eigi ok varð því ekki af þessi ráðagerð. Gnaius fór í Spaniam sem ætlat var ok hitti þar Krassum ok latti hann þessarrar ferðar en hann fór sem áðr ok átti þar margar orrostur ok vann jafnan sigr. þat var einn dag er hann fór leiðar sinnar at tveir spænskir riddarar veittu honum atgǫngu ok drápu hann: enn hann hafði áðr hertekit þá ok gefit þeim grið ok váru þeir nú í hans flokki.

Enn er Katilina frétti at þetta ráð hafði eigi dugat gerði hann enn stefnulag við sína menn ok bað þá halda teknu ráði "því at vér erum nú opinberir orðnir at því ráði sem eigi varð frammgengt. er oss því þat ráð at gera nú sem flest þat er várr frami sé þá meiri enn áðr, ok leggi hverr sitt líf með annars: því at oss er engin friðarván af Rómverjum ef þeir fá vald yfir oss, svá brýnar sem þeir munu kalla sakir — fjárrán ok fjǫrráð ok marga aðra óspakliga luti er vér hǫfum gert." Lauk hann svá sinni rœðu.