Bókastaðir

Hér segir af Marius ok Rómverjum. Marius girnisk nú mjǫk til at vinna þenna kastala því at hann var klókr maðr til bardaga. þessi kastali var sterkari enn borgin Thala er Metellus hafði unnit. Marius leitar nú til með ǫllum vælum ok um síðir fekk hann unnit kastalann ok lét drepa þar náliga hvert mannsbarn enn tók of fjár í gulli ok í brenndu silfri ok dýrðligum klæðum. verðr hann nú stórum ágætr af þessum sigri er hann hafði unnit svá sterkan stað at enginn fekk unnit áðr enn hann. ok eptir þenna sigr vann Marius marga kastala þá sem eigi váru upp gefnir; sumir váru brenndir. Svá mikil hræzla stóð hans óvinum af honum at allir óttaðusk hans nafn.

Hann ferr nú til þess staðar er eigi var auðveldligri at vinna enn Capsa. skammt frá ánni Mulucha er skilr ríki konunganna Jugurthe ok Bocchi er fjall eitt ok veggr hárr umhverfis enn sléttur miklar um utan ok var sterkara vígi fjallit sjálft enn nǫkkurr borgarveggr því at þat var furðuliga hátt ok einn veg mátti at komask. þetta vígi vildi Marius gjarna vinna því at hann vissi at þar mundu vera miklar féhirzlur Jugurthe konungs. enn borgarmenn hǫfðu fyrir gnótt vápna ok vista. Rómverjar gerðu sér víða fleka ok báru upp í þrǫngina. enn borgarmenn veltu ofan á þá stóru grjóti ok logandi eikisúlum ok stóð þar Rómverjum af svá mikill háski at sumir váru lamdir enn sumir drepnir sumir flýðu frá í brott.

Marius færr nú áhyggju marga daga hvárt hann skyldi frá hverfa eða treysta enn meirr á hamingjuna. Í því bili kom þar einn riddari "er láger hi". Hann hafði komit til hans í Numidia.

Hann fór annan veg frá herinum til árinnar at taka vatn. Hann sér í berginu at þar váru steinar sem triza væri gǫr. Hann gengr stein af steini upp í bergit ok sér hann þá víða ok var ekki til handafestis en hann vildi gjarna fara lengra. Hann sér millum steinanna hvar tré eitt stóð, er ilex heitir, mikit ok kvíslótt ok hanga sumar limarnar niðr enn sumar greinask út í frá tveim megin. Hann fær náð limunum ok skreiðisk svá ýmiz upp með berginu eða með trénu. Hann komsk upp á bergit ok sá at þat var slétt ofan enn Numide váru allir ǫðrum megin á kastalanum ok gá ekki um þetta.

Nú ferr hann hinn sama veg aptr til liðs Marii ok segir honum hversu háttat var. Ok þegar sem Marius vissi þetta þá velr hann af liði sínu "fimm" lúðrsveina ok setr fyrir þann "hǫfðingja er liges hi" ok bað þá alla hlýða hans ráðum.

"Liges" bað þá alla vera skólausa ok hattlausa enn hafa skjǫld léttan ok númverskan af húðum gǫrvan á millum herða ok þar með sverð. "Liges" tók í móti þeim sem ófrœknari váru ok bar vápn þeira ok ǫnnur plǫgg. ok er þeir kómu upp á bergit þá setja þeir upp merki sitt ok slá upp herǫpi miklu. enn Numide vita eigi hverju gegndi er þeir sá Rómverja nær alla laupa þar vápnaða: slær nú ótta á þá. enn Marius sœkir nú at ákafliga ok getr brotit allar vælar þeira: komask þeir svá upp á bergit ok drepa hvert mannsbarn, einn veg konur sem karla ok svá bǫrn. Marius verðr nú af þessu verki stórum ágætr er hann hafði unnit svá sterkan stað sem enginn hafði sik fyrr til borit. hann tók þar ok mikit herfang í gulli ok brenndu sylfri ok dýrligum klæðum.

