Bókastaðir

Frá Jugurtha konungi ok Rómverjum. capitulum. Sú borg er Vaga heitir gekk fyrst undir Rómverja. til hennar ferr Jugurtha með her sinn ok býðr borgarmǫnnum fé. enn þó at þeir væri þjónostumenn Rómverja þá var þeim þó vel við Jugurtham ok létu lokkask ok sóru honum trúnaðareiða. ok hinn þriðja dag frá því er eiðarnir váru svarðir þá var heilagt haldit um allt Numidiam.

Numide bjóða þá til sín þeim er kastalann byggja ok svá sjálfum greifanum er Turpilius Silanus hét, ok á þessu boði váru allir Rómverjar drepnir hvar sem staddir váru utan Turpilius einn. Enn alþýðan er vissi þetta ráð... þótti sá fremstr er verst gat gert Rómverjum. Enn rómverskir riddarar er sá þenna atburð vissu eigi hvert þeir skyldu flýja. Svá váru Numide grimmir at þeir létu øngvan lífs undan ganga af Rómverjum nema Turpilium. Enn þat er eigi greint með hverjum hætti hann komsk undan, enn hitt er skrifat at honum þótti betra ljótt líf með lǫngu ámæli enn deyja sœmiliga með sínum kompánum.

Ok sem Metellus spyrr þetta verðr hann bæði hryggr ok reiðr. Um kveldit eptir sólarfall kallar hann út ór herbúðum allt þat lið er með honum hafði verit um vetrinn: enn þat váru sex þúsund ok sex hundruð ok sextigi ok sex menn; hann hafði ok Numidas með sér þá sem honum á hǫnd hǫfðu gengit.

Metellus bað þá búask sem skjótaz ok fóru alla náttina sem mest máttu þeir, ok um morgininn koma þeir á nǫkkura litla hæð.

Metellus talar þá fyrir liðinu ok biðr þá vel framm ganga. hann skipar nú riddǫrum sínum til atgǫngu: lætr Numidas fyrst ríða ok þar næst gangandi menn ok hafa ekki merki fyrr enn hann býðr þeim. borgarmenn ætla aptr at lúka borgarhliðum. enn Metellus ok hans riddarar geta fyrri tekit hliðin, slá nú upp merkjum ok œpa heróp, drepa nú alla utan þá er flýðu í heilǫg hof undan — einn veg váru drepnir karlar sem konur ok svá bǫrn enn féit allt tekit at herfangi.

Turpilius greindi nú svikin ǫll ok hversu hans kompánar váru drepnir. enn at síðarstu var greifinn hálshǫggvinn ok var hann ættaðr af því héraði er Latium hét.

Hér segir frá Jugurtha konungi ok Rómverjum. capitulum. Þat er sagt at Jugurtha hafði grun á Bomilcar frænda sínum fyrir þat er hann hafði eggjat hann handgǫngu við Rómverja. Enn Bomilcar sat um konung bæði nátt ok dag því at hann hugsaði at hann mundi sæta afarkostum ef hann kœmi eigi fyrri sínum svikum framm.

Enn þessi svikræði vóxu honum í augu ok tók þann mann til samlags með sér er Nabdalsa hét, ágætan mann ok vinsælan við alþýðu: hann var ok fyrir herinum jafnan er Jugurtha var eigi við. Þeir kveða á með sér hvern dag þeir skyldu svíkja konunginn. Ok er þeir finnask hræddisk Nabdalsa glæpinn. Enn Bomilcar harmar í hug sér er hann kom eigi svikunum framm. Hann sendi nú bréf Nabdalsa ok bað hann eigi vera svá hverflyndan.

Enn er bréfin komu var Nabdalsa kominn í sæng. Hann gat eigi út lesit fyrir svefni er mjǫk sótti at honum. Einn hans þeónostumaðr gekk í því inn í tjaldit ok tók upp bréfit er niðr var fallit ok las. Ok sem hann skildi at konunginum váru þessi svik hugut fór hann þegar ok sagði honum þetta vælræði.

Ok sem konungrinn vissi þetta lét hann drepa þá menn alla er í þessum svikum hǫfðu verit með Bomilcar ok Nabdalsa ok svá sjálfa þá ok leiddi svá ǫðrum at svíkja sinn lánardrottin. Þaðan af var Jugurtha aldri óttalauss svá at náliga var hann hálf-ærr fyrir hræzlu sakir.

Frá Metello ok Mario ok Jugurtha konungi. capitulum. Metellus sér nú at þrotin var sú ván at Bomilcar mundi Jugurtham af ráða. gefr hann nú orlof Mario at flytja sitt mál við Rómverja.

Enn þeir tóku hvárstveggja orðum vel. enn þó fannsk þat á at allir váru meirr sinnaðir Metello enn Mario utan sá hǫfðingi er hét Titus Mancinus Manlius. ok þat varð loksins at hann réð með rangindum ok þrældóm at Mario var gefit consulatus ok Numidia til stríðs móti Jugurtha konungi. enn þagat hafði áðr verit ætlaðr sá consul er hét Marcus Decius Paulus.

Nú er frá því at segja at Jugurtha hefir týnt flestum hinum beztum sínum hǫfðingjum: suma hefir hann sjálfr látit drepa, enn sumir flýja fyrir ótta sakir frá honum því at enginn vissi hvárt hann vildi flýja eða berjask. enn hvernveg sem hann fór þá var honum í móti skapi.

Metellus flytr nú her sinn í mót Jugurtha. ok þegar er þeir finnask teksk þar orrosta hin snarpasta ok sú fylking sem Jugurtha hafði tók vel við, enn allir aðrir flýðu. enn er konungr sér þetta þá flýr hann ok treystusk Numide meirr fótum enn vápnum. þeir flýja í eina sterka borg er Thala heitir.

Metellus sótti eptir þeim mikit torleiði ok margar torfærur landsins ok lét þar í marga rǫskva drengi. Enn þó um síðir kemr hann framm til borgarinnar Thale at þeim óvǫrum.

Ok er Jugurtha vissi þetta treystisk hann eigi at halda bardaga við Rómverja ok flýði um náttina ór borginni með allt þat fé er hann komsk með ok hafði hvergi haldanda hug utan fór sem einn kaupmaðr. því at hann trúði illa landsmǫnnum ok ætlaði svá at forðask óttann at enginn skyldi vita hans náttstað.

Nú sem Metellus sér at borgarmenn eru búnir til bardaga leggr hann til með sinn her ok sitr um borgina fjǫrutigi daga. Hann lætr gera til hjól með járn ok hleypir því at borginni ok brýtr svá veggina.

Ok er hǫfðingjar borgarinnar sá hana unna fara þeir í konungshallina ok bjóða þangat ǫllu stórmenne ok gera sik þar vindrukkna, bera síðan at eld ok brenna sik þar inni í hallinni. Enn Metellus náir borginni ok fær hann þar hit mesta herfang. setr hann nú sína menn yfir borgina.

Frá Metello ok hans mǫnnum ok af Jugurtha konungi. Á þessum tíma komu sendimenn til Metellum ór þeiri borg er Leptis heitir ok báðu hann fá sér til landvarnar nǫkkurn hǫfðingja í móti víkingi þeim er herjaði á þá ok Amilcar hét. þessi borg gekk undir Rómverja þá er Lucius Calpurnius stýrði Rómverjaher. Metellus sendi nú til þeirar borgar fjóra flokka ok þann hǫfðingja fyrir er Gaius hét.

Þessi borg var fyrst gǫr af Sidoniis ok var þar góðr friðr milli borganna. tveir firðir ganga inn sínum megin staðarins hvárr. þeir heita Sirtes. þat er yzt í Africa. í þenna tíma váru Carthagoborgar menn ríkastir í Africa. Cirenenses-menn váru áðr ríkastir. þeir áttu miklar deilur um ríkit, Carthagomenn ok Cirenenses ok váru með þeim miklir bardagar bæði á sjó ok á landi ok hǫfðu ymsir sigr. enn siðan sættusk þeir ok skiptu með sér ríkinu ok hlutu Carthagomenn meira enn Cirenenses minna.

Enn er Jugurtha hafði látit borgina Thalam þá sá hann lítinn sinn styrk at rísa í móti Metello. flýði hann þá til þeira þjóða er Getuli heita. þeir váru grimmir ok vissu lítit skyn á Rómverjum. þeim skipaði Jugurtha undir merki sitt. hann gaf fé vinum ok frændum Bocchi konungs til liðveizlu ok hann sjálfr ferr til hans ok biðr hann liðsinnis á móti Rómverjum ok tjár fyrir honum allan vanda síns máls. Jugurtha konungr hafði áðr átt orrostu við Bocchum konung. ok nú búask konungarnir til orrostu móti Rómverjum ok ætla at sœkja kastalann Cirtam. enn Metellus flýr eigi ok eigi ferr hann í móti heldr býr hann her sinn til orrostu ok ætlar at berjask í móti Numidis ok setr herbúðir sínar skammt frá kastalanum.