Ok í þenna tíma er Marius hafði unnit kastalann kom af Róm sá maðr er hét Lucius Silla. Marius hafði sent hann at samna liði af því héraði er Latium heitir. Lucius var af hinum beztum ættum í Róm, enn þó váru hans ættmenn flestir drepnir fyrir sakir ǫfundar annarra manna.

Lucius var góðr klerkr bæði á látínu ok á girzku. hann þoldi val vǫkur ok erfiði. hann hafði þá nafnbót er questor heita. ǫll ráð hans snerusk honum til hamingju þar til er hann hélt bardagha við Rómverja sjálfa. hann var djúpsær ok vitr ok undirhyggjumaðr mikill. enn þá luti sem hann hefir gert veit ek eigi hvárt meirr er skammsamligt at heyra á eða frá at segja. ok er hann kom í Africam þá er hann ókunnr flestum mǫnnum þar ok nýrr til orrostu. hann var þegar áhyggjufullr um sína sýslu ok atferð. enn ekki var þat hans "natura" sem margir ríkir menn gera at ámæla hertogum eða ǫðrum hǫfðingjum. af slíkum íþróttum varð hann kærr Mario ok ǫllum mǫnnum ǫðrum.

Frá bardaga Marius ok Jugurtha konungs. Frá því er nú at segja at Jugurtha hefir látit kastalann Capsam. hann skrifar til Bocchum konungs ok biðr hann liðveizlu ok heitr honum þriðjungi af Numidiaríki ef hann vildi í móti rísa. Bocchus konungr verðr enn lokkaðr til með fégjǫfum ok samnar nú miklum her Maurorum. ok sem konungarnir hittask ráðask þeir í móti Mario.

Mauri, Numide ok Getuli fylkja ekki, heldr hlaupa þeir riðlum á þá ok berjask sem ákafaz. enn Rómverjar hinir formu ok hinir nýju taka rǫskliga við ok stóðu fast ok var mikit mannfall í hvárratveggju liði. váru Rómverjar hálfu færi enn þó berjask þeir rǫskliga. verða Rómverjar þó nǫkkut forviða ok hopa undan á einn hól ok tóku þaðan við rǫskliga. var nú hin ákafasta orrosta ok féllu nú margir Mauri ok Getuli, enn Numide flýðu nǫkkurir. enn þó sǫmnuðusk saman margir Mauri ok gera enn mikla atsókn. þeir váru grimmir ok miklir bardagamenn. fellr nú mart manna af Rómverjum.

Enn meðr því at þá gerðisk myrkt af nátt þá urðu þeir at hetta hvárt er þeir vildu eða eigi ok fóru Numide nú til herbúða sinna ok létu kynda stóra elda í herbúðunum. myrkt var mjǫk úti af nátt. Marius sér nú til eldanna ok gleðsk nǫkkut í huginum. hann biðr alla sína menn vápnask ok svá gera þeir: sœkja nú at með ópi ok eggjan. enn Numide váru ǫlmóðir ok vǫknuðu eigi við góðan draum ok váru þeir drepnir nær allir enn þeir flýðu sem lífit þágu.

Marius tók þar mikit herfang í gulli ok silfri ok fásénum dýrgripum. enn Jugurtha konungr flýði á eyðimerkr ok forðaðisk svá Rómverja. Marius varð af þessi orrostu stórum ágætr er hann sigraði svá mikinn her með fámenni, því at í øngum bardaga varð jafn-mikit mannfall þeim er í Numidia hafði barizk verit. Nú ferr Marius til sjóborga þeira er hann skyldi hafa vetrsetu í.

Marius stýrði val herinum bæði í þeim orrostum er hann hélt við Jugurtham ok mǫrgum ǫðrum. hann sparði eigi við sik erfiði, vás ok vǫkur er hann var við tamdr um framm aðra menn.

Frá orrostu Marii ok Jugurthe konungs. Nú kom Marius at þeim kastala er Cirta heitir ok fyrr var getit. Þat var fjórum náttum eptir bardagann.

Þá komu njósnarmenn til hans er sǫgðu honum með sannindum at Jugurtha ok Bocchus konungr ætlaðu at halda meðr hann orrostu ok at þeir hǫfðu nú saman dregit mikinn her Maurorum, Numidarum ok Getulorum manna ok mundi at morni þar koma. Ok er Marius spurði þetta býr hann herinn til orrostu ok biðr alla menn liggja með vápnum um náttina.

Ok um morgininn er vígljóst var orðit kveða við lúðrar: ríða nú Mauri framm ok þar á Rómverja sem Lucius Silla var fyrir með riddaraliðit. Þar mátti sjá mǫrg stór hǫgg er þessi hinn ungi maðr Silla veitir ok hans kompánar. Enn Mauri váru miklu fleiri. Þar var ok sjálfr konungrinn Bocchus. Mauri váru ok góðir bogmenn ok þar af fá menn Silla mikinn háska, á vinstra fylkingararm Rómverja sœkja Getuli. þeir váru miklir bardagamenn ok vel vápnaðir. fyrir þeim var sá hǫfðingi er Volux hét; hann var son Bocchi konungs launegetinn.

Numide með konunginum Jugurtha sóttu þar at sem fyrir var sjálfr Marius consul með meginherinn. verðr nú hin ákafasta orrosta með miklum vápnaburð ok skjótum dauða margra ágætra manna. Silla gekk hart framm svá at fylkingar Bocchi konungs bognuðu fyrir. Ok sem þetta sér konungrinn Jugurtha ríðr hann framm á Rómverja ok hǫggr niðr á tvær hendr menn ok hesta.

Hann kallar er hann sá sína menn flýja undan Rómverjum ok Silla "ófyrirsynju flýit þér því at meðr þessu mínu sverði fellda ek Marium." Hann hélt upp alblóðgu sverðinu: meðr því hafði hann drepit einn hǫfðingja Rómverja er hét Marienus.

Viðr þessi orð Jugurthe dvínaði atsókn Rómverja enn Mauri ok Getuli dirfðusk í atsókninni ok riðu framm á vinstra fylkingararm Rómverja. Enn þar var sá hǫfðingi fyrir er hét Aulus Manlius. Svá dirfðusk Numide í atsókninni at Rómverjar flýðu áðr enn sjálfr Marius kom til. Ok er Rómverjar sá hǫfðingja sinn heilan treysta þeir hamingjunni ok herða hugina meðr eggjan Marii: taka þeir nú at berjask með ǫllu afli.

Silla ok Marius gengu svá hart framm at allir hrukku fyrir ok litlu síðarr flýðu allir Mauri ok Numide enn Getuli héldu upp orrostu ok gerðu Rómverjum allharða hríð. enn þó um síðir flýðu þeir fyrir sakir liðsmunar. konungrinn Jugurtha var einn eptir millum sinna óvina ok barðisk svá rǫskliga at enginn þorði at honum at ganga því at hann klauf í sundr bæði menn ok hesta. enn sakir mœði varð hann at flýja. Silla rekr nú flóttann. þar varð svá mikit mannfall at á tuttugu mílna var svá þakit af mannabúkum at hvergi mátti á berri jǫrðu ganga enn allir dalir váru fullir af mannablóði.

Silla fekk af þessum bardaga mikla frægð ok setti Marius hann næstan sér at ǫllum metorðum sem makligt var. Marius tók nú mikit herfang í gulli ok gripum ok góðum vápnum.

Hér segir af Marius ok Bocchus konungi. Eptir þenna bardaga ferr Marius í Cirtam sem hann hafði áðr ætlat. ok litlu síðarr komu þar sendimenn Bocchi konungs til herbúðanna at hitta Marium ok sǫgðu honum kveðju Bocchi konungs ok þat með at hann vildi vera vin Rómverja þaðan af ok friða svá fyrir ríki sínu ok sonum sínum. Marius tók þessu val ok sendi Lucius Silla ok Aulum Manlium til Bocchum konungs at binda frið við hann. enn er þeir komu þar tók konungr æfar val við þeim ok bundu sættargerðina. eptir þetta fóru þeir Silla aptr með ágætum gjǫfum.