Metellus spyrr nú at Marius hefir fengit consulatum ok fær honum þetta svá mikils at hann leggsk náliga í rekkju ok fyrir þá sǫk mest at þá var drjúgum unninn sigrinn. enn nú þótti honum illt at hætta liði sínu í háska ok vinna sigr fyrir aðra. hann sendir nú menn til Bocchum konungs ok bað hann vera sinn vin ok annarra Rómverja. Bocchus konungr tók þat með þǫkkum ok sagðisk gjarna vilda vera vin Rómverja. líðr nú svá framm stundin.

Frá Marius ok hans fortǫlum. Nú hafði Marius tekit tignarnafn, sem fyrr var sagt, meirr eptir ákafa lýðsins enn réttindum. Hann var harðr maðr ok grimmr ok kvezk þetta tignarnafn hafa kúgat af Rómverjum ǫllum ok marga luti aðra mælti hann til þeira grimmliga.

Hann býr nú her sinn út í Numidiam á hendr Jugurtha konungi. Margir váru fúsir til at fylgja Mario einkum fyrir sakir ǫrleika hans ok allrar annarrar atgervi. Þá var skoraðr herrinn ok reiknat manntal.

Hann kvaddi þá húsþings ok talaði fyrir lýðnum á þessa leið "heyrit þér hinir kurteisu Romani. margir biðja sér tignarnafna enn eru þó þorparar at eins eða ránsmenn. þat byrjar þeim er hǫfðingjar vilja vera at vera røskir af fénu enn grimmir sínum óvinum. vér hǫfum nú yfrit herlið ok skyldum vér þess njóta. hafa Rómverjar ok jafnan verit grimmir ok snarpir áræðis. látum Numidas þat segja eiga at vér kunnim vel at berjask ok ætlum oss sigrinn enn eigi þeim er eptir oss koma. miðlum nú ekki várum óvinum né eitt af várri sœmd. enn ærit langt er nú talat fyrir svá rǫskum mǫnnum sem þér eruð."

Ok sem Marius hefir lokit sínu ørendi þá fann hann at hugir manna hǫfðu harðnat ok æ sem hvatligaz býsk hann í Numidiam. Ok er hann kom fekk Publius Rutilius honum í hendr þann her sem haft hafði Metellus. Enn Marius setr þann hǫfðingja yfir herinn er Aulus Manlius Crassus hét.

Metellus hafði brott flýit ór augsýn Marii ok vildi eigi sjá þá hluti er eyrun mega eigi bera at heyra. Marius fór "ieitt had er vtika heit" ok lét þar ræna fé ǫllu enn drepa hvert mannsbarn.

Enn er Metellus kom til Rómaborgar var þar val við honum tekit enn þó eigi svá sem hann hugði, ok er niðr hafði lagzk sú hin mikla ǫfund er þeir hǫfðu haft til hans fyrir afflutning Marii þá var hann kærr ǫllum mǫnnum bæði ríkum ok fátækum.

Marius geymdi vel sinnar sveitar ok stillir hina hǫrðu enn herðir hina blautu. hann njósnar um ferðir Jugurthe konungs ok hans manna. reyndisk þat jafnan at hann var bæði vitr ok harðdrœgr. Jugurtha ok Getuli veita opt Rómverjum stórar árásir. ok við kastalann Cirta berjask þeir Marius ok konungrinn Jugurtha ok komsk Jugurtha þar svá nauðuliga undan at hann lét ǫll vápn sín ok var þá enginn kostr á at berjask við hann.

Ok eptir þenna hinn fagra sigr ferr Marius til þeirar borgar er "vacca" heitir, er ríkuz var ok fjǫlmennuz í ǫllu Numidia, ok vann hana. hann vann ok margar borgir aðrar ok síðan sneri hann til þess kastala er Capsa heitir.

Hann var torsóttligr. þenna kastala reisti Hercules Libis. þangat var mikit torleiði þrjátigi mílna ok hlífði þat mest at menn þorðu varla fyrir ormum þeim sem þar eru at sœkja kastalann. þar náði ok eigi vatni. enn þat er "natura" hǫggormsins at vera æ því grimmari sem hann þyrstir meirr.