Jugurtha konungr fréttir nú at Bocchus konungr mágr hans hefir snúisk til vináttu við Rómverja. hann gerir enn sem fyrr at hann lokkar til vini konungs at telja þat fyrir honum at hann haldi vináttu sinni við Jugurtham. þeir sǫmu sneru hug Bocchi konungs frá vináttu Rómverja at sinni.

Á þessi tíð býr Marius her sinn til at vinna einn sterkan turn, er Jugurtha átti, ok var þar at um hríð. Enn um síðir gat hann unnit turninn.

Nú hugsar Bocchus konungr enn sitt ráð ok sér at honum veitir þungt at berjask við Rómverja ok hann hefir látit fyrir þeim mikit lið: ræðr nú þat af at hann sendir Rómverjum "þrjátigi" manna með mikit fé at gera frið við þá. Enn Getuli komu at sendimǫnnum ok ræntu þá ǫllu því góðsi er þeir skyldu Rómverjum fœrt hafa, enn þeir komusk nauðuliga undan til Sille er Marius hafði sett yfir herinn meðan hann vann turninn. þeir biðu Marii fjǫrutigi daga áðr hann kœmi heim. ok er þeir koma á hans fund bera þeir upp ørendi sín ok vináttuboð Bocchi konungs.

Marius vill eigi taka sætt af konunginum utan þat sé samþykki allra senatorum. ok eptir þetta fóru sendimenn til Róms ok fá þau andsvǫr af senatoribus at Bocchus konungr skal í friði vera ok halda ríki sitt af Rómverjum ok vera þeira þjónustumaðr. nú fóru sendimenn í Numidiam ok sǫgðu Mario sættargerðina. hann sendir nú Sillam með sendimǫnnum at staðfesta þenna frið við Bocchum konung. þeir fóru nú veg sinn. ok einn dag kom at þeim váveifliga Volux konungsson með þúsund riddara. þeir fóru dreift at sem mest skyldi sýnask lið þeira. Rómverjar tóku vápn sín ok bjǫggusk við ófriðinum. enn konungsson sendir menn til þeira at segja þeim at Bocchus konungr hefir sent þá til trausts við Sillam. ok at kveldi komu þeim njósnir at Jugurtha konungr væri þaðan skammt með óvígan her. nú óttask Rómverjar ok segja at Volux konungsson muni búa um svik viðr þá ok biðja Sillam drepa hann.

Silla mælti "þess sver ek við almátt allsvaldanda Þórs at Volux skal mǫrgum pínslum vera píndr til bana ef hann er sannr at þessum svikum."

Volux felldi tár fyrir hræzlu ok afsakar sik. enn Jugurtha varð eigi búinn at berjask. því at liðit kom eigi at honum. Nú komu sendimenn til Bocchum konungs ok tók hann ágætliga við þeim ok settu frið.

Þetta fréttir Jugurtha, at Bocchus konungr hefir brugðit við hann vináttu sinni. tók hann nú þat ráð at hann sendir menn með fégjǫfum at bjóða honum hálft Numidiam til liðveizlu "ok ætla ek" segir meistari Sallustius "at Bocchus konungr muni mjǫk hafa velkt í huginum hvárt hann skyldi heldr selja Sillam í hendr Jugurthe eða Jugurtham í hendr Sille." Jugurtha bíðr með herinum sendimanna.

Lucius Silla berr nú fram sín ørendi fyrir konung at hann var sendr af Mario ok Rómverjum til sættargerðar. Bocchus konungr beiðir sér tíu nátta frest til andsvara ok fór Silla nú til herbúða. ok um náttina fyrir stefnudaginn sendir konungr eptir Sille. ok er þeir finnask ganga þeir á eintal.

Þá mælti konungr "guði = = = = = er mín hafa svá geymt í hernaði ok í orrostum at ek veit nú øngvan konung mér samtíða jafn-voldugan fyrir allra luta sakir; enn gjarna vil ek þó með yðr frið hafa ef mitt ríki er þá ákallslaust ok pyndinga í alla staði."

Þá svaraði Silla "góði herra. mjǫk hefir hamingjan yðr mikla sett. enn ef þér vilit Rómverja vináttu hafa þá er þat fyrst til at vinna at koma Jugurthe konungi í várar hendr ok hafa þar fyrir hálft Numidiam ok yðvart ríki með náðum ok á þat ofan vára vináttu. Enn hitt er yðr of megn at halda stríð við oss Rómverja er áðr hǫfum sigrat allan heiminn."

Bocchus konungr tók því seint at svíkja Jugurtha mág sinn. enn þó kom svá at hann játaði ǫllu því er Silla vildi. ok með þessu falsi skilja þeir Bocchus konungr ok Silla.

Hér segir frá æfilokum Jugurthe konungs. Annan dag kallaði Bocchus konungr Aspar sendimann Jugurthe til sín ok bað hann þat segja Jugurthe at Rómverjar vilja gera frið ok sætt með hann. sendimaðrinn ferr ok segir þetta Jugurthe ok kemr aptr til Bocchi konungs á tveggja nátta fresti með þeim ǫrindum at Jugurtha vill gjarna frið hafa ok hann er mjǫk mæddr af orrostum ok biðr Bocchum konung svá fyrir sjá at Silla komi í vald Jugurthe ok vænti hann ef hann hefir þvílíkan mann í sinni geymslu at Rómverjar munu þá eigi rjúfa sætt við hann fyrir því at slíkan mann sem Silla er vilja þeir eigi missa.

Bocchus konungr kvelsk nú kvikr í huginum hvárn hann skal upp taka at svíkja Sillam eða Jugurtham. hann hefir nú stefnur við ymsa þá, Sillam æða Aspar sendimann, ok heitr nú hvárumtveggja góðu. nú kemr stefnudagr sá er þeir hǫfðu settan með sér konungarnir. gerir nú Bocchus konungr orð Sille leyniliga at hann komi ok gefi ráð til hversu Jugurtham skyldi svíkja. fær Bocchus konungr nú njósn af at Jugurtha er skammt brott þaðan með fá menn. Bocchus konungr fór í mót honum ok þeir Silla ok bíða á einum hóli enn setja her í leyni umhverfis. Jugurtha konungr kom nú þar við fá menn ok váru flestir slyppir. Bocchus konungr lætr nú blása í lúðra: drífa þá menn at alla vega ok drepa þar alla menn Jugurthe enn taka hann hǫndum ok reka í bǫnd ok fjǫtra ok fœrði Silla hann bundinn Mario.

Í þenna tíma hǫfðu Rómverjar margar orrostur fyrir norðan fjall við Franzeisa. þessir váru hǫfðingjar fyrir Rómverjum: Quintus Cepio ok Gneus Manlius. allt til daga "Eraclíj" urðu Franzeisar at lúta Rómverjum.

Enn er unninn var sigrinn í Numidia ok þat spurðisk til Rómaborgar at Jugurtha var gǫrr handtekinn þá var Marius gerr consul áðr enn hann kœmi heim ok á kveðit þegar þar með at hann skyldi herja upp á Franz. Jugurtha konungr var settr í myrkvastofu ok í járn Kal. Januarii. í þenna tíma þótti Rómverjum mest sitt traust þar sem Marius var ok allr sinn sigr ok fullting undir honum vera.

Hér hverfr Sallustius frá sǫgunni. enn þó segir í bókum Rómverja at Jugurtha var bundinn leiddr í Róm ok at dómi hǫfðingja var hann píndr mǫrgum pínslum ok hvarmarnir váru svá gǫrsamliga slitnir ok skornir af hans augum at hann skyldi øngvan svefn mega fá enn at lyktum var honum steypt í hit fúlasta fen er til var ok lauk svá hans æfi